هشدار یک جامعه‌شناس درباره وضعیت «نه جنگ و نه صلح» / نگرانی مردم، اعتماد عمومی را تهدید می‌کند
به گزارش اقتصادنیوز به نقل از ایرنا، «امان‌الله قرایی مقدم» جامعه‌شناس و استاد دانشگاه در خصوص الزامات و شرایط ایجاد «ایران قوی» گفت: بدون تردید نقش مردم در پایداری و حفاظت از ایران و ساختن «ایران قوی»، تمامیت ارضی و ملی، فرهنگ ملی، نظام سیاسی و اجتماعی کشور بی‌بدیل است.
این جامعه‌شناس ادامه داد: اگر چه در بعضی جنگ‌ها از جمله حمله مغول‌ها به ایران، متحمل شکست‌هایی شده ایم اما همین پایداری در حفاظت از ایران قوی سبب شد تا سرانجام فرهنگ خود را به آنها تحمیل کنیم و مهاجمان را شکست دهیم. البته قرنها قبل ازحمله مغول نیز ایرانیان توانستند با انسجام ملی خود والرین امپراطور روم را وادار به زانو زدن برابر اسب شاه ایران در کرمانشاه کنند.
وطن دوستی با پوست و خون ایرانیان عجین شده است
وی خاطرنشان کرد: موضوع وطن‌دوستی ایرانیان که از سال‌ها قبل بر آن تاکید می‌کردم و متاسفانه در مقطعی نسبت به آن بی‌توجهی شده بود، خوشبختانه امروز دوباره در کانون توجه دولت و حاکمیت قرار گرفته است. مردم نیز بیش از ۲۵۰ روز است در خیابان‌ها حضور دارند حتی اگر لازم باشد این استقامت یک سال دیگر نیز ادامه خواهد یافت زیرا وطن دوستی با پوست و خون ایرانیان عجین شده است.
وی تمدن ایرانی را در قوام و دوام انسجام اجتماعی ایرانیان مولفه‌ای بنیادین دانست و تصریح کرد: «حسنین هیکل» سردبیر روزنامه «الاهرام مصر» در پاسخ به پرسشی درباره اینکه چرا تمدن ۹ هزار ساله مصر رنگ و بوی فرهنگ عربی گرفت اما با ورود اعراب به ایران چنین اتفاقی برای فرهنگ و تمدن ایرانی رخ نداد؟ گفت «چون ما (مصری‌ها) اسطوره‌هایی چون فردوسی نداشتیم» در پی تاثیرات عمیق همین اسطوره‌های ملی و شعرا و نویسندگان، تمامی اقشار جامعه از مردم عادی و کوچه و بازار گرفته تا بزرگان ما، همواره وطن‌دوست بوده‌اند و هیچ عاملی را به اندازه حفظ وطن و قدرت آن ستایش نکرده‌اند.
قرایی مقدم با یادآوری برخی آسیب‌های تاریخی ناشی از ضعف دوران قاجار و حوادثی نظیر از دست رفتن بخش‌هایی از سرزمین ایران تأکید کرد: هر چند در برخی مقاطع تاریخی، کسانی که بر این سرزمین تسلط یافتند، نتوانستند از روحیه وطن‌پرستی ایرانیان در ساختن «ایران قوی» و در پی آن ایستادگی در برابر متجاوزان استفاده کنند، اما همچنان وطن‌دوستی در خون ایرانیان نهادینه شده است؛ حتی در میان ایرانیان خارج از کشور، وطن‌دوستی امری بسیار حیاتی است.
همبستگی مردم برای حفظ پایداری وطن اهمیت بسزایی دارد
این جامعه‌شناس در پاسخ به پرسشی درباره اظهارات رئیس‌جمهور و این نکته که از تجربه همبستگی مردم و دولت در دوران جنگ تحمیلی هشت‌ساله به‌عنوان الگویی برای عبور از بحران‌های امروز یاد کرد؛ آیا این موضوع برای شرایط فعلی قابلیت اجرا دارد؟ گفت: حتما همبستگی مردم برای عبور از بحران‌ها و حفظ پایداری وطن اهمیت بسزایی دارد اما عواملی نیز برای تقویت این مسئله باید در جامعه وجود داشته باشند.
