بحران بیسوادی در کمین آینده ایران | تعطیلیهای طولانیمدت و کیفیت پائین کلاسهای آنلاین | دانشآموزان حتی خواندن و نوشتن را بهدرستی نمیدانند
به گزارش اقتصادنیوز به نقل از آوش، افت کیفیت تعلیم و تربیت، پیامدهای نگران کنندهای برای آینده کشور دارد و بازخوانی چرایی و تبعات این رویداد، ضرورت یک اصلاح ساختاری و عمیق را پیش از رسیدن به نقطه بیبازگشت نشان میدهد.
از بحران کرونا تا تعطیلیهای پیدرپی
اگرچه نظام آموزشی کشور سالها از مشکلات زیرساختی رنج میبرد، اما روند افت شدید کیفیت از زمان شیوع پاندمی کرونا و غیرحضوری شدن ناگهانی مدارس شتابی بیسابقه گرفت. با انتقال کلاسهای درس به بستر فضای مجازی و اپلیکیشنها، ارتباط مستقیم و اثرگذار معلم و دانشآموز قطع شد و زیرساختهای ضعیف اینترنت و عدم دسترسی یکسان همه مناطق کشور به ابزارهای هوشمند، کلاسی بیکیفیت را رقم زد.
با پایان یافتن بحران کرونا نیز نظام آموزشی نتوانست به ریل اصلی خود بازگردد. تعطیلیهای مکرر مدارس به دلایلی همچون آلودگی هوا، بحران انرژی، برودت هوا و سایر چالشهای غیرمترقبه، کلاسهای درس را مجددا به گوشیهای تلفن همراه و آموزش آنلاین سوق داد. بر اساس آمارهای رسمی و تحلیلهای کارشناسی، افت کیفیت آموزش در ایران زیانهای آموزشی چشمگیری برجای گذاشته است؛ تا جایی که برآورد میشود حدود ۴۰ درصد از زمان استاندارد آموزش در مدارس ایران به دلیل تعطیلیهای گوناگون و مدیریت نامناسب زمان از بین میرود. این اتلاف زمان، فرصت تثبیت یادگیری را از بین برده و دانشآموزان را با خلاهای درسی مواجه کرده است.
بحران سواد پایهای در مقطع ابتدایی
یکی از نگران کنندهترین جلوههای کاهش کیفیت آموزش، آسیب جدی به مقطع ابتدایی و به ویژه سالهای پایه است. کارشناسان و مسئولان آموزش و پرورش تاکید دارند که کیفیت نظام تعلیم و تربیت از دوره پیش دبستانی و ابتدایی آغاز میشود. با این حال، شواهد نشان میدهد که آسیبهای آموزش غیرحضوری و کمبود زمان آموزش حضوری بیشترین ضربه را به پایه اول و دوم ابتدایی وارد کرده است.
امروزه تعداد قابل توجهی از دانشآموزانی که پایههای اول یا دوم ابتدایی را به پایان میرسانند، هنوز در روخوانی یک متن ساده فارسی، درک مطلب یا نوشتن یک املای مقدماتی دچار مشکلات بنیادی هستند. مهارتهای پایه که باید در سنین پایین با تمرین مستمر حضوری و تعامل چهره به چهره شکل بگیرند، به دلیل جایگزینی آموزش مجازی ناقص رها شدهاند. ناکارآمدی در یادگیری پایه، زنجیرهای از ضعفهای آموزشی را در پایههای بعدی ایجاد میکند که جبران آن در مقاطع بالاتر تقریبا غیرممکن خواهد بود.
جایگاه آموزش در ارزیابیهای بینالمللی و منطقهای
نگاهی به آمارهای مقایسهای و آزمونهای بینالمللی نشان میدهد که ضعف کیفی آموزش در ایران مسئلهای لحظهای نیست و ریشههای عمیقتری دارد. نتایج ارزیابیها و مطالعات بینالمللی مانند آزمونهای تیمز و پرلز در طول نزدیک به سه دهه گذشته گواهی میدهند که سطح توانایی و سواد دانشآموزان ایرانی در مقایسه با استانداردهای جهانی در میانگینهای پایینی قرار دارد.
ارزیابیها نشان میدهند که ایران سالهاست در انتهای جدول کیفی آموزش در میان کشورهای شرکت کننده قرار گرفته است. افت مداوم معدل کشوری امتحانات نهایی دوره متوسطه به ارقامی نگران کننده نیز مهر تاییدی بر عدم کارایی روشهای فعلی آموزشی، سنگینی ناهمخوان کتب درسی با نیازهای واقعی و اتکای بیش از حد به حفظیات به جای پرورش تفکر انتقادی و تحلیلی است.
