سرنوشت منطقه در دست «سوئیس خاورمیانه» است؟ | وظیفه خطرناک عمان در تنگه هرمز همزمان با مذاکرات ایران - آمریکا
به گزارش اقتصادنیوز، کشوری که برای مدتها از درگیر شدن در نزاعهای منطقهای اجتناب میکرد، اکنون خود را در کانون توجهات میبیند و به دنبال ایفای نقش خط مقدم در تعیین سرنوشت تنگه هرمز پس از جنگ و معماری آینده امنیت خلیج فارس است.
گذار تاریخی «سوئیس خاورمیانه»
به نوشته نیوزویک، عمان و ایران اکنون درگیر مذاکرات در مورد مدیریت تنگه هرمز هستند. گزارشهای متناقضی در مورد اینکه آیا عبور از یکی از مهمترین نقاط حیاتی تجارت نفت و گاز جهان ، مشمول نوعی عوارض یا هزینه خواهد بود یا خیر، منتشر شده است – موضوعی که جمهوری اسلامی و ایالات متحده دیدگاههای متعارض دارند.
این مذاکرات در حالی برگزار میشود که عمان، که گاهی اوقات به عنوان «سوئیس خاورمیانه» شناخته میشود، در حال گذر از یک تحول تاریخی در سیاست خارجی خود است.
اقتصادنیوز: با تداوم اثرات اختلال جنگ ایران در بازارهای جهانی نفت خام و LNG، اکنون، این پرسش مطرح میشود که آیا جنگ این یک لحظه سرنوشتساز برای بازارهای انرژی بود یا صرفاً یک وقفه دیگر؟
به گفته عبدالله بعبود، استاد دانشگاه عمانی هیئت مدیره مجمع بینالمللی خلیج فارس «عمان احتمالاً به تدریج از نقش یک میانجی سنتی به یک تسهیلگر منطقهای - با ترکیب میانجیگری دیپلماتیک، مشارکت در ترتیبات امنیتی دریایی و ایجاد سازوکارهای منطقهای برای مدیریت بحران و اعتمادسازی - بدون کنار گذاشتن استقلال تصمیمگیری یا اصول عدم تعهد خود، تغییر نقش خواهد داد. این تحول میتواند جایگاه منطقهای و بینالمللی این کشور را افزایش دهد، مشروط بر اینکه بر رویه تعادل، بیطرفی و اعتباری که این سلطنت طی دههها به دست آورده، باقی بماند».
روابطی که در جنگ موثر نبود
عمان، به عنوان یکی از سه سلطاننشین در سراسر جهان -به همراه برونئی و مالزی- پس از مرگ سلطان قابوس بن سعید -که از سال ۱۹۷۰ رهبری این کشور را بر عهده داشت- از سال ۲۰۲۰ تحت رهبری سلطان هیثم بن طارق قرار داشته است. عمان نه تنها به دلیل سیاست دیرینه عدم تعهد خود، بلکه به دلیل موقعیت جغرافیاییاش که مستقیماً در امتداد تنگه هرمز از طریق شبه جزیره مسندم در مقابل سواحل جنوبی ایران قرار دارد، در میان کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس موقعیت منحصر به فردی دارد.
روابط بین این تهران و مسقط، به طور قابل توجهی گرمتر از روابط تهران با سایر کشورهای شورای همکاری خلیج فارس است -کمک ایران به عمان در برابر شورش چپگرایانه ظفار در دهههای 1960 و 1970 در این زمینه بسیار با اهمیت بوده است. با این حال، یک سال بعد از انقلاب ایران، مسقط به تقویت روابط با واشنگتن روی آورد و به اولین کشور خلیج فارس تبدیل شد که به ایالات متحده اجازه دسترسی نظامی داد و روابط امنیتی میان آنها در طول دهههای اخیر شتاب گرفته است.