وی افزود: یکی از عواملی که در جریان جنگ‌های ایران با اعراب و مغول‌ها به شکست ایران منجر شد، عملکرد نظام‌های حکومتی آن زمان (ساسانیان و خوارزمشاهیان) بود که بی‌توجهی به مردم، رسیدگی نکردن به وضعیت معیشتی آنها و نادیده گرفتن نیازهایشان باعث شدند مردم تصور کنند، دشمنان کشور می‌توانند زندگی بهتری برای آنها فراهم کنند.
قرایی مقدم با اشاره به اشعار نظامی درباره دوران حکومت سنجر و ستمی که بر مردم روا داشته می‌شد، اظهار داشت: در این اشعار آمده است؛ پیرزنی را ستمی درگرفت/ دست زد و دامن سنجر گرفت/ کای ملک آزرم تو کم دیده‌ام/ وز تو همه‌ساله ستم دیده‌ام. این اشعار نشان می‌دهد که هرگاه حاکمیت و دولت از وضعیت مردم غافل شود و شرایط معیشت، کار، اشتغال و زندگی آنها مختل شود، مردم دیگر چیزی برای از دست دادن نخواهند داشت و در نتیجه ممکن است همه‌چیز را زیر پا بگذارند و در برابر دشمنان ایستادگی نکنند.
وی با اشاره به تاکیدهای مکرر رهبر معظم انقلاب اسلامی و رئیس‌جمهور بر ضرورت توجه به معیشت مردم تصریح کرد: در دوران پس از انقلاب اسلامی، بهره‌مندی از چنین تجربیاتی سبب شد تا دولت و حاکمیت، وضعیت معیشتی مردم را در اولویت قرار دهند.
این جامعه‌شناس با اشاره به اقدامات دولت از ابتدای جنگ ۱۲ روزه و در جریان جنگ ۴۰ روزه برای تأمین نیازهای اساسی مردم و تاثیر آن بر تقویت انسجام ملی اظهار داشت: از نظر «امیل دورکیم» جامعه‌شناس فرانسوی، ما دو نوع انسجام یا همبستگی اجتماعی داریم؛ یکی «انسجام مکانیکی» که در آن مردم مانند اجزای یک ماشین به یکدیگر وابسته هستند و البته ماشین نمی‌فهمد که هر قطعه چه کاری انجام می‌دهد، اما در «انسجام ارگانیکی»، اجزای بدن به‌صورت یکپارچه عمل می‌کنند.
رئیس‌جمهور برای تقویت انسجام ارگانیک در پی رفع مشکلات معیشتی است
وی افزود: اگر کوچک‌ترین آسیبی به بخشی از بدن وارد شود، تمام بدن از آن مطلع می‌شود و حتی کوچک‌ترین سلول نیز در این انسجام نقش دارد. بنابراین ما باید تلاش کنیم انسجام ارگانیک را در جامعه تقویت کنیم؛ موضوعی که رئیس‌جمهور نیز بر آن تأکید می‌کند و به همین علت در پی رفع مشکلات معیشتی است. زیرا انسجام اجتماعی در شرایطی که مردم با وضعیت معیشتی دشوار، گرانی و تورم مواجه هستند در معرض آسیب قرار دارد.
قرایی مقدم اظهار داشت: سرمایه اجتماعی که انسجام اجتماعی نیز بخشی از آن است، از دهه ۱۹۲۰ تا سال ۲۰۰۰ میلادی به‌عنوان مهم‌ترین سرمایه حاکمیت مورد توجه اندیشمندانی از جمله «فرانسیس فوکویاما» و «جیمز کلمن»، قرار گرفته است، به این معنا که در کنار «سرمایه طبیعی»، مانند زمین و جنگل، «سرمایه تکنولوژیک»، مانند ماشین و کارخانه و «سرمایه انسانی»، مانند معلمان و دیگر افراد جامعه، «سرمایه اجتماعی» نیز وجود دارد. اگر همدلی، همدردی، همبستگی و یک‌رنگی در جامعه وجود نداشته باشد، آن سه نوع سرمایه دیگر نمی‌توانند کارکرد مؤثری داشته باشند.
