جدال ترکیه و اسرائیل بر سر آینده سوریه | ترامپ کنار اردوغان میایستد زیرا... | چرا «اتاق عملیات ویژه» در اردن برپا شد؟
به گزارش اقتصادنیوز، در روز بیست و سوم اوت، وزیر خارجه سوریه، اسعد الشیبانی با رومان گوفمن، رئیس موساد در اردن دیدار کرد؛ دیداری که پس از چند روز افزایش تنش و حمله اسرائیل به یک پایگاه هوایی سوریه در ادلب شمالی انجام شد.
هدف این گفتوگو، کاهش تنش و جلوگیری از تشدید رویارویی میان دو طرف عنوان شد.
اقتصادنیوز: حکمت هجری، رهبر معنوی دروزیها که بهتدریج به قدرت بالفعل این استان تبدیل شده است، هفته گذشته گفت: «سویدا یا تحت حاکمیت یک دولت دیگر قرار خواهد گرفت، یا به آن ملحق خواهد شد. ما به دنبال استقلال هستیم».
منشا اختلاف ترکیه و اسرائیل چست؟
سیان وارد در نیو عرب نوشت: این دیدار نخستین تماس مستقیم میان مقامهای سوری و اسرائیلی نبود، اما اهمیت آن از آن جهت بود که برای نخستین بار، مقامهای سطح بالای دوطرف رودرروی یکدیگر قرار گرفتند. در پس تمامی این تحولات، رقابت فزاینده اسرائیل و ترکیه بر سر آینده سوریه قرار دارد؛ بازیگرانی که اگرچه هر دو در تحولات سوریه منافع مهمی دارند، اما در مورد آینده این کشور تقریباً در دو مسیر متفاوت حرکت میکنند.
پیام اسرائیل به ترکیه
اسرائیل اعلام کرده است که حمله ۱۸ اوت این رژیم به پایگاه ابوالظهور، در واکنش به نزدیک شدن ترکیه به نقض «وضعیت موجود در مسائل امنیتی» انجام شده است؛ تلآویو مدعی بود استقرار نیروهای ترکیه در سوریه میتواند توازن امنیتی موجود را بر هم بزند. آنکارا اما حضور نیروهای خود در این پایگاه را پیش از حمله یا هنگام آن، رد کرده است.
به گفته کارشناسان، این حمله بیش از آنکه صرفا متوجه دمشق باشد، پیامی مستقیم برای آنکارا دارد: اسرائیل میخواهد نشان دهد که در صورت احساس تهدید، توان هدف قرار دادن هر نقطهای در سوریه را دارد و از گسترش نفوذ نظامی ترکیه جلوگیری خواهد کرد.
سیاست یک تیر و دو نشان
الگوی این حمله بهنحوی بود که اسرائیل تأسیسات نظامیای را هدف قرار داد که ترکیه برای بازسازی یا استفاده مجدد از آنها برنامهریزی کرده بود. پایگاههای تی۴، حما و پالمیرا نیز پس از تلاش ترکیه برای بازسازی یا توسعه، هدف حملات اسرائیل قرار گرفته بودند.
این سیاست همزمان دو هدف را دنبال میکند: محدود کردن نفوذ ترکیه در سوریه و جلوگیری از بازسازی توان نظامی دولت سوریه.
روابط اسرائیل و ترکیه نیز از زمان حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ بهشدت تیره شده است. اگرچه روابط دیپلماتیک بهطور کامل قطع نشد، اما ترکیه در نوامبر همان سال، سفیر خود را در اعتراض به عملیات اسرائیل در غزه فراخواند.
در ماههای اخیر نیز مقامهای اسرائیلی، ترکیه را بهعنوان یکی از تهدیدهای اصلی منطقهای معرفی کردهاند.
آنکارا به دنبال سوریه باثبات است
اختلاف اصلی به اهداف متفاوت دو طرف در سوریه بازمیگردد. ترکیه از حامیان اصلی انقلاب سوریه بود و اکنون نیز خواهان شکلگیری دولتی مرکزی و باثبات در دمشق است. یکی از مهمترین انگیزههای آنکارا، بازگشت میلیونها پناهجوی سوری ساکن ترکیه و ایجاد ثبات در مرزهای جنوبی این کشور است.
بر همین اساس، ترکیه تلاش کرده تا ظرفیتهای دولت سوریه را تقویت کند و حضور نظامی خود را افزایش دهد تا به تثبیت کشور و مقابله با گروههایی که آنها را سازمانهای تروریستی میداند، از جمله نیروهای دموکراتیک سوریه، کمک کند.
در مقابل، رویکرد اسرائیل بر جلوگیری از شکلگیری یک سوریه قدرتمند استوار است. از نگاه تلآویو، سوریهای که توانایی بازسازی ارتش و انجام عملیات نظامی داشته باشد، میتواند در آینده به تهدیدی مستقیم تبدیل شود. بنابراین اسرائیل تلاش میکند تا روند بازسازی توان نظامی سوریه را محدود یا دستکم طولانی کند.
تلآویو در این چارچوب حتی از برخی بازیگران غیردولتی داخل سوریه حمایت کرده است؛ از جمله گسترش حمایت از نیروهای تحت رهبری شیخ حکمت الهجری دروزی در سویدا، اقدامی که میتواند توان دولت مرکزی دمشق را بیش از پیش محدود کند.
