اعتراضات در ایلام و رنجهای «عروس زاگرس» | قاسمی: اینجا به دست فراموشی سپرده شده است | کلانتر: این بینصیبی و بلاتکلیفی، نارضایتی ایجاد میکند | کمربیگی: ریشه اعتراضات محرومیت مزمن است
به گزارش اقتصادنیوز، اعتراضات در کشور حدود دو هفته پیش از سوی بازاریان و با جرقه جهش ارزی، آغاز شد؛ اما با گذشت زمان، اقشار مختلفی در این موج اعتراضی حضور پیدا کردند.
«مرجان زهرانی» در روزنامه «دنیای اقتصاد» زوایای پنهان این اعتراضات را از صاحبنظران اقتصادی پرسوجو کرده است. به گفته کارشناسان، تورم مزمن، کاهش درآمد ملی و افزایش نرخ فقر در تقویت اعتراضات موثر بودهاند؛ اما آنچه در انگیزه حضور بسیاری از معترضان، به خصوص اقشار جوان تاثیر داشته، فقدان چشمانداز روشن برای بهبود وضعیت اقتصادی است.
اقتصادنیوز: به اعتقاد احمد بخارایی جامعه شناس، مسئله اقتصادی و معیشت در اعتراضات اخیر مثل جرقه ای به بشکه باروت عمل کرد و شاهد آن بودیم که این اعتراضات از جانب بازار شروع شد.
بر این اساس، حدود هفت سال است که اقتصاد کشور با تورم بیش از ۳۰درصد روبهرو بوده است و بیش از یک سوم جمعیت کشور زیر خط فقر قرار دارند. علاوه بر این، بیش از ۵۰ درصد جمعیت کشور کمتر از میزان کالری استاندارد روزانه (۲۱۰۰ کالری) مصرف میکنند. تداوم این معضلات اقتصادی و فقدان تصمیمات قاطع از سوی سیاستگذاران برای رفع مشکلات اجتماعی، عاملی است که به شکلگیری چشمانداز منفی برای آینده اقتصاد کشور منجر شده است.
تصویر اول، مردم معترض ملکشاهی بودند. گروهی که از میدان اصلی شهر به سمت خانه امام جمعه رفتند. درگیری همین جا رخ میدهد. تعدادی زخمی میشوند. آنطور که برخی سایتهای داخلی گزارش کردند زخمیها به یک مرکز بهداشت در ملکشاهی منتقل میشوند، اما این مرکز امکانات کافی برای درمان زخمیها را نداشت. 3 نفر از مجروحان در مسیر انتقال به بیمارستانی در مرکز استان جان میبازند.
تصویر دوم، مردم معترض روبهروی بیمارستان امام خمینی ایلام هستند. مجروحان ملکشاهی را به ایلام بردند که اتاق عمل و به نسبت باقی شهرستانهای این استان امکانات بهتری دارد. درگیری همین جا رخ میدهد. میان معترضان در حوالی بیمارستان و نیروهای انتظامی. تصاویری که نشان میدهد حریم امن یک مرکز درمانی نقض شده است.
تصویر سوم از آبدانان است. جمعیت زیادی از گروههای مختلف سنی در یک راهپیمایی اعتراضی دیده میشوند. شعار میدهند. برخی نیروهای انتظامی از بالای یک ساختمان برای مردم دست تکان میدهند. گروهی در یک کنش اعتراضی کیسههای برنج را پاره میکنند و به هوا میریزند. برنجی که این روزها کالای اساسی رویایی برای مردم شده است. همه این تصاویر ایلام را اینبار به صدر اخبار رسانهها برد و گرچه کنار چندین شهری قرار داد که مردم در اعتراض به خیابان آمده بودند، اما تصویری نمادین و البته دردناک از اعتراضات این شهرها به نمایش گذاشت. تصاویری که نشان از بروز نارضایتی سالیان دراز داشت.
محرومیت مضاعف
احتمالا مطالبات کلان مردم در جریان اعتراضات اخیر با یکدیگر تفاوت چندانی نداشته باشد، اما قطعا شرایط هر کدام از شهرهایی که این روزها صدای اعتراضشان شنیده میشود، تفاوت معناداری با یکدیگر دارد. در اعتراضات دی 1404 گستره اعتراضات به شهرها و شهرستانهایی رسید که شاید کمتر در ابعاد کلان رسانهای و ملی به آنها توجه میشود. ایلام و شهرستانهای آن در همین گروه قرار دارند. استانی پر از محرومیت و ناامیدی.
20 مهر 1404 یک پایگاه خبری محلی به نام طلوع ایلام بر اساس تازهترین گزارش مرکز آمار ایران که در تابستان منتشر شده، تصویر نگرانکنندهای از نرخ بیکاری و مشارکت اقتصادی در استان ایلام ارائه کرد. بر اساس گزارش منتشر شده در حالی که نرخ بیکاری در کل کشور 7.4 درصد اعلام شده، استان ایلام با نرخ 9.9 درصد در میان 3 استان با بالاترین میزان بیکاری در کشور قرار دارد. همچنین بر پایه دادههای مرکز آمار میزان مشارکت اقتصادی در استان ایلام از میانگین کشوری نیز کمتر است و در برخی شهرستانها مانند ملکشاهی، مهران، هلیلان و... بخش بزرگی از جمعیت در سن کار نه شغلی دارند و نه در جستوجوی کار هستند. این وضعیت در میان زنان و جوانان شدت بیشتری دارد. نرخ مشارکت زنان در ایلام حدود 12 درصد برآورد شده که کمتر از میانگین کشوری است.