این جامعه‌شناس با اشاره به نگرانی مردم از آینده پیش رو اظهار کرد: وضعیت «نه جنگ و نه صلح» باعث شده فعالیت‌ها در بخش‌های مختلف، به‌درستی پیش نرود؛ چراکه نگرانی از آینده بر زندگی و فعالیت مردم سایه انداخته است و حل این مسئله باید بسیار مورد توجه مسئولان قرار گیرد.
خاتمه دادن به وضعیت «نه جنگ و نه صلح» پیش‌نیاز ساختن «ایران قوی» است
وی با تاکید بر لزوم پایان دادن به وضعیت «نه جنگ و نه صلح» و تأثیر آن بر تقویت «انسجام اجتماعی» و «قدرت ملی» گفت: عبور از وضعیت نه جنگ و نه صلح پیش‌نیاز ساختن «ایران قوی» است و اهمیت این موضوع را از تأکیدات رهبر معظم انقلاب و رئیس‌جمهور هم می‌توان دریافت.
قرایی مقدم تأکید کرد: مشکلاتی که اکنون وجود دارد، نیازمند تصمیم‌گیری مسئولان است و رهبر معظم انقلاب هم دستوراتی در این زمینه صادر فرموده‌اند. شورای عالی امنیت ملی، رئیس‌جمهور، آقای قالیباف، وزیر امور خارجه و سایر مسئولان باید به هر شکلی که ممکن است، برای پایان دادن به این وضعیت و برداشتن موانع از مسیر جامعه اقدام کنند.
وی اظهار کرد: نگرانی‌های مردم موجب می‌شود «انسجام ارگانیکی» جامعه از بین برود و «اعتماد عمودی» در جامعه که فوکویاما بر آن تاکید می‌کرد، میان مردم و مسئولان کمرنگ شود. جامعه‌ای که در نگرانی و سردرگمی به سر می‌برد، نمی‌تواند در هیچ زمینه‌ای توسعه پیدا کند. این شرایط حتی اختلافات و نزاع‌های خانوادگی را افزایش می‌دهد، آسیب‌های محلی و جرم و جنایت را بیشتر می‌کند و موجب افزایش دلسردی نسبت به مسئولان می‌شود. بنابراین، باید هرچه زودتر برای برون رفت از این وضعیت تصمیم‌گیری شود.
قرایی مقدم در ارزیابی طرح «حکمرانی محله‌محور» و تاثیر آن بر تغییر شیوه اداره کشور از «مدیریت متمرکز» به «مدیریت مشارکتی» گفت: این طرح همانطور که رئیس‌جمهور نیز به آن اشاره کرده‌است، قطعا آثار مثبتی دارد زیرا شما در محله‌ای که زندگی می‌کنید، بهتر از شهردار آن منطقه با مشکلات و مسائل همان محله آشنا هستید.
وی با بیان اینکه در علم جامعه‌شناسی از رویکرد محله‌محوری به «نظام غیرمتمرکز» یاد می‌شود، اضافه کرد: در این چهارچوب باید درآمدهای هر منطقه در آن منطقه هزینه شود و مشکلات هر منطقه را از مردم آن جویا شویم تا برای حل آنها برنامه‌ریزی کنیم؛ یعنی صرفاً به بیان حرف اکتفا نکنیم. مردم هر منطقه و محله بهتر از دیگران از مشکلات و مسائل محل زندگی خود اطلاع دارند. برای مثال من می‌توانم درباره شرایط منطقه‌ای که در آن ساکن هستم، اظهارنظر کنم اما نمی‌توانم درباره وضعیت منطقه جوادیه یا امین‌حضور نظر دقیقی بدهم؛ زیرا از نزدیک با مشکلات آنها آشنا نیستم.
