چهار بند، چهار اختلاف | چرا تهران اقدام‌های اخیر واشنگتن را نقض تفاهم خاتمه جنگ می‌داند؟ | مستندات ایران درباره نقض تفاهم‌نامه از سوی آمریکا

به گزارش اقتصادنیوز به نقل از ایرنا، یادداشت تفاهم اسلام‌آباد که ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ توسط روسای جمهور ایران و ایالات متحده امضا شد، تنها توافقی برای توقف درگیری‌ نظامی و به اصطلاح تثبیت آتش‌بس نبود بلکه مجموعه‌ای از تعهدات متقابل را در حوزه‌های امنیتی، اقتصادی، دریایی و هسته‌ای پیش‌بینی کرد تا زمینه مذاکرات برای دستیابی به توافق نهایی ظرف ۶۰ روز فراهم شود.

بند اول؛ توقف جنگ و منع استفاده از زور

از نگاه مقام‌های ایرانی، مهم‌ترین تعهد آمریکا در این سند، توقف کامل عملیات نظامی علیه ایران بود. بند نخست یادداشت تفاهم تصریح می‌کند که دو طرف از زمان امضای سند «هیچ جنگ یا عملیات نظامی علیه یکدیگر آغاز نکنند و از تهدید یا استفاده از زور خودداری کنند.» با این حال، حملات ارتش آمریکا به مناطقی در جنوب و شرق ایران در روزهای ۱۷ و ۱۸ تیرماه، نخستین و آشکارترین نقض این تعهد محسوب می‌شود.

وزارت امور خارجه در بیانیه‌های جداگانه این حملات را نقض صریح بند نخست یادداشت تفاهم و همچنین نقض بند چهار ماده ۲ منشور ملل متحد دانست. سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه نیز در گفت‌وگو با فرمانده ارتش پاکستان، این حملات را نشانه آشکار پیمان‌شکنی آمریکا و نقض مفاد تفاهم اسلام‌آباد توصیف کرد.

بند دهم؛ لغو معافیت فروش نفت، نخستین نقض اقتصادی

در کنار بعد نظامی، تهران معتقد است واشنگتن در حوزه اقتصادی نیز از تعهدات خود سرپیچی کرده است. بر اساس بند ۱۰ یادداشت تفاهم، آمریکا متعهد شده بود بلافاصله پس از امضای سند، مجوزهای لازم برای صادرات نفت ایران و خدمات مرتبط از جمله تراکنش‌های بانکی، بیمه و حمل‌ونقل را صادر و تا زمان رفع تحریم‌ها حفظ کند. اما وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۱۶ تیرماه مجوز عمومی مربوط به فروش نفت ایران را لغو و تنها برای پایان قراردادهای جاری مهلت کوتاهی تعیین کرد.

وزارت امور خارجه ایران این اقدام را «نقض فاحش بند ۱۰» دانست و تاکید کرد که آمریکا نه تنها از اجرای تعهد خود خودداری کرده بلکه روندی معکوس را در پیش گرفته است.

بند نهم؛ تحریم‌های جدید و برهم خوردن اصل حفظ وضع موجود

موضوع دیگری که از نگاه تهران، یادداشت تفاهم را با چالش مواجه کرده، اعمال تحریم‌های جدید علیه ایران است. مطابق بند ۹ سند، تا زمان دستیابی به توافق نهایی، آمریکا متعهد شده بود هیچ تحریم جدیدی علیه ایران وضع نکند و از افزایش حضور نظامی خود در منطقه نیز خودداری کند. با این حال، اعلام تحریم‌های جدید از سوی واشنگتن موجب شد سیدعباس عراقچی در پیامی در شبکه ایکس، وزیر خزانه‌داری آمریکا را به نقض مستقیم بند ۹ متهم کند.

اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز با اشاره به همین بند تصریح کرد که «تحریم‌های جدید آمریکا نقض صریح یادداشت تفاهم است» و این اقدام در کنار سایر موارد، نشان می‌دهد واشنگتن تنها ظرف چند هفته، بخش‌های مختلف این سند را زیر پا گذاشته است.