آمریکا سمت ترکیه میایستد؟
واشنگتن در این میان موضع متفاوتی دارد. آمریکا خواهان سوریهای باثبات و متمرکز است و از همین رو تلاش به مهار اقدامات اسرائیل کرده است.
تام باراک، فرستاده ویژه آمریکا در امور سوریه، حمله اخیر اسرائیل را «تشدیدی غیرضروری» خواند که به ثبات منطقه کمک نمیکند.
با این حال، توانایی آمریکا برای کنترل کامل رفتار اسرائیل محدود است. دادههای مرکز ACLED نشان میدهد که تعداد حملات اسرائیل به سوریه در مجموع روندی کاهشی داشته، اما تلآویو در مواردی همچنان بدون دریافت چراغ سبز واشنگتن دست به اقدام زده است.
پیمان مکه؛ ناتوی اسلامی
همزمان، نگرانی ترکیه از احتمال تبدیل شدن خود به هدف بعدی اسرائیل افزایش یافته است. توافق دفاع متقابل اخیر ترکیه با عربستان سعودی و پاکستان نیز در چنین فضایی اهمیت پیدا میکند؛ توافقی که برخی آن را شکل ابتدایی یک «ناتوی اسلامی» میدانند.
بنبست مذاکرات سوریه و اسرائیل
سوریه و اسرائیل طی ماههای گذشته چند دور مذاکره در پاریس برگزار کردهاند. آخرین دور در ژانویه ۲۰۲۶ انجام شد و هدف آن ایجاد سازوکاری برای جلوگیری از درگیری و بررسی چارچوب امنیتی آینده دو طرف بود.
اما این مذاکرات تاکنون نتیجه مشخصی نداشته و نتوانسته مانع ادامه اقدامات اسرائیل در مناطق تازه اشغالشده در قنیطره و درعا شود.
واشنگتن مانع حمله به سوریه شد
در ۱۴ اوت، پس از ازسرگیری پروازهای آموزشی نیروی هوایی سوریه، گزارشهایی مبنی بر قصد اسرائیل برای هدف قرار دادن چند پایگاه هوایی سوریه ، به منظور تخریب بقایای توان هوایی این کشور منتشر شد.
بخش عمده نیروی هوایی سوریه پس از سقوط حکومت بشار اسد و در جریان حملات اسرائیل نابود شده و اکنون تنها تعداد محدودی جنگنده قدیمی ساخت شوروی در اختیار دمشق باقی مانده است.
این حملات برنامهریزیشده ظاهرا با مداخله کاخ سفید متوقف شد، اما تلاشهای بعدی برای آرام کردن اوضاع نیز نتوانست تنش را بهطور کامل کنترل کند.
اتاق عملیات ویژه در اردن؟
در همین چارچوب، دیدار الشیبانی و گوفمن در اردن حائز اهمیت است. یکی از گزینههای مطرحشده در این دیدار، ایجاد یک «اتاق عملیات ویژه» در اردن با نظارت آمریکا است تا هرگونه برخورد نظامی میان نیروهای سوری، اسرائیلی و ترکیهای در سوریه مدیریت شود.
اینکه دمشق اکنون آشکارا درباره تماس با اسرائیل صحبت میکند، نشانه تغییر مهمی در رویکرد مقامهای سوری است؛ اما هنوز نمیتوان از پیشرفت واقعی در مذاکرات سخن گفت.
دو بازیگر، دو دستورکار متفاوت
مشکل اصلی این است که سوریه و اسرائیل اساسا درباره موضوعات متفاوتی مذاکره میکنند. دمشق خواهان بازگشت به وضعیتی شبیه پیش از دور اخیر درگیریهاست: یعنی اسرائیل مناطق تازه تصرفشده را ترک کند و در مقابل، دو طرف بر سر سازوکاری مشابه توافق کاهش تنش سال ،۱۹۷۴ به توافق برسند.
با اینحال، اسرائیل پس از ۷ اکتبر رویکرد امنیتی متفاوتی را در پیش گرفته است. نشانه های این رویکرد به وضوح در غزه و لبنان نیز دیده میشود. هدف تلآویو ایجاد منطقهای حائل در نزدیکی مرز است که به گفته تحلیلگران، با تخریب، اخراج ساکنان و حتی آسیب زدن به کشاورزی، عملا زندگی در آن دشوار یا غیرممکن شود.
در نهایت، این راهبرد میتواند برای وادار کردن دمشق به پذیرش امتیازهای سیاسی بزرگتر به کار گرفته شود؛ از جمله عادیسازی روابط با اسرائیل یا پذیرش الحاق جولان که اسرائیل در سال ۱۹۸۱ اعلام کرد.
تداوم چرخه فعلی
درحال حاضر، هر دو این موضوعات در شرایط کنونی برای دمشق غیرقابل پذیرش هستند. به همین دلیل، احتمال ادامه چرخه فعلی بالاست: تنشها برای مدتی کاهش مییابند، اما هرگاه یکی از طرفها احساس کند منافعش در خطر است، دوباره شعلهور میشوند.
با این حال، این وضعیت هنوز به معنای حرکت حتمی سوریه به سمت یک جنگ تمامعیار نیست. هیچکدام از دو طرف در حال حاضر به دنبال رویارویی مستقیم و گسترده نیستند. سوریه ممکن است به صحنه رقابت و رویارویی اسرائیل و ترکیه تبدیل شود، اما فعلا نمیتوان آن را «جبهه بعدی جنگ خاورمیانه» دانست.