جوانان 15 تا 24 سال نیز با نرخ بیکاری دو برابری نسبت به میانگین استانی در زمره گروههای آسیبپذیر بازار کار قرار دارند. این در حالی است که آمار وضعیت سواد جمعیت نقاط شهری استان ایلام به تفکیک مدرک تحصیلی که در سرشماری سال 1395 به دست آمده، نشان میدهد که بخش قابل توجهی از جمعیت دارای سطوح بالای تحصیلات و بیش از یک سوم جمعیت دارای مدرک عالی هستند.
همچنین در مهر سال جاری هم علی رشیدی، مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی استان ایلام در نشستی به وضعیت اشتغال استان ایلام اشاره کرد و گفت: نرخ بیکاری در ایلام 9.9 درصد است که نسبت به میانگین کشوری (7.3 درصد)، 2.6درصد بیشتر است. همچنین نرخ بیکاری در میان زنان ۱۵ تا ۳۵ ساله ایلام بهطور قابل توجهی بالاتر از میانگین کشوری است.» این تنها بخشی از آمار اقتصادی در دسترس در مورد استان ایلام است که شرایط اقتصادی را بحرانی نشان میدهد. شرایط اقتصادی که میتواند در شرایط اجتماعی نیز تاثیر بسزایی داشته باشد.
ایلام فراموش شده
«اینجا به دست فراموشی سپرده شده است» این توصیف یارمحمد قاسمی، جامعهشناس در مورد ایلام است. او معتقد است ایلام به لحاظ جغرافیایی در یک بنبست واقع شده و همین موضوع باعث نادیده گرفتن مردم این استان شده است. این جامعهشناس به «دنیای اقتصاد» میگوید که کنشهای اعتراضی اخیر که در استان ایلام شاهد بودیم، تلاش مردم برای بیرون آمدن از وضعیت فلاکتبار اقتصادی است به همین دلیل وقتی جنبش و اعتراضی در سراسر کشور آغاز میشود، در ایلام به دلیل محرومیت موجود کنشها رادیکالتر هم میشود. او توضیح میدهد: «برای نمونه ملکشاهی یکی از فقیرترین مناطق استان است و کنشهایی که در جریان اعتراضات اخیر از سوی آنها شاهد بودیم ریشه در فراموششدگی و به حاشیه راندگی این مردمان دارد که سالهاست در فقر و فلاکت زندگی کردهاند.»
این استاد دانشگاه همچنین ریشه این فقر را در عدم توسعهیافتگی استان میداند و میگوید: «ما در ایلام ساختار ایلی داریم، اما سازوکارهای مدرنی که انتظار میرود در این استان ایجاد شود یا ایجاد نشده یا اگر هم ایجاد شده ناموزون و بیقواره است. در این سالها بارها مطرح شده که بودجه استان افزایش یافته، اما این بودجه به شکل مدیریت نشدهای خرج شده است. کافی است یک استاندار یا فرماندار یا نماینده مجلس از یک ایل خاصی انتخاب شود، آنگاه مدیران و اطرافیان را بر اساس سلایق و علایق و تعلقات خودشان بر سر کاری میگمارند.
مدیریت ایلیاتی یکی از موانع توسعه در این استان است. همچنین هزینهکرد بودجهها معطوف به امر توسعه نیست. این استان گویا در یک بنبست قرار گرفته و به دلیل شرایط جغرافیایی گویا از اهمیت خاصی برخوردار نیست. در واقع ما جزو اقلیتها به حساب میآییم که اغلب در حاشیه کشور در فقر به سر میبرند. بهزیستی و کمیته امداد در این استان بیشترین شهروندان تحت پوشش را دارند.» او شرایط اجتماعی استان از نظر خودکشی، خودسوزی، طلاق و تضاد نسلی و... را بحرانی توصیف میکند و عقیده دارد همه اینها منجر به بروز کنشهایی شده که نشان از غیرقابل تحمل شدن شرایط دارد.
او میگوید: «در آبدانان که از قضا منطقه بسیار فقیری است شاهد کنش اعتراضی برنجپاشی بودیم. یعنی این افراد با وجود فقر برنجها را ندزدیدند تا استفاده کنند. واکنش آنها بروز یک خشم پنهان نسبت به مدیریت اقتصادی بود. بنابراین واکنشهای اخیر استان را نمیتوان تنها به مسائل اقتصادی معطوف دانست، بلکه باید آن را به دلیل تجمیع مطالبات سالهای بسیار و کنشی سیاسی توصیف و تحلیل کرد. خشمی که با بازداشت و زندان فروکش نمیکند و حاصل تحریک خارجی هم نیست. حاصل فقر، توسعهنیافتگی و محرومیت طی سالهای متمادی است.»