تصمیم‌گیری برای محله و شهر باید از پایین به بالا باشد
قرایی مقدم خاطرنشان کرد: بنابراین، همانطور که آقای رئیس‌جمهور فرمودند، باید به مردم هر روستا، منطقه و محله فرصت داده شود تا نظرات خود را بیان کنند. به قول «کریس آرجریس» صاحب‌نظر علم مدیریت، تصمیم‌گیری باید از پایین به بالا باشد، نه از بالا به پایین. تصمیمات باید از روستا آغاز شود، به بخش، سپس استان و سطوح بالاتر منتقل شود تا در نهایت به دولت برسد.
این جامعه‌شناس در تشریح نظام غیرمتمرکز و اهمیت آن در اداره کشور اظهار کرد: نظام‌های غیرمتمرکز در بسیاری از کشورهای جهان از مدت‌ها قبل مورد توجه قرار گرفته‌اند. در گذشته - در حکومت‌های متمرکز و پادشاهی - یک نفر به تنهایی درباره مسائل مختلف کشور تصمیم‌گیری می‌کرد، اما به‌تدریج این شیوه اداره کشور دستخوش تغییر شد و در کشورهای توسعه یافته منسوخ شد.
وی با یادآوری آسیب‌های تمرکزگرایی اظهار کرد: تمرکزگرایی در اداره کشور باعث شده است که شهرهایی مانند تهران، بیش از اندازه گسترش پیدا کنند و بسیاری از روستاها خالی از سکنه شوند؛ به‌طوری‌که مردم برای دسترسی به امکانات و شرایط بهتر زندگی به سمت شهرهای بزرگ مهاجرت کرده‌اند.
قرایی مقدم تصریح کرد: نظام غیرمتمرکز به این معناست که بررسی مشکلات، شرایط و مسائل هر منطقه، ناحیه و حتی روستا بر عهده خود مردم همان مناطق باشد و تصمیم‌گیری‌ها با مشارکت آنها صورت بگیرد. در این شیوه، دهیار، شهردار و مسئولان محلی می‌توانند درباره مشکلات منطقه تصمیم‌گیری کنند و برای رفع آنها بکوشند. دولت و بخشداری نیز باید در این مسیر به آنها کمک کنند.
وی ادامه داد: همانطور که در زندگی خصوصی نیز اگر تنها یک نفر درباره همه مسائل تصمیم بگیرد، ممکن است شناخت و رسیدگی به مشکلات به‌درستی انجام نشود، در اداره جامعه نیز نمی‌توان انتظار داشت که تصمیم‌گیری درباره همه مسائل به صورت متمرکز انجام شود. وقتی مردم در تصمیم‌گیری‌ها مشارکت داشته باشند، نسبت به مسائل و مشکلات جامعه احساس مسئولیت و دلسوزی بیشتری می‌کنند.
اگر تصمیم‌ها از پایین به بالا گرفته شود، مردم خود را در حل مشکلات سهیم می‌دانند
این جامعه‌شناس تصریح کرد: وقتی تصمیم‌ها از بالا گرفته و به مردم تحمیل شود، آنها احساس می‌کنند در این تصمیم‌گیری‌ها نقشی نداشته‌اند و صرفاً باید آنچه را به آنها ابلاغ شده اجرا کنند؛ اما زمانی که تصمیم‌گیری از پایین به بالا انجام شود، مردم خود را در حل مشکلات سهیم می‌دانند و برای رفع آنها تلاش می‌کنند.
وی خاطرنشان کرد: در نظام غیرمتمرکز، مردم هر محله و منطقه با شناختی که از مسائل و مشکلات محل زندگی خود دارند، بهتر می‌توانند در حل آنها مشارکت کنند، همکاری بیشتری داشته باشند و برای برطرف کردن مشکلات محل زندگی خود تلاش کنند.
قرایی مقدم در پاسخ به پرسشی در خصوص نقش مردم در عبور از ناترازی انرژی اظهار کرد: در علم جامعه‌شناسی به سرانجام رساندن هر طرحی از طریق مشارکت مردم، امکان‌پذیر است. اساساً مردم - از فقیر تا غنی - اصل و اساس جامعه هستند و همه آنها برخی بیشتر و برخی کمتر در مسائل جامعه نقش و دخالت دارند.
