سرنوشت مبهم تفاهم اسلامآباد | آمریکا چگونه مسیر دیپلماسی را با چالش تازه روبهرو کرد؟
به گزارش اقتصادنیوز به نقل از ایرنا، جنوب غرب آسیا بار دیگر در حال تجربه سطح جدیدی از تنشها است که کاستن از آن بیش از هر زمان دیگری نیازمند اراده سیاسی و هوشمندی طرفهای مذاکراتی است. دور جدیدی از اخبار درباره این تحول جدید از بعدازظهر روز سهشنبه ۱۶ تیرماه و در پی ادعای سازمان دریایی بریتانیا مبنی بر اینکه سه نفتکش در تنگه هرمز و در نزدیکی سواحل عمان مورد اصابت قرار گرفتهاند، منتشر شد.
خبرگزاری رویترز به نقل از منابع آگاه خود از آسیب دیدن نفتکش قطری حامل گاز مایع (LNG) و نفتکش با پرچم عربستان سعودی در نزدیکی تنگه هرمز خبر داد. به فاصله کوتاهی صداوسیما، ضمن تایید هدف قرار گرفتن نفتکش قطری که قصد عبور از مسیر عمانی تنگه هرمز را داشت، اعلام کرد که نفتکش «الرقایات» متعلق به قطر، با حمایت نیروی دریایی آمریکا قصد عبور از مسیر عمانی در تنگه را داشت و پس از بیتوجهی به هشدارهای مکرر، هدف حمله قرار گرفت.
در واکنش به این اقدام، وزارت خارجه عربستان و قطر مدعی شدند که «ایران مسئول حمله به نفتکشها بوده، این اقدام تجاوزی غیرقابل قبول است و از ایران میخواهیم که فوراً اقداماتی که امنیت منطقه را خدشهدار کرده یا کشتیرانی را تهدید میکند، متوقف کند.» دولت قطر پس از طرح این ادعاها، معاون سفیر ایران را در دوحه احضار کرد و یادداشتی اعتراضی به او ارائه داد.
در واکنش به این ادعاها، سخنگوی وزارت امور خارجه، اتهامزنی قطر به ایران در رابطه با حمله ادعایی به یک شناور مرتبط با این کشور در تنگه هرمز را سوال برانگیز و مغایر با اصل حسن همجواری دانست و چنین رفتاری را غیر قابل قبول خواند.
همزمان با طرح این ادعاها، دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا، اعلام کرد معافیتی که در ۲۱ ژوئن (۳۱ خرداد ۱۴۰۵) اعلام شد و به ایران اجازه میداد تا ۲۱ اوت ( ۳۰ مرداد) نفت خام و محصولات نفتی خود را به فروش برساند، لغو کرده است. در مجوز جدید وزارت خزانهداری آمریکا، به طرفها اجازه داده ظرف حداکثر ۱۰ روز به تمام معاملاتی که قبلا تحویل و فروش نفت خام، محصولات پتروشیمی و فراوردههای نفتی با منشا ایرانی را مجاز میکرد، پایان دهند. در مجوز جدید آمده است که ایالات متحده آمریکا از امروز سه شنبه به وقت آمریکا (۷ ژوئیه ۲۰۲۶) هیچگونه معامله جدید از جمله خرید یا بارگیری نفت خام، محصولات پتروشیمی یا فرآوردههای نفتی با منشا ایرانی را مجاز نمیشمارد.
نقض رسمی و صریح یادداشت تفاهم اسلامآباد؛ با واکنش ایران مواجه شد و وزارت امور خارجه با صدور بیانیهای اقدام خزانهداری آمریکا در لغو تعلیق موقت تحریم فروش نفت ایران را، که مصداق نقض فاحش بند ۱۰ یادداشت تفاهم خاتمه جنگ مورخ ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ است، شدیدا محکوم کرده و مسئولیت پیامدهای این عهدشکنی را متوجه دولت آمریکا دانست.
همچنین «کاظم غریبآبادی» معاون حقوقی و بینالملل وزیر امور خارجه در توییتی با اشاره به اینکه آمریکا در سه هفته گذشته نیز به واسطه اقدامات رژیم صهیونیستی در لبنان و اظهارات تهدیدآمیز علیه ایران، بارها مرتکب نقض بندهای ۱ و ۲ یادداشت تفاهم شده است، تاکید کرد: ایران ضمن هشدار جدی نسبت به تبعات پیمانشکنی آمریکا، اقدامات قاطعی را در صیانت از منافع و امنیت ملی خود اتخاذ خواهد کرد.
بیانیه سنتکام در دقایق ابتدایی بامداد چهارشنبه، سطح تنش را به بالاترین میزان ممکن در هفتههای اخیر رساند و ارتش آمریکا مدعی شد که مجموعهای از حملات شدید را علیه اهدافی در مناطق جنوبی ایران آغاز کرده است. شبکه خبری سیانان در گفتوگو با مقام آمریکایی به نقل از وی این حملات تنبیهی و نه متناسب و وب سایت خبری آکسیوس هم ابعاد آنها را چهار یا پنج برابر بزرگتر از حملات پیشین توصیف کرد. بر اساس این گزارش ها، چند مرکز پایش و نظارت در سواحل جنوبی کشور و پایگاههای ساحلی و ایستگاههای غیر نظامی در سواحل استان هرمزگان و ماهشهر از جمله مناطقی هستند که مورد هدف آمریکا قرار گرفت.
روابط عمومی منطقه سوم دریایی سپاه پاسداران امام حسین (ع) در بندرماهشهر هم اعلام کرد که در پی تجاوز نیروهای تروریستی آمریکا به منطقه سوم دریایی ماهشهر، پاسدار «محمدرضا خزیمی» در حین مقابله با پهپادهای دشمن و بر اثر اصابت ترکش پرتابه به شهادت رسید.