بند پنجم؛ اختلاف بر سر ترتیبات تنگه هرمز

از سوی دیگر، اختلاف دو طرف به نحوه اجرای بند پنجم یادداشت تفاهم نیز کشیده شده است. این بند مسئولیت اتخاذ ترتیبات لازم برای عبور ایمن کشتی‌های تجاری و اداره آینده خدمات دریایی در تنگه هرمز را بر عهده جمهوری اسلامی ایران گذاشته و گفت‌وگو با عمان را به عنوان بخشی از این فرآیند پیش‌بینی کرده است.

با این حال، سخنگوی وزارت امور خارجه معتقد است آمریکا با اقدامات یکجانبه خود در تنگه هرمز و همچنین حملات نظامی اخیر، عملا اجرای این بند را نیز مختل کرده است. به گفته بقائی، اقدام برخی شناورها در تردد خارج از مسیرهای هماهنگ‌شده و حمایت آمریکا از این روند، برخلاف ترتیبات پیش‌بینی‌شده در یادداشت تفاهم بوده است.

کاظم غریب‌آبادی، معاون حقوقی و بین‌الملل وزارت امور خارجه نیز گفته است لغو معافیت فروش نفت، نقض بند ۱۰ و حملات نظامی آمریکا نقض بندهای یک و دو تفاهم اسلام‌آباد است؛ ضمن آنکه واشنگتن طی هفته‌های گذشته به واسطه تداوم اقدامات رژیم صهیونیستی در لبنان نیز از ایفای تعهدات خود ذیل این سند بازمانده است.

در چنین شرایطی زمانی که سخنگوی وزارت خارجه ایران از «نقض ساختاری» یادداشت تفاهم سخن می‌گوید در حقیقت به این موضوع اشاره می‌کند که از نگاه تهران، موضوع فقط یک حمله یا یک تحریم نیست بلکه چند تعهد اصلی آمریکا به طور هم‌زمان نقض شده است:

بند ۱ (توقف عملیات نظامی)

بند ۲ (احترام به حاکمیت)

بند ۹ (عدم تحریم جدید)

بند ۱۰ (تداوم مجوز فروش نفت)

بند ۵ (عدم اخلال در ترتیبات تنگه هرمز)

همزمان استدلال حقوقی تهران بر این مبنا استوار است که یادداشت تفاهم اسلام‌آباد بر اصل «تعهد در برابر تعهد» تنظیم شده است؛ اصلی که در بندهای مختلف سند و همچنین در مواضع رسمی دستگاه دیپلماسی ایران مورد تاکید قرار گرفته است.

نگاهی به متن یادداشت تفاهم اسلام‌آباد و مقایسه آن با تحولات هفته‌های اخیر نشان می‌دهد که اختلاف تهران و واشنگتن دیگر تنها بر سر تفسیر یک یا دو بند از این سند نیست بلکه به برداشت دو طرف از اصل اجرای توافق بازمی‌گردد. از نگاه جمهوری اسلامی ایران، یادداشت تفاهم یک بسته به‌هم‌پیوسته از تعهدات امنیتی، اقتصادی و سیاسی است که اجرای هر بخش آن به پایبندی طرف مقابل وابسته است.

بنابراین، حملات نظامی، بازگرداندن محدودیت‌های نفتی، اعمال تحریم‌های جدید و اقدامات مرتبط با تنگه هرمز، از دید تهران نه تنها نقض تعهدات آمریکا است که روند اجرای تفاهم و چشم‌انداز دستیابی به توافق نهایی را با ابهام روبه‌رو می‌کند؛ موضوعی که می‌تواند زمینه بازگشت تدریجی بحران به نقطه پیش از امضای یادداشت تفاهم را فراهم سازد، مگر آنکه واشنگتن به اجرای کامل تعهدات خود بازگردد.