ناامیدی از آینده تحصیلی و رغبت دانشآموزان به حرفهآموزی
در کنار ضعفهای آموزشی و ساختاری، رویکرد ذهنی و انگیزه دانشآموزان نیز دستخوش تغییرات اساسی شده است. نگاهی به دیدگاههای جامعه و واکنشهای کاربران نشان میدهد که بسیاری از نوجوانان و جوانان دیگر ادامه تحصیل کلاسیک را مسیری برای موفقیت و تامین آینده شغلی خود نمیدانند.
ناهمخوانی میان محتوای کتب درسی و نیازهای بازار کار واقعی، در کنار شرایط اقتصادی جامعه، سبب شده که مدرکگرایی جذابیت گذشته خود را از دست بدهد. دانشآموزان به وضوح میبینند که فارغ التحصیلان دانشگاهی با چالشهای متعدد شغلی روبهرو هستند. به همین دلیل، بخش زیادی از نوجوانان ترجیح میدهند به جای صرف سالها زمان برای یادگیری مطالب ناپایدار، مستقیما وارد بازار کار شده و حرفه یا مهارتی عملی را فرابگیرند.
این عدم امید به آینده تحصیلی، انگیزه تلاش در مدرسه را به شدت کاهش داده و متقابلا کیفیت بازدهی نظام آموزشی را پایینتر آورده است.
علل ریشهای کاهش کیفیت نظام تعلیم و تربیت
تحلیل جامع وضعیت موجود نشان میدهد که کاهش کیفیت آموزش معلول یک عامل واحد نیست، بلکه زنجیرهای از علل ساختاری و مدیریتی در بروز این وضعیت دخیل هستند.
افت زمان مفید آموزش؛ تعطیلیهای مکرر و بیبرنامگی در جبران ساعات از دست رفته، ریتم یادگیری را برهم زده و فرآیند تعمیق دانش را مختل کرده است.
ضعف در برنامهریزی و کتب درسی؛ متون درسی حجم زیادی از اطلاعات حفظی را ارائه میدهند، اما به تقویت مهارتهای زندگی، حل مسئله و درک مطلب پرداختی کاربردی ندارند.
عدم تخصیص بهینه بودجه و زیرساختها؛ بودجههای حمایتی آموزش و پرورش غالبا صرف هزینههای جاری شده و به نتایج عملی، بهبود تجهیزات مدارس، یا ارتقای عدالت آموزشی در مناطق محروم تبدیل نمیشوند.
چالشهای معیشتی و انگیزشی معلمان؛ معلمان به عنوان رکن اصلی آموزش، با دغدغههای معیشتی و افت انگیزه مواجهاند که این امر ناخواسته بر کیفیت تدریس و کیفیت تعامل با دانشآموزان تاثیر منفی میگذارد.
بحران آموزش پیش دبستانی و ابتدایی؛ نادیده گرفتن اهمیت آموزشهای پیش از دبستان و عدم تمرکز کافی بر پایهریزی سواد در دو سال اول ابتدایی، خشت اول دیوار آموزش را کج نهاده است.
تبعات سنگین افت کیفیت آموزش بر آینده کشور
کاهش کیفیت آموزش تنها به محیط مدرسه محدود نمیماند و تبعات آن در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ظاهر خواهد شد.
افت سرمایه انسانی؛ خروجی نظام آموزشی ضعیف، نیروی کاری فاقد مهارتهای لازم برای چرخههای اقتصادی و فناوری خواهد بود که این امر توسعه کشور را کند میکند.
توسعه تعمیق بیعدالتی اجتماعی؛ خانوادههای برخوردار با بهرهگیری از آموزشهای خصوصی، ضعفهای مدرسه را جبران میکنند، در حالی که طبقات کمبرخوردار از آموزش باکیفیت محروم مانده و شکاف طبقاتی عمیقتر میشود.
رشد بیسوادی مدرن؛ فارغالتحصیلانی که توانایی تحلیل، خواندن دقیق، نوشتن درست و حل مسائل اولیه زندگی را ندارند، در مواجهه با چالشهای فردی و اجتماعی آسیبپذیرتر خواهند بود.
افزایش ترک تحصیل و آسیبهای اجتماعی؛ افت انگیزه تحصیلی و تمایل زودهنگام به ورود به بازار کار غیرتخصصی، نرخ ترک تحصیل را افزایش داده و زمینه بروز آسیبهای اجتماعی در سنین نوجوانانی را فراهم میکند.
ضرورت اصلاحات فوری و اقدام عملی
تایید ضعف کیفیت آموزش توسط وزیر و مسئولان ارشد، گرچه گامی اولیه برای پذیرش واقعیت است، اما هرگز کافی نیست. برای نجات نظام آموزش و پرورش، ضرورت دارد که بودجههای حمایتی به نتایج ملموس در مدارس تبدیل شوند. اصلاح ساختاری کتب درسی، بازنگری در تقویم آموزشی برای جلوگیری از هدررفت زمان، بازگرداندن اعتبار و تمکن معیشتی به معلمان، و توجه ویژه به مقطع پیش دبستانی و ابتدایی از الزامات حیاتی برای خروج از این بحران ملی به شمار میرود.
