راهبرد «قلعه‌زنی» روسیه علیه اروپا | خطر گسترش ناخواسته جنگ هنوز پابرجاست | نقشه ذهنی پوتین تغییر کرده است؟
به گزارش اقتصادنیوز، روسیه در سال ۲۰۲۲ و همزمان با آغاز تهاجم گسترده به اوکراین، آمریکا را رقیب اصلی ژئوپلیتیکی خود می‌دانست و اروپا و ناتو را عمدتاً در امتداد قدرت واشنگتن تلقی می‌کرد. مسکو همچنین به تهدیدهای هسته‌ای به‌عنوان ابزاری برای اعمال فشار بر غرب متکی بود. اما پس از نزدیک به پنج سال جنگ و تغییر رویکرد دولت دونالد ترامپ در قبال اروپا و اوکراین، نقشه ذهنی راهبردی روسیه دستخوش تحول شده است.
دیمیتری آدامسکی در فارن افرز نوشت: این تحول سه محور اصلی دارد: جایگزینی اروپا با آمریکا به‌عنوان تهدید اصلی روسیه، نگرانی فزاینده مسکو از توانمندی‌های نظامی و هسته‌ای اروپا و توسعه ابزارهای بازدارندگی غیرهسته‌ای برای وادار کردن کشورهای اروپایی به تغییر رفتار.
اقتصادنیوز: روسیه می‌تواند به برقراری دوباره ارتباط میان طرف‌ها کمک کند، اما صرفاً به دلیل روابط نزدیک با تهران قادر نیست اختلاف‌های اساسی را حل‌وفصل کند. از این رو، نقش مسکو به‌عنوان تسهیل‌کننده تماس‌ها ممکن است واقع‌بینانه‌تر از ایفای نقش تضمین‌کننده یک توافق باشد.
راهبرد قلعه زنی مسکو در قبال اروپا
در محافل نظامی و امنیتی روسیه، ایده‌ای با عنوان «قلعه‌گیری» یا «قلعه‌زنی» (Castling)، برگرفته از اصطلاحات شطرنج، مطرح شده است. منظور از این مفهوم، بازآرایی منابع و توانمندی‌ها برای مواجهه با تهدیدی است که از نگاه مسکو تغییر کرده است: اروپا اکنون، بیش از آمریکا، دشمن اصلی روسیه به شمار می‌رود.
بر اساس این برداشت، کشورهای اروپایی مهم‌ترین پشتوانه نظامی و سیاسی اوکراین هستند و به کی‌یف کمک کردند تا جنگ را ادامه دهد. بنابراین، روسیه باید فشار خود را مستقیماً متوجه دولت‌ها، مراکز تصمیم‌گیری و زیرساخت‌های حیاتی اروپا کند تا هزینه حمایت از اوکراین افزایش یابد.
این تغییر به معنای کنار گذاشتن اهداف پیشین کرملین نیست. مسکو همچنان خواهان جلوگیری از گسترش ناتو به اوکراین و دیگر جمهوری‌های سابق شوروی، عقب‌نشینی زیرساخت‌های نظامی ناتو از جناح شرقی و محدود شدن استقرار نیروها و برگزاری رزمایش‌های این ائتلاف در نزدیکی مرزهای روسیه است. تفاوت در این است که از دید راهبردپردازان روس، فشار برای تحقق این اهداف باید بیش از گذشته بر اروپا متمرکز شود.
اروپا دیگر امتداد قدرت آمریکا نیست
روسیه همچنین از رویکرد دولت ترامپ چنین برداشت می‌کند که واشنگتن در حال انتقال تمرکز راهبردی خود از اروپا به آسیاست و چین را رقیب بلندمدت اصلی خود می‌داند. تمایل دولت آمریکا به پایان دادن جنگ اوکراین، کاهش حمایت از کی‌یف و تعامل با کرملین، این تصور را در مسکو تقویت کرده است.
در همین حال، نوسازی توانمندی‌های نظامی فرانسه و بریتانیا و بحث‌های مربوط به گسترش چتر بازدارندگی هسته‌ای این دو کشور بر دیگر کشورهای اروپایی، نگرانی روسیه را افزایش داده است. اظهارات مقام‌های لهستانی درباره احتمال برخورداری از بازدارندگی هسته‌ای نیز از سوی مسکو با حساسیت دنبال می‌شود.
