هزینه سنگین پارتیبازی و کمونیسم بر اقتصاد و تاریخ کوبا | چگونه چپ افراطی، اقتصاد یک کشور را نابود کرد؟
به گزارش اقتصادنیوز، استیون اندرسون، اقتصاددان، در وبسایت انستیتو میزس نوشت:
در سال ۲۰۲۶، فیدل کاسترو، رئیسجمهور فقید کوبا، ۱۰۰ ساله میشد و رئیسجمهور پیشین و درگذشته، فولخنسیو باتیستا، ۱۲۵ ساله. فیدل در سال ۲۰۱۶ در ۹۰ سالگی درگذشت و فولخنسیو در سال ۱۹۷۳، در ۷۲ سالگی و در تبعید، از دنیا رفت. تصمیمات اقتصادی گذشتۀ هر یک از این رهبران بر اقتصاد و تاریخ کوبا در سال ۲۰۲۶ تأثیر گذاشته است. مطالعۀ سیاستهای این دو رهبر سیاسی درگذشتۀ کوبا ارزش یادآوری دارند. این دو نمونه نشان میدهند که چرا پارتیبازی و کمونیسم از نظر اقتصادی نتایج ناگواری برای شهروندان و ملتها به بار میآورند.
دولت اول باتیستا
نزدیکان فولخنسیو از امتیازات و ثروت دولتی بهرهمند شدند، برنامهریزی متمرکز دولتی را اجرا کردند و به سیاستهای اقتصادی کینزی روی آوردند. اقتصاد کمونیستی، برنامهریزی متمرکز و کنترل اجتماعی فیدل نیز نتایج ضعیفی به همراه داشت.
فولخنسیو از سال ۱۹۳۳ تا ۱۹۴۰ فرماندهی ارتش را بر عهده داشت و سپس در سال ۱۹۴۰ به ریاستجمهوری انتخاب شد و تا سال ۱۹۴۴ در این سمت ماند. دوران او بهعنوان رئیس ارتش به او قدرت و نفوذ بخشید. در روایت تاریخی، نخستین دولت او کارآمد توصیف شده است.
دولت دوم باتیستا
دوران دوم حکومت فولخنسیو، از سال ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۹، با یک کودتای بدون خونریزی در مارس ۱۹۵۲ آغاز شد که رئیسجمهور کارلوس پریو سوکاراس را برکنار کرد. بر اساس رسالهای در سال ۲۰۱۲ با عنوان «سیاستهای اقتصادی فولخنسیو باتیستا، ۱۹58-۱۹۵2»، دولت کارلوس، ...یک برنامۀ گسترده و مورد حمایت عمومی برای متنوعسازی اقتصاد آغاز کرده بود که دولت آن را مدیریت میکرد و هزینۀ آن از طریق وامهای هنگفت و خرید اوراق قرضه از سوی ایالات متحده و اروپا تأمین میشد. در نتیجه، مؤسسات مالی جدیدی در دولت شکل گرفتند. برای مثال، هنگامی که باتیستا قدرت را به دست گرفت، کوبا یک بانک ملی و یک بانک توسعۀ کشاورزی و صنعتی داشت.
فیدل کاسترو - فولخنسیو باتیستا
بااینحال، دولت کارلوس در آستانۀ کودتا با ناآرامیهای فزایندۀ کارگری، فساد و خشونت گروههای تبهکار روبهرو بود. این رسالۀ سال ۲۰۱۲ همچنین بیان میکند:
...باتیستا بزرگترین و پرهزینهترین برنامههای محرک اقتصادی تاریخ این جزیره را به اجرا گذاشت. دولت او صدها میلیون دلار وام گرفت و از طریق بانکداری متمرکز و برنامههای محرک اقتصادی تحت مدیریت دولت، کوشید اقتصاد کوبا را متنوع کند و از وابستگی به صادرات شکر بکاهد.
این رساله در ادامه مینویسد:
هدف اصلی تنوعبخشی اقتصادی، اصلاح ناکارآمدیها و خطرات عمدۀ اقتصاد صادراتی شکر کوبا بود: کمبود نوآوری، فناوریهای جدید و سرمایه در گردش؛ بیکاری فصلی؛ استفاده ناکارآمد از زمین؛ انحصار سرمایه و نیروی کار؛ نظامهای سیاسی مبتنی بر رابطهسالاری و هدررفت منابع ناشی از فساد؛ آسیبپذیری در برابر نوسانات قیمتهای بینالمللی؛ استفادۀ ناکافی از منابع جزیره؛ هدایت تولید از طریق نظامهای سهمیهبندی ناکارآمد به جای سازوکار بازار؛ انگیزۀ اندک برای ارتقای سرمایۀ انسانی و آموزش؛ و بهطور کلی ناتوانی در بهرهمندی از کارآمدیهای بازار آزاد که در نتیجه، هزینه فرصتهای عظیمی را برای جامعه به وجود میآورد.
دومین حکومت فولخنسیو دیکتاتوری بود. او مخالفان سیاسی را زندانی کرد، در اقتصاد مداخله کرد و نزدیکانش را ثروتمند ساخت. آشفتگیهای ناشی از سیاست اقتصادی فولخنسیو بذرهای انقلاب کاسترو را کاشت، انقلابی که در دسامبر ۱۹۵۶ در مناطق روستایی شرق کوبا آغاز شد.