در واکنش به این تجاوز آمریکا، سپاه پاسداران در بیانیهای از پاسخ اولیه به آن خبر داد و اعلام کرد: نیروهای دریایی و هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی طی عملیات مشترک موشکی و پهپادی، ۸۵ نقطه از تاسیسات مهم نظامی آمریکا در بندر سلمان، منطقه پنجم دریایی بحرین و پایگاه هوایی علی السالم کویت را در هم کوبیدند و یک پهپاد MQ۹ دشمن که قصد دخالت در عملیات را داشت، سرنگون کردند. در این بیانیه نیروی نظامی ایران تصریح شده است که آمریکا با این اقدام به طور آشکار آتشبس را نقض کرد و تفاهم اسلام آباد را زیر پا گذاشت.
وزارت امور خارجه هم ضمن محکوم کردن حمله ارتش آمریکا به چند نقطه در سواحل جنوبی ایران، این اقدام را نقض آشکار یادداشت تفاهم خاتمه جنگ دانست و تاکید کرد: حملات نظامی، لغو مجوز فروش نفت ایران و تداوم اقدامات رژیم صهیونیستی، بخشهای مهم و اساسی تفاهم خاتمه جنگ را فاقد اثر ساخته و مسئولیت پیامدهای خطرناک این تشدید تنش بر عهده رژیم عهدشکن آمریکا است.
به فاصله ساعاتی پس از این تحولات «دونالد ترامپ» رئیسجمهور آمریکا، ضمن تکرار ادعاهای خود علیه مقامات ایران، مدعی پایان تفاهم اسلامآباد شد اما اختیار مذاکره با ایران را به معاونان و مذاکرهکنندگان خود سپرد.
چرایی و تبعات نقض یادداشت تفاهم
مجموع اقدامات آمریکا در تنگه هرمز، یادداشت تفاهم اسلامآباد و آتشبس میان دو کشور را در شکنندهترین حالت ممکن خود قرار داده است و تا به این لحظه ملموسترین اثر تحولات ۲۴ ساعت گذشته در جنوب غرب آسیا، بازگشت بهای نفت به روند افزایشی است. رسانههای غربی مانند والاستریت ژورنال و اسرائیل هیوم به نقل از مقامهای آمریکایی مدعی بازگشت محاصره بنادر ایران و هشدار درباره فروپاشی آتشبس هستند. این فضاسازیها در حالی است که تهران، آمریکا و کشورهای منطقه را ناقض یادداشت تفاهم اسلام آباد میداند. «اسماعیل بقائی» سخنگوی وزارت امور خارجه با اشاره به بند ۵ یادداشت تفاهم خاتمه جنگ، تاکید میکند که این بند جمهوری اسلامی ایران را متعهد به اتخاذ تدابیر لازم برای اداره آتی تنگه هرمز و ارائه خدمات دریایی کرده است.
به تاکید رضا نصری حقوقدان بینالملل تفاهم اسلامآباد یک «رژیم موقت واحد، هماهنگ و مبتنی بر مذاکره» برای اداره تردد دریایی در تنگه هرمز ایجاد کرده است؛ رژیمی که بر اساس آن آمریکا موظف به رفع محاصره و کاهش حضور نظامی خود است و ایران مسئول ساماندهی و مدیریت عبور کشتیهاست. از این رو، هرگونه ایجاد کریدور دریایی موازی یا مستقل با حمایت یا مدیریت آمریکا ــ حتی اگر با مشارکت کشور ثالثی مانند عمان انجام شود ــ با متن، هدف و فلسفه تفاهمنامه، اصل وفای به عهد و قواعد تفسیر معاهدات در تعارض بوده و عملاً بخشهای اساسی توافق را بیاثر و نتیجه مذاکرات نهایی را از پیش تعیین میکند.
واقعیت آن است که دلیل تاکید ایران بر موضوع تنگه هرمز نه به تعبیر رسانههایی چون والاستریت ژورنال، برای «کنترل یکجانبه» تنگه که بر مبنای همان تفاهمی است که آمریکا هم آن را امضا کرده و بر اساس آن هرگونه اعمال مدیریت در تنگه هرمز باید با همراهی ایران و عمان صورت گیرد و هرگونه اما و اگر و طرح موازی و مستقل، به معنای نقض یادداشت تفاهم خواهد بود.
ایجاد مسیر دریایی مستقل و موازی، لغو معافیت فروش نفت ایران (که نقض مستقیم بند ۱۰ تفاهمنامه اسلامآباد است)؛ حملات دوباره به خاک ایران، در کنار ادعاهای امروز ترامپ، شرایط پیشرفت روندهای دیپلماتیک را متزلزل و آینده مذاکرات را بسیار مبهم ساخته است. در حال حاضر مسئله میان ایران و آمریکا صرفا یک دادوستد آتش در خلیج فارس نیست بلکه ایران این تفسیر و نحوه اجرا از یادداشت تفاهم اسلام آباد را نقض توافق دانسته و آن را برنمیتابد.
تداوم فشارهای اقتصادی و بازگشت به گزینه نظامی، از دیدگاه تهران با مفاد تفاهمنامه و مسیر پیشبینیشده برای کاهش تنش مغایرت دارد. به همین دلیل، سرنوشت آتشبس بیش از هر زمان دیگری به این پرسش گره خورده است که آمریکا تعهدات خود در یادداشت تفاهم را با چه تفسیری اجرا خواهد کرد و آیا اساسا امکان اجرایی شدن این تفاهم وجود دارد؟