وی افزود: بر اساس مکتب ساختارگرایی، یک سیستم مانند یک ساختمان است به‌گونه‌ای که اگر یک آجر را از جای خود برداریم و در جای دیگری قرار دهیم، ممکن است کل آن ساختمان دچار اختلال شود. بنابراین، هر اقدامی که قرار است انجام شود، باید با مشارکت، همکاری و همراهی مردم باشد و بدون آن امکان‌پذیر نیست.
«تأخر فرهنگی» مولفه مهم عدم مشارکت مردم در مدیریت مصرف انرژی است
این جامعه‌شناس با تاکید بر ضرورت مشارکت مردم در مدیریت مصرف انرژی گفت: مردم باید در مصرف آب، انرژی و سایر منابع مشارکت داشته باشند؛ اما در این زمینه لازم است به یک موضوع مهم جامعه‌شناختی نیز توجه کنیم که از آن با عنوان نظریه «تأخر فرهنگی» یا «پس‌افتادگی فرهنگی» یاد می‌شود.
وی ادامه داد: فرهنگ دو بخش دارد؛ «فرهنگ مادی» که شامل فناوری مانند یخچال، گاز، برق، آب، تلفن و سایر امکانات و تجهیزات می‌شود و «فرهنگ معنوی» که به رفتارها و شیوه استفاده صحیح از فناوری مربوط می‌شود.
قرایی مقدم تاکید کرد: ما به‌سرعت می‌توانیم یخچال، تلفن همراه و امکاناتی مانند لوله‌کشی را در اختیار داشته باشیم، اما فرهنگ مصرف و استفاده صحیح از آنها نیز باید متناسب با این امکانات تغییر کند. متأسفانه در بسیاری از موارد، فرهنگ استفاده از امکانات و فناوری‌های جدید به اندازه خود فناوری رشد نکرده است. برای مثال، اگر سالانه ۲۰ هزار نفر در حوادث رانندگی کشته و ۵۰ تا ۶۰ هزار نفر زخمی می‌شوند، بخشی از این مسئله را می‌توان ناشی از «تأخر فرهنگی» دانست.
دولت و مسئولان باید تلاش کنند تا «تاخر فرهنگی» در جامعه کاسته شود
وی تصریح کرد: ما خودرو را در اختیار گرفته‌ایم، اما فرهنگ رانندگی متناسب با آن را به‌درستی شکل نداده‌ایم. آپارتمان داریم اما فرهنگ آپارتمان‌نشینی را به اندازه کافی نیاموخته‌ایم. این موضوع نشان می‌دهد که توسعه فناوری به‌تنهایی کافی نیست و باید رفتار و نگرش مردم نیز متناسب با آن تغییر کند. بنابراین دولت و مسئولان باید تلاش کنند تا «تاخر فرهنگی» در جامعه کاسته شود.
این جامعه‌شناس با اشاره به دیدگاه رهبر شهید انقلاب درباره تأثیر ورود فناوری‌های جدید بر فرهنگ و فاصله بین فرهنگ مادی و معنوی جامعه گفت: ایشان در پیام نوروزی سال ۱۳۹۷ در مشهد به این موضوع اشاره کردند که ورود یک فناوری، فرهنگ مرتبط به آن را نیز به کشور می‌آورد و این مطلب از نظر علمی امری اثبات شده است.
قرایی مقدم یادآورشد: از زمان ورود ماشین دودی و دوچرخه تا تلفن همراه، تفکر و رفتار زنان و مردان ایرانی نیز تغییر کرد اما این فرهنگ مرتبط صرفا تقلیدی بود و به طور صحیح جا نیفتاد.
