آیا افزایش قیمت حامل‌های انرژی تورم‌زاست؟

مرضیه محمودی:

افزایش قیمت حامل‌های انرژی دو روز پیش رسما از سوی شرکت ملی پخش فراورده‌های نفتی ایران اعلام شد. اما سوال اصلی که همواره در زمان افزایش قیمت حامل‌های انرژی مطرح می‌شود این است که افزایش قیمت حامل‌های انرژی به خصوص بنزین و گازوییل چه تاثیری بر نرخ تورم دارد؟

به گزارش اقتصادنیوز تاثیر قیمت حامل‌های انرژی بر نرخ تورم را از سه منظر می‌توان بررسی کرد؛ اول اظهارنظرات کارشناسان، دوم سهم قیمت بنزین در هزینه‌های خانوار و دیگری تجربه‌های تاریخی افزایش قیمت بنزین و نرخ تورم در این دوره‌های زمانی.

کارشناسان چه می‌گویند؟
کارشناسان اقتصادی در خصوص تاثیر قیمت حامل‌های انرژی و در صدر آنها بنزین بر نرخ تورم دو دیدگاه مختلف دارند. دسته اول کارشناسانی هستند که معتقدند افزایش قیمت حامل‌های انرژی بر نرخ تورم تاثیر ندارد. این کارشناسان مانند سعید لیلاز یا جمشید پژویان می‌گویند اثرات افزایش قیمت بنزین بر نرخ تورم به هیچ وجه تعیین‌کننده و چشمگیر نیست. ممکن است همزمان با افزایش قیمت حامل‌های انرژی، نرخ تورم افزایش دو یا سه درصدی داشته باشد اما نمی‌توان گفت قیمت بنزین تاثیر تعیین‌کننده‌ای بر تورم دارد. این کارشناسان معتقدند سیاست‌های مالی و پولی دولت مانند رشد نقدینگی یا بی‌انضباطی مالی بیش از عوامل دیگر تورم‌زاست.

اما در نقطه مقابل این گروه افرادی مانند حسین راغفر یا اقتصاددانان دیگری قرار دارند که معتقدند افزایش قیمت بنزین قطعا می‌تواند موجب رشد هزینه‌های تولید و حمل و نقل شود و این افزایش هزینه‌ها خود به خود روی قیمت کالاهای دیگر اثر می‌گذارد. به عقیده این کارشناسان افزایش قیمت بنزین به دلیل تاثیرات تورمی خود هم بر رفاه مردم اثر می‌گذارد، هم نابرابری‌ها را افزایش می‌دهد و هم تولید را به شدت دچار آسیب می‌کند.

هر دو گروه کارشناسان هم مثال‌های تاریخی می‌‌آورند. یعنی گروه اول به مواردی مانند افزایش بنزین در سال‌های 78 اشاره می‌کنند که نرخ بنزین گزان شد اما تورم افزایش چندانی نداشت و گروه دوم به افزایش نرخ تورم در سال‌ 90 اشاره می‌کنند که همزمان با آزادسازی قیمت‌های انرژی نرخ تورم افزایش زیادی داشت. البته گروه اول دلایل دیگری را در افزایش تورم این دوره عنوان می‌کنند اما گروه دوم حامل‌های انرژی را عاملی مهم می‌دانند.

شواهد تاریخی چه می‌گوید؟
از فاصله سال‌های 57 تا 89 که اولین سال اجرای قانون هدفمندی یارانه‌هاست قیمت بنزین با شیب بسیار ملایمی روند افزایشی کمی داشت. به نحوی که در 32 سال قیمت بنزین تنها 100 تومان افزایش داشت. در فاصله این سال‌ها نرخ بنزین درصد کمی افزایش می‌یافت و بعد از آن چند سال ثابت می‌ماند. در سال ۷۸، قیمت بنزین با ۸۰ درصد افزایش از ۲۰ تومان به ازای هر لیتر به ۳۵ تومان رسید. افزایش 80 درصدی قیمت بنزین در حالی رخ داده بود که بسیاری از افراد پیش‌بینی می‌کردند نرخ تورم حداقل 20 درصد افزایش پیدا کند و به حدود 40 درصد برسد. اما تورم سال 79 نه‌تنها افزایش نیافت بلکه به 12 درصد هم رسید.