بنابراین، عمان مشتاق جلوگیری از درگیری مستقیم میان ایالات متحده و ایران بود و در اوایل امسال نقش اصلی را در میانجیگری برای جلوگیری از جنگ ایفا کرد. وقتی ایالات متحده و اسرائیل در 28 فوریه و در بحبوحه مذاکرات، جنگ را آغاز کردند، نه تلاشهای میانجیگری مسقط و نه روابط تاریخیشان با تهران برای جلوگیری از مورد هدف قرار گرفتن کشورهای شورای همکاری خلیج فارس در طول درگیری، به عنوان بخشی از استراتژی اعمال فشار بر کشورهای منطقه میزبان پایگاههای نظامی ایالات متحده، کافی نبود.
بیطرفی فعال؛ نقش کلیدی برای آینده خلیج فارس
با این حال، تماس میان آنها همچنان پابرجاست و قرار است نقش کلیدی در آنچه در آینده برای خلیج فارس اتفاق میافتد، ایفا کند. به گفته بعبود «با توجه به اینکه عمان رویکرد فعالتری نسبت به قبل در پیش گرفته، این تغییر با دیدگاه اصلی سلطاننشین در تضاد نیست. این کشور هرگز بیطرفی منفعل نبوده، بلکه بیطرفی فعالی است که ریشه در تعامل دیپلماتیک و جلوگیری از تشدید تنش دارد».
اما واقعیتهای جدیدی وجود داشته که باید در نظر گرفته شوند. بعبود معتقدست رویدادهای اخیر «نشان داده که هرگونه رویارویی نظامی بین قدرتهای بزرگ یا منطقهای میتواند به سرعت به کشورهای خلیج فارس سرایت کند، حتی اگر آنها طرف مستقیم درگیری نباشند». او افزود: «اکنون محدودیتهای تضمینهای امنیتی خارجی آشکار شده و آنها معتقدند که امنیت خلیج فارس نمیتواند صرفاً به انباشت سلاح، پایگاههای نظامی خارجی یا بازدارندگی نظامی وابسته باشد، بلکه نیازمند ترتیبات امنیتی منطقهای است که شامل همه کشورهای ساحلی خلیج فارس باشد».
با این همه، تلاش عمان نیز بدون خطر نیست. به گفته بعبود «چالش بزرگ این است که اطمینان حاصل شود که هرگونه نقش فعالتر به عنوان اتحاد با یک طرف علیه طرف دیگر تعبیر نشود. بنابراین، عمان تلاش خواهد کرد تا اطمینان حاصل کند که نقش این کشور مبتنی بر مشروعیت بینالمللی، آزادی ناوبری و هماهنگی با کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و کشورهای ساحلی است، در حالی که کانالهای گفتگو را با همه طرفها باز نگه میدارد».
وضعیت دشوار تنگه
شاید خطرناکترین وظیفه برای عمان، تدوین راهحلی برای مسئله تنگه هرمز باشد که همه طرفها را راضی کند. قرار است در پی یادداشت تفاهمی که ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران در ۱۷ ژوئن امضا کردند، تنگه هرمز که در پی آغاز جنگ عملا مسدود شده بود، بازگشایی شود.
در این سند آمده بود که ایران قرار است به کشتیها اجازه دهد به مدت ۶۰ روز بدون مانع از تنگه هرمز عبور کنند. در همین حال، ایران با عمان وارد گفتگو خواهد شد تا «در گفتگو با سایر کشورهای ساحلی خلیج فارس، مطابق با قوانین بینالمللی قابل اجرا و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز، نحوه مدیریت و خدمات دریایی آینده در تنگه هرمز را تعریف کند.»
این گفتگو رسماً روز دوشنبه با دیدار مقامات ایرانی و عمانی در مسقط آغاز شد. پس از آن، کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، گفت که اولویت تهران دستیابی به توافق با عمان خواهد بود، اما جمهوری اسلامی آماده است در صورت عدم دستیابی به توافق، دستور کار خود را پیش ببرد. گزارشی که روز دوشنبه توسط نیویورک تایمز منتشر شد، به نقل از یک مقام رسمی و دیپلمات منطقهای ایرانی نوشت که عمان در حال آمادهسازی برای ارائه پیشنهادی به ایالات متحده است که هزینههای شرکتهای کشتیرانی که از تنگه هرمز عبور میکنند را مشخص میکند.
