دو روی سکه جنگ ایران برای عمان | مسقط در مرکز نقشه جدید تجارت منطقه | مسدود شدن تنگه هرمز به نفع عمان میشود؟
به گزارش اقتصادنیوز، جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و بسته شدن تاریخی تنگه هرمز، جایگاه عمان را در معادلات منطقهای به شکل چشمگیری تغییر داده است.
از یک سو، عمان بخشی از نفوذ دیپلماتیک سنتی خود را از دست داده است، اما از سوی دیگر، به یکی از مهمترین برندگان اقتصادی بحران جنگ تبدیل شده است.
کارشناسان این وضعیت را پارادوکس عمان توصیف میکنند؛ یعنی وضعیتی که جنگ، اثرات همزمان و متفاوتی را بر منافع اقتصادی و موقعیت سیاسی این کشور گذاشته است.
اقتصادنیوز: به نظر می رسد که دونالد ترامپ بخش بزرگی از برداشت سنتی سیاست خارجی آمریکا را فراموش کرده است. او ماه گذشته در توصیف عملیات توقیف یک محموله در خلیج فارس، با رضایت کامل نیروی دریایی آمریکا را به دزدان دریایی تشبیه کرد.
نگاهی به نقشه جدید تجارت منطقه
ساموئل وندل در المانیتور نوشت: بسته شدن تنگه هرمز باعث شده که نگاه کشورهای منطقه معطوف به مسیرهای جایگزین تجاری و حملونقل شود. در همین راستا، در سوم ژوئن عبدالقادر اورالاوغلو، وزیر حملونقل ترکیه اعلام کرد که آنکارا به دنبال نوسازی خط آهن تاریخی حجاز و در نهایت اتصال آن به عمان است؛ مسیری که میتواند جایگزینی برای تنگه هرمز باشد.
هرچند عملی شدن چنین پروژهای هنوز محل تردید است، اما مطرح شدن آن نشان میدهد که اهمیت عمان در معماری تجاری خلیج فارس به شکل محسوسی افزایش یافته است.
نقطه تناقض کجاست؟
این اهمیت اقتصادی در حالی رخ میدهد که عمان همزمان تحت فشارهای شدید سیاسی است. تنها یک هفته پیش از طرح پیشنهادی ترکیه، دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا تهدید کرده بود که اگر عمان با تلاشهای ایران برای کنترل عبور و مرور در تنگه هرمز همکاری کند، واشنگتن این کشور را منفجر خواهد کرد.
چنین تهدیدی علیه یکی از قدیمیترین شرکای آمریکا در خلیج فارس و کشوری که سالها نقش میانجی منطقهای را ایفا کرده، بسیار کمسابقه بود.
در نتیجه، جنگی که از ۲۸ فوریه با حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد، عمان را در موقعیتی متناقض قرار داده است. روابط این کشور با آمریکا دچار تنش شده و نقش میانجیگری او کمرنگ شده است؛ بهطوری که پاکستان جای عمان را در میزبانی مذاکرات میان تهران و واشنگتن گرفته است.
در مقابل، اهمیت عمان به عنوان صادرکننده انرژی، مرکز لجستیکی و دروازه اتصال اقتصادهای خلیج فارس به اقیانوس هند، افزایش یافته است.
مزیت بزرگ عمان؛ خارج از تنگه هرمز
برخلاف بسیاری از کشورهای حوزه خلیج فارس، بنادر و زیرساختهای انرژی عمان خارج از تنگه هرمز قرار دارند. همین ویژگی باعث شده تا صادرات این کشور حتی در شرایط اختلال گسترده در مسیرهای دریایی، ادامه پیدا کند.
اگرچه عمان با تولید روزانه حدود یک میلیون بشکه نفت در ردههای پایین تولیدکنندگان بزرگ منطقه قرار دارد، اما در شرایطی که بسیاری از صادرکنندگان بزرگتر با مشکل صادرات روبهرو شدهاند، این کشور توانسته نفت خود را با قیمتهای بالاتر به بازار عرضه کند.
صندوق بینالمللی پول در ماه آوریل پیشبینی کرد اقتصاد عمان در سال ۲۰۲۶ حدود ۳.۵ درصد رشد خواهد کرد؛ یعنی بالاترین نرخ رشد در میان کشورهای شورای همکاری خلیج فارس.
این در حالی است که عمان در سال گذشته ضعیفترین رشد اقتصادی این شورا را ثبت کرده بود.
قطب جدید حملونقل منطقه؟
شاید بتوان گفت که بزرگترین دستاورد عمان نه در بخش انرژی، بلکه در حوزه حملونقل و لجستیک باشد.
کشورهایی که از اختلال در تنگه هرمز آسیب دیدهاند، به سرعت بخشی از تجارت خود را از مسیر زمینی به بنادر عمان منتقل کردهاند. کالاهای زیادی مثل مواد پتروشیمی و آلومینیوم گرفته تا مواد غذایی و کالاهای اساسی، اکنون از مسیر عمان جابهجا میشوند.
جاستین الکساندر، مدیر مؤسسه خلیج اکونومی معتقد است که جنگ باعث شتاب روند اتصال اقتصادی عمان به عربستان سعودی و امارات متحده عربی شده است.