وی خاطرنشان کرد: این پدیده در تمام دنیا وجود دارد، اما هرچه کشوری توسعه‌یافتگی کمتری داشته باشد، فاصله میان فرهنگ مادی و فرهنگ معنوی در آن بیشتر خواهد بود. اگر یک خط مورب رو به بالا رسم کنید نوک آن به فرهنگ مادی می‌رسد و در قسمت پایینی آن فرهنگ معنوی به معنای طرز فکر مردم قرار دارد و به این نیم دایره «تاخر فرهنگی» گفته می‌شود. فرهنگ مادی با سرعت بیشتری پیش می‌رود، درحالی که فرهنگ معنوی و شیوه تفکر و رفتار متناسب آن با فاصله حرکت می‌کند و مشکل کنونی کشور ما پدیده تاخر فرهنگی است؛ پس باید فرهنگ استفاده صحیح از فناوری در جامعه شکل بگیرد.
این جامعه‌شناس با اشاره به عوامل مؤثر در شکل‌گیری فرهنگ اجتماعی تصریح کرد:رفتارهای متناسب با فناوری نیازمند فرهنگ‌سازی هستند و باید از طریق آموزش‌وپرورش، صداوسیما، رسانه‌ها، مقالات و همچنین آموزش والدین به مردم یاد بدهیم که چرا باید درست مصرف کنند و چگونه باید از امکانات موجود استفاده صحیح داشته باشند.
وی تأکید کرد: متاسفانه در جامعه ما تصور می‌شود هر چیزی که در اختیار مردم قرار دارد، رایگان است و می‌توان به هر میزان مصرف کرد؛ درحالی‌که باید فرهنگ مصرف صحیح را به‌تدریج در جامعه آموزش دهیم.
این جامعه شناس اضافه کرد: میزان گازی که ما مصرف می‌کنیم به اندازه مصرف کشور چین است؛ درحالی‌که چین حدود یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون نفر جمعیت دارد و جمعیت ما حدود ۹۰ میلیون نفر است. این مسئله نشان می‌دهد که باید در زمینه اصلاح الگوی مصرف و فرهنگ‌سازی درباره آن اقدامات جدی‌تری انجام دهیم، پس از فرهنگ سازی، مشارکت مردم به صورت خودکار شکل می‌گیرد.
مسجد محوری در کاهش «تاخر فرهنگی» موثر است
وی با اشاره به نقش مسجدمحوری در اصلاح الگوی مصرف اظهار کرد: این طرح باعث می‌شود تا از تاخر فرهنگی یا پس‌ماندگی فرهنگی در جامعه کاسته شود. مسجد از گذشته جایگاهی برای حضور مردم و بیان مشکلات و مسائل آنها بوده است تا مردم بتوانند مشکلات خود را مطرح کنند و برای حل آنها چاره‌اندیشی شود. در زمان حضرت امیرالمؤمنین(ع) نیز مسجد چنین کارکردی داشت؛ یعنی مردم در مسجد مسائل و مشکلات خود را مطرح می‌کردند تا برای رفع آنها اقدام شود.
قرایی مقدم با اشاره به ضرورت توجه به الزامات اجرایی طرح مسجدمحوری تصریح کرد: با وجود اینکه ایجاد چنین ساختاری اهمیت دارد، اما در زمینه اجرای آن با مشکلاتی مواجه هستیم. صرف مطرح کردن اینکه بیش از ۹۰ هزار مسجد در کشور وجود دارد، برای تحقق فرهنگ‌سازی کافی نیست؛ بلکه باید همزمان با پیگیری طرح مسجدمحوری، در عرصه‌های دیگر نیز تلاش‌هایی برای تغییر رفتار و کردار مردم در زندگی روزمره انجام شود.
وی ادامه داد: فرهنگ‌سازی باید از خانواده آغاز شود. فرزندان، چه دختر و چه پسر، رفتار والدین خود را مشاهده می‌کنند و از آن الگو می‌گیرند. برای مثال، وقتی والدین در مصرف آب دقت می‌کنند، فرزندان نیز این رفتار را یاد می‌گیرند و به‌تدریج آن را در زندگی خود به کار می‌برند؛ بنابراین، فرهنگ‌سازی باید از خانواده شروع شود و سپس مسجد، صداوسیما، رسانه‌ها، مقالات و سایر نهادهای فرهنگی و آموزشی نیز در این زمینه نقش‌آفرینی کنند.
ارسال نظر