اقتصادنیوز: طبق گزارشها، پیت هگست وزیر جنگ آمریکا، چندان درباره هزینهها شفاف نبوده است، اما حسابرس پنتاگون اعلام کرده که عملیات خشم حماسی در حدود 29 میلیارد دلار هزینه برای آمریکا داشته است. برخی برآوردها با درنظر گرفتن خسارت تجهیزات و جایگزینی تسلیحات، این رقم را تا 50 میلیارد دلار نیز پیشبینی میکنند.
طرح عمان که پیش از این توسط تلگراف گزارش شده بود، منعکسکننده مدلهایی است که در دو کریدور تجاری کلیدی دیگر، تنگه مالاکا و تنگه سنگاپور، اجرا شده است، جایی که کشورهای وابسته به این آبراهها به یک صندوق خصوصی اختصاص داده شده برای حفظ آنها کمک میکنند. سوالاتی در مورد اینکه این هزینهها چقدر داوطلبانه خواهند بود، چه کسی کمک خواهد کرد و چقدر خواهد بود، بیپاسخ مانده است.
به گفته تایلر پارکر، استادیار دانشگاه مرسر، «جزئیات» در مورد چارچوب نوظهور عمان و ایران «هنوز نامشخص است»، اگرچه مسقط همزمان «با سایر اعضای شورای همکاری خلیج فارس، به ویژه قطر، در مورد تضمین عبور کشتیها از تنگه و کاهش تنشهای گستردهتر در درگیریها هماهنگی میکند».
بین واشنگتن و تهران
با این حال، این موضوع برای ایالات متحده مهم است، به ویژه که دولت دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، بیطرفی عمان را با تردید میبیند. به گفته پارکر «با توجه به اینکه مقامات آمریکایی عمان را در بحبوحه اقدامات منطقهای ایران بیش از حد بیطرف میدانند، ممکن است بازگرداندن نقش مهم دیپلماسی عمان به عنوان طرف سوم بین ایالات متحده و ایران دشوار باشد، هر چند غیرممکن نیست».
به گفته جوزف ای. کچیچیان، عضو ارشد مرکز تحقیقات و مطالعات اسلامی ملک فیصل عربستان سعودی، مسقط در موقعیت قدرتمندی برای استفاده از تاریخ و شهرت خود برای غلبه بر بنبستهای دیپلماتیک قرار دارد. به باور او «عمان ملتی باستانی با ریشههای عمیق است و اگرچه تاریخ آن شاهد درگیریهای جدی داخلی و منطقهای بوده است، اما ترجیحات معاصر آن بر پایه میراث همزیستی مسالمتآمیز بنا شده است. یک میانجی همیشگی، که تقریباً همه از نعمتش بهره بردهاند - از ایران گرفته تا شرکای شورای همکاری خلیج فارس و از جناحهای یمنی گرفته تا قدرتهای جهانی پیشرو که به دنبال مکانیسمهای مصالحه همراه با حفظ آبرو بودند».
به گفته او « میتوان گمان کرد که این سابقه بیعیب و نقص از بین نخواهد رفت، زیرا عمان احتمالاً به تمایلات میانهرو خود ادامه خواهد داد و به عنوان یک الگوی بالغ قادر به مهار منازعات خواهد بود. این امر در مورد ایالات متحده نیز صدق میکند، که عمان «یکی از قابل اعتمادترین و صادقترین شرکایی خواهد بود که واشنگتن میتواند داشته باشد و هرگونه تردیدی را که با ایران دارد - به صورت خصوصی - با آنها در میان خواهد گذاشت.»
کچیچیان گفت: «در نتیجه، رهبران عمان به احتمال زیاد به گفتگو با ایران ادامه خواهند داد، یک راه حل عملی برای بازگشایی خطوط ترافیکی از طریق تنگهها پیدا خواهند کرد و بیطرفی کشور را حفظ خواهند کرد، و در عین حال، به دنبال ایجاد روابط نزدیکتر بین این سلطاننشین و دیگران خواهند بود».