ظهور فیدل و چپ افراطی
فیدل پس از دو سال جنگ چریکی، اندکی پس از نیمهشب اول ژانویه ۱۹۵۹، به قدرت رسید. چند ساعت پیش از آن، فولخنسیو از کوبا گریخته و ابتدا به جمهوری دومینیکن پناه برده بود. کاسترو همان روز در یک سخنرانی عمومی پیروزی خود را اعلام کرد. برای کوبا، سال ۱۹۵۹ به معنای کنار گذاشتن نظم قدیم و آغاز نظمی جدید بود.
سیاستهای دولت کاسترو اجازۀ مصادرۀ تمام ساختمانها و خانههای دارای مالکیت خصوصی را صادر کرد، بهگونهای که دولت مالک همه ساختمانهای آپارتمانی و خانهها شد، بابت آنها اجاره دریافت میکرد و نگهداری از آنها را بر عهده داشت. دولت بابت مصادرۀ املاک خصوصی هیچ غرامتی به مالکان نپرداخت. در سال ۲۰۲۶، وضعیت ساختمانهای کوبا با فرسودگی همراه است و برنامهریزان متمرکز دولتی تعمیرات و نگهداری سالانه را با تأخیر انجام میدهند.
بسیاری از صنایع خصوصی نیز بدون پرداخت غرامت به صاحبانشان تحت مالکیت، کنترل و ادارۀ دولت درآمدند. صنایع، تولید و سهمیههای عرضۀ تحت برنامهریزی متمرکز، به وضعیت عادی جدید در هاوانا تبدیل شدند.
همۀ گروههای سیاسی مخالف، همۀ نشریاتی که با حکومت مخالفت میکردند، همۀ مدارس غیردولتی و موارد مشابه، تعطیل شدند، در صورت لزوم با زور. آموزش رایگان مدارس دولتی، همراه با الزام به حضور در مدرسه، آغاز شد و در آن دربارۀ محاسن کمونیسم، شکوه انقلاب کارگری و نحوۀ عملکرد حکومت و اقتصاد کمونیستی آموزش داده میشد، درحالیکه کاپیتالیسم و آزادی فردی بد تلقی میشدند.
دولت کاسترو خدمات پزشکی رایگان ارائه میداد و اشتغال را برای همه شهروندان تضمین میکرد. اقتصاد کوبا رشد سالانۀ کندی داشت و بهشدت به نیشکر بهعنوان صادرات اصلی خود وابسته بود. بوروکراسی برنامهریزی متمرکز اقتصادی و قدرت تصمیمگیری نیز تحت رهبری کاسترو قرار داشت. تاریخ نشان داد که او برنامهریز اقتصادی متمرکز خوبی نبود.
نخستین کشور کمونیستی نیمکره غربی
کاسترو کوبا را به نخستین کشور کمونیستی نیمکرۀ غربی تبدیل کرد و این کشور تا زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در دسامبر ۱۹۹۱، اتحاد اقتصادی و سیاسی قدرتمندی با شوروی برخوردار بود. یارانههای اقتصادی و تجارت روسیه با کوبا کاهش یافت. اقتصاد کوبا تا سال ۱۹۹۳ با مشکلات جدی روبهرو بود. این دوره به «دورۀ ویژه» معروف شد و طی آن، کل تولید اقتصادی کشور دستکم یکسوم کاهش یافت. اقتصاد کوبا از آن زمان بهبود یافته است، اما همچنان گرفتار مشکلات ناشی از برنامهریزی متمرکز است و بسیاری از کالاهای مصرفی روزمره با کمبود عرضه مواجهاند.
مقالهای از شورای آتلانتیک که در ۹ ژوئیه ۲۰۲۶ با عنوان «فروپاشی اقتصاد دولتی کوبا حاصل سالهاست» منتشر شد و زیرعنوان آن «کوبا با چیزی مواجه است که ممکن است شدیدترین فروپاشی اقتصادی خود از زمان به قدرت رسیدن رژیم کاسترو باشد»، به کاهش تولید سالانۀ سیمان، صادرات، واردات و گردشگری کوبا و همچنین پیرشدن جمعیت این کشور میپردازد.
کوبا بهخاطر صادرات نیشکر بهعنوان اصلیترین محصول کشاورزیاش شناخته میشد. تولید سالانۀ آن از ۱٫۸۰ میلیون تن در سال ۲۰۱۶ به ۰٫۱۰ میلیون تن در سال ۲۰۲۵ سقوط کرده است. این کاهش ۹۴درصدی تولید سالانه در کمتر از ده سال رخ داده است.
میراث باتیستا و کاسترو
فولخنسیو در سال ۱۹۵۲ به ریاستجمهوری کوبا انتخاب نشد و فیدل نیز در سال ۱۹۵۹ از طریق انتخابات به این مقام نرسید. فیدل تا سال ۲۰۰۸ رهبر سیاسی کوبا بود و پس از آن برادر کوچکترش، رائول کاسترو، جانشین او شد تا اینکه در سال ۲۰۱۸ بازنشسته شد. کوبا در سال ۲۰۲۶ کشوری کمونیستی است. انتخابهای سیاستی رؤسای جمهور گذشتۀ این کشور ــمداخلۀ اقتصادی، برنامهریزی متمرکز، نبود حقوق مالکیت خصوصی، مالکیت دولتی خانهها و صنایع، محدودیت شدید آزادی فردی و موارد دیگرــ هنوز هم پیامدهای خود را نشان میدهند و مدتها پس از ترک مقام ریاستجمهوری توسط این دو مرد، اقتصاد کوبا را تضعیفشده و تهی از ظرفیتهای پیشین باقی گذاشتهاند.