دوره بعدی افزایش قیمت حامل‌های انرژی سال 86 بود که قیمت بنزین سهمیه‌ای 100 تومان و آزاد 400 تومان شد. افزایش چهار برابری قیمت بنزین به همین اندازه تورم‌زا نبود. نرخ 18.4 درصدی تورم 86 به 25.4 درصد در سال 87 رسید. در سال 89 هم که اولین مرحله رسمی آزادسازی قیمت‌ها بود قیمت بنزین به 700 تومان رسید. در این سال نرخ تورم جهش یکباره‌ای داشت. نرخ تورم 12.4 درصدی اعلام شده توسط دولت به 21.5 درصد رسید. سال 93 هم قیمت بنزین به لیتری 1000 تومان رسید. تورم 30 درصدی فروردین ماه سال 93 در پایان همین سال به 15 درصد رسید که کاهش بسیاری را نشان می‌دهد.

بر این اساس مروری بر نرخ تورم در این سال‌ها نشان می‌دهد نرخ تورم متغیری وابسته به نرخ حامل‌های انرژی نیست که افزایش قیمت حامل‌های انرژی همواره تاثیر افزایشی بر تورم گذاشته باشد. شاید همزمان با افزایش قیمت حامل‌های انرژی، نرخ تورم هم افزایش یافته باشد اما آنچه از شواهد تاریخی بر می‌‌آید این است که افزایش نرخ تورم به میزان افزایش نرخ حامل‌های انرژی نبوده است و اگر در دوره‌هایی نرخ تورم افزایش جهشی داشته باید دلیل را در جایی جز حامل‌های انرژی جست‌وجو کرد. به عبارتی بر اساس گفته کارشناسان تورم حاصل سیاست‌های اقتصادی دولت‌ها به خصوص در زمینه نقدینگی است و نمی‌توان همه افزایش‌ها را از چشم حامل‌هلی انرژی دید.

سبد هزینه خانوار چه می‌گوید؟
به گزارش اقتصادنیوز، کارشناسان اقتصادی معتقدند افزایش قیمت بنزین و حامل‌های انرژی هزینه تولید و حمل و نقل را افزایش می‌دهد و این دو باعث افزایش دیگر هزینه‌های خانوار می‌شود. حال باید دید بنزین در سبد معشیت خانوار چه نقشی دارد و چند درصد هزینه‌های خانوار مربوط به حامل‌های انرژی است؟ 

در گزارش هزینه‌های سبد معیشت خانوار که بانک مرکزی منتشر می‌کند، ردیف جداگانه‌ای به حامل‌های انرژی اختصاص ندارد و تنها می‌توان سهم حمل و نقل را بررسی کرد. ضریب اهمیت حمل‌ونقل در سبد هزینه‌های خانوار 10 درصد است. یعنی 10 درصد هزینه‌های خانوار مربوط به حمل و نقل است و باقی به موارد دیگر مربوط می‌شود. بر این اساس افزایش قیمت حامل‌های انرژی در صورت تاثیر بر هزینه‌های حمل و نقل، هزینه‌های خانوار را 10 درصد افزایش می‌دهد که به نظر نمی‌رسد سهم چندانی داشته باشد.

چون بیشترین سهم در میان هزینه‌های خانوار با ضریب اهمیت 32.8 درصد مربوط به هزینه‌های مسکن(شامل مسکن، آب، برق، گاز وسایر سوخت‌ها) است که البته سهم مشخصا مسکن از این میزان 28.5 درصد محاسبه می‌شود و بعد از این گروه، خوراکی‌ها و آشامیدنی‌ها با ضریب 27.4 درصد در رتبه دوم قرار دارند و هزینه‌های حمل‌ونقل در رتبه سوم است.

البته نمی‌توان گفت افزایش قیمت حامل‌های انرژی هیچ تاثیری بر تورم ندارد اما در تشریح شرایط دو نکته را باید مد نظر قرار داد؛ اول اینکه افزایش حامل‌های انرژی افزایش بسیار زیادی بر تورم ندارد و دوم آنکه میزان این تاثیرگذاری احتمالا وابسته به سیاست‌های دولت در زمینه‌های دیگر است.