از نگاه روسیه، اروپا به‌تدریج در حال دستیابی به استقلال راهبردی بیشتری از آمریکا است؛ تحولی که می‌تواند موازنه امنیتی قاره را تغییر دهد. مسکو نگران است که توانمندی‌های هسته‌ای و تسلیحات متعارف دوربرد اروپا در آینده برای هدف قرار دادن زیرساخت‌های راهبردی روسیه یا تضعیف توان پاسخ هسته‌ای این کشور به کار گرفته شوند.
بازدارندگی غیرهسته‌ای؛ ابزار تازه فشار نظامی
در سال‌های نخست جنگ اوکراین، تهدیدهای هسته‌ای و جنگ ترکیبی روسیه نتوانست حمایت نظامی و اطلاعاتی غرب از کی‌یف را متوقف کند. از این رو، بخشی از نظریه‌پردازان نظامی روسیه به توسعه مفهوم «بازدارندگی راهبردی غیرهسته‌ای» روی آورده‌اند.
این رویکرد بر استفاده از تسلیحات متعارف پیشرفته، موشک‌های بالستیک و کروز، سامانه‌های فراصوت، پهپادها و حملات دقیق و گسترده علیه زیرساخت‌های نظامی، سیاسی و اقتصادی دشمن تکیه دارد. هدف آن است که بدون عبور از آستانه استفاده از سلاح هسته‌ای، هزینه ادامه مقاومت برای طرف مقابل افزایش یابد.
موشک میان‌برد اورشنیک یکی از نمونه‌هایی است که در این چارچوب مورد توجه قرار گرفته است. انتشار مقالات متعدد درباره این مفهوم در نشریه نظامی ستاد کل روسیه از سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که بازدارندگی غیرهسته‌ای به‌تدریج در محافل نظامی این کشور جایگاه بیشتری پیدا کرده است.
این راهبرد صرفاً به اوکراین محدود نمی‌شود و می‌تواند حامیان اروپایی کی‌یف را نیز هدف قرار دهد. در نتیجه، احتمال دارد فشار نظامی روسیه حتی در صورت آغاز مذاکرات صلح ادامه یابد.
مذاکرات صلح همچنان در جریان است
از دید کرملین، جنگ اوکراین بخشی از منازعه‌ای گسترده‌تر بر سر نظم امنیتی اروپا است. به همین دلیل، توافقی که صرفاً وضعیت میدان نبرد را تعیین کند، اما اختلافات راهبردی روسیه و اروپا را نادیده بگیرد، ممکن است تنها وقفه‌ای موقت در درگیری ایجاد کند.
در این میان، حملات محدود به زیرساخت‌های حیاتی، تهدیدهای نظامی و اقدامات بازدارنده می‌توانند همزمان با مذاکرات ادامه پیدا کنند. اروپا نیز ممکن است برای نشان دادن عزم خود و جبران تردیدها درباره تعهدات آمریکا، به اقدامات متقابل روی آورد.
در شرایطی که بی‌اعتمادی، برداشت‌های تهدیدآمیز و انتظار وقوع جنگ در روابط دو طرف ریشه دوانده است، خطر محاسبه اشتباه نیز افزایش می‌یابد؛ یعنی اقدامی که یک طرف صرفاً برای اعمال فشار یا ارسال پیام انجام می‌دهد، ممکن است از سوی طرف مقابل مقدمه حمله‌ای گسترده‌تر تلقی شود و چرخه‌ای از واکنش‌های متقابل را به راه اندازد.
از این منظر، چالش اصلی واشنگتن تنها میانجیگری برای دستیابی به توافق نیست؛ بلکه باید مذاکرات را در شرایطی مدیریت کند که فشار نظامی همچنان ادامه دارد. آمریکا باید بتواند اقدامات بازدارنده طرف‌ها را پیش‌بینی کند، بی‌آنکه هر اقدام نظامی را نشانه کنار گذاشتن دیپلماسی بداند.
بنابراین، تغییر نگاه روسیه به اروپا، خطر رویارویی را حتی در صورت آغاز مذاکرات صلح افزایش می‌دهد. چالش اصلی برای مسکو، اروپا و واشنگتن، حفظ بازدارندگی بدون عبور از نقطه‌ای است که تهدیدها و اقدامات نظامی به گسترش ناخواسته جنگ منجر شوند.