به گفته او، پروژههایی مانند بزرگراه عربستان-عمان که در سال ۲۰۲۱ افتتاح شد و خط راهآهن در حال ساخت میان عمان و امارات، پیش از جنگ نیز در حال توسعه بودند؛ اما بحران اخیر ارزش عمان را به عنوان مسیر جایگزین هرمز برجسته کرده و موجب تسریع فرآیندهای گمرکی و جذب سرمایهگذاری شده است.
سرمایهداران، جنگ دوباره را در محاسبات خود جای میدهند
کارشناسان معتقدند که بخشی از این منافع پس از بازگشایی هرمز کاهش خواهد یافت، اما همه آنها لزوما موقتی نیستند.
الکساندر بر این باور است که اتصال اقتصادی ایجادشده میان عمان و همسایگانش میتواند مزایایی بلندمدتی را داشته باشد.
فردریک اشنایدر، پژوهشگر ارشد شورای خاورمیانه در امور جهانی نیز میگوید که اکنون بسیاری از سرمایهگذاران، احتمال تکرار درگیریهای مشابه در آینده را در محاسبات خود لحاظ میکنند و به همین دلیل عمان را به عنوان کشوری بیطرف با دسترسی مستقیم به دریای عرب جذابتر میبینند.
با این حال، بعید است عمان مسیر توسعهای مشابه امارات یا عربستان را دنبال کند. سیاست اقتصادی مسقط محتاطانهتر است و برخلاف دبی، تمایل چندانی به ساختوسازهای گسترده یا توسعه گردشگری انبوه ندارد.
نتیجه سرمایهگذاریهای بلندمدت
برای سالها، عمان بر توسعه بنادر، مناطق صنعتی و زیرساختهای حملونقل سرمایهگذاری کرده بود تا وابستگی اقتصادی خود به نفت را کاهش دهد. بنادر دقم، صلاله و صحار از مهمترین نمادهای این راهبرد بودند.
این پروژهها در گذشته زیر سایه مراکز بزرگتری مانند دبی قرار داشتند، اما جنگ در ایران نگاهها را به سمت عمان معطوف کرده است. البته عمان جایگزین کامل مراکز تجاری بزرگ خلیج فارس یا تنگه هرمز نخواهد شد، اما ارزش راهبردی زیرساختهای آن احتمالا برای سالهای آینده افزایش خواهد یافت.
کاهش نقش میانجیگری
با این وجود، وضعیت در حوزه سیاسی چندان روشن نیست.
عمان همواره تلاش کرده تا سیاست خارجی مبتنی بر بیطرفی و گفتوگو را دنبال کند. این کشور روابط نزدیکی با آمریکا داشته و در عین حال ارتباط خود با ایران را نیز حفظ کرده است.تا پیش از آغاز جنگ، عمان میزبان مذاکرات آمریکا و ایران در ژنو بود.
اما اکنون حفظ این تعادل دشوارتر از گذشته شده است. در ماه می، دولت ترامپ عمان را به تحریم و حتی حمله نظامی تهدید کرد. این تهدید پس از گزارشهایی مبنی بر مشارکت مسقط در طرح ایران، برای دریافت عوارض از کشتیهای عبوری در هرمز مطرح شد. عمان در ادامه این گزارشات را رد کرد.
عمان یا سوئیس خلیج فارس؟
در نتیجه این تحولات، نقش سنتی عمان به عنوان میانجی تا حدی تضعیف شده است. با این حال بسیاری از تحلیلگران معتقدند که این وضعیت دائمی نخواهد بود.
گرگوری آفتاندیلیان، پژوهشگر مرکز عربی واشنگتن معتقد است که عمان پس از پایان این جنگ، اقتصاد قویتری خواهد داشت. به گفته او، هرچند روابط مسقط با آمریکا و برخی کشورهای عربی خلیج فارس به دلیل سیاست بیطرفی آسیب دیده، اما این کاهش جایگاه موقتی خواهد بود.
اشنایدر نیز معتقد است که هنوز نمیتوان گفت عمان جایگاه خود را به عنوان سوئیس خلیج فارس از دست داده است. به گفته او، روابط خوب عمان با ایران همچنان یک مزیت مهم محسوب میشود و این احتمال وجود دارد که مسئولان عمان حتی از اینکه پاکستان مسئولیت میانجیگری برای پایان جنگ را بر عهده گرفته، تا حدی احساس آسودگی داشته باشند.
همزمانی فرصت و تهدید
جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، دو چهره متفاوت برای عمان داشته است؛ جایگاه دیپلماتیک و نقش سنتی این کشور به عنوان میانجی منطقهای تحت فشار قرار گرفته است. اما از سوی دیگر، همان جنگ ارزش ژئوپلیتیک و اقتصادی عمان را بیش از هر زمان دیگری آشکار کرده و این کشور را به یکی از مهمترین مسیرهای جایگزین تجارت و انرژی در خلیج فارس تبدیل کرده است. حال اینکه کدام یک از این دو روند در بلندمدت دست بالا را پیدا کنند، به آینده جنگ و نظم جدید منطقه بستگی خواهد داشت.