مطالبات انباشت شده، سالها سکوت
عزیز کلانتر، پژوهشگر اجتماعی ایلامی نیز معتقد است توسعه نیافتگی استان در همه این دههها منجر به شکلگیری واکنشهای اخیر شده است. مطالباتی که سالها انباشت شده و پاسخ داده نشده است. او به «دنیای اقتصاد» میگوید: «مردم تصور میکنند که انتظاراتشان در تمام این سالها بیپاسخ مانده است و متولیان امر به مطالبات اجتماعی و اقتصادی آنها بیتوجه هستند. همین موضوع ناامیدی جدی در میان مردم ایجاد کرده است.»
اقتصادنیوز: اعتراضات این روزها، بهگفته نعمتالله فاضلی، نه یک بحران مقطعی بلکه نتیجه انباشت نارضایتیهایی است که از بیاعتنایی به علوم اجتماعی و اقتصادی و جایگزینی «کنترل نارضایتی» بهجای «تولید رضایت» شکل گرفته است.
این پژوهشگر اجتماعی معتقد است که شاید بودجههایی به استان تعلق گرفته باشد، اما در مسیر توسعه استان استفاده نشده و بیشتر حیف و میل و به شکل رانتی مصرف شده است. همچنین نه فقط ایلام بلکه مسائل مربوط به مناطق زاگرسنشین هرگز به مساله ملی تبدیل نشده است، امری که به نارضایتی مردم منطقه دامن زده است. کلانتری میگوید: «به نظر میرسد بیشتر بدلکاران گرداننده امور مدیریتی استان هستند نه کنشگران و مدیران واقعی. در مدیریت توسعه در ایلام بازیگران محلی و جامعه میزبان به کار گرفته نمیشوند در حالی که برای توسعه پایدار باید جامعه میزبان در نظر گرفته شود. جامعه میزبان از خود میپرسد از فلان پروژهای که در استان کلید خورد چه چیزی عاید من شد؟ این بینصیبی و بلاتکلیفی، نارضایتی ایجاد میکند.»
او توضیح میدهد که شرایط استان به لحاظ اقتصادی، شرایط اجتماعی را نیز تحت تاثیر قرار داده است. با این حال آمار و ارقام لازم برای مطالعه و ارائه راهکار در اختیار پژوهشگران قرار داده نمیشود. کلانتری یک نمونه از این عدم دسترسی به آمار اجتماعی را اینطور روایت میکند: «قرار بود فرمانداری یک سمینار در مورد خودکشی در استان برگزار کند و از جامعهشناسان برای حضور در این سمینار از جمله من دعوت شد. من گفتم شرط حضور من این است که یک ماه فرصت بدهید، آمار و ارقام انواع آسیبها را به تفکیک استان در اختیار من قرار دهید که ما بتوانیم کار پژوهشی انجام بدهیم. قول مساعد دادند. بعد از یک ماه تماس گرفتند که پس فردا سمینار برگزار میشود بدون اینکه به ما آماری بدهند و فرصتی ایجاد کنند که ما مطالعاتی داشته و بتوانیم راهکار محور حضور پیدا کنیم. در واقع اغلب اقدامات بیشتر در راستای رزومهسازی است تا تلاش برای حل بحرانهای استان.»
احساس محرومیت مزمن
خلیل کمربیگی، جامعهشناس نیز معتقد است مردم این استان از احساس محرومیت مزمن رنج میبرند. او میگوید همین حس محرومیت مزمن باعث میشود هر موج اعتراضی در ایلام به سرعت وارد فاز سیاسی شود. این جامعهشناس در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» توضیح میدهد: «موج جدید اعتراضات از بازار و با تمرکز با مسائل اقتصادی آغاز و به سرعت وارد فاز اجتماعی و سیاسی شد، به خیابان کشیده و در نهایت چرخه خشونت را فعال کرد.
در ایلام نیز شاهد اعتراضات بودیم. استانی که هر جرقه اعتراضی و تهدید معیشتی افراد به سرعت به بحران سیاسی و اجتماعی تبدیل میشود. همانطور که در اعتراضات دو دهه گذشته اتفاق افتاد.» این جامعهشناس میگوید: «واقعیت این است که محرومیت نسبی در استان فعال است و برخی معتقدند استان به سمت محرومیت مطلق خواهد رفت. استانی که به گواه دولتمردان در جنگ 8 ساله دین خود را به کشور ادا کرد و ساکنان آن انتظار داشتند پس از جنگ از این محرومیت تاریخی کاسته شود و به معیشت و رفاه نسبی دست پیدا کنند، اما در واقع به گواه آمار این امر رخ نداد.»
او در مورد شاخصهای اقتصادی استان توضیح میدهد: «وقتی شاخصهای اقتصادی را در استان بررسی میکنید متوجه میشوید که در چه شرایط نامطلوبی قرار دارد. همواره رتبه اول تا سوم در پایینترین نرخ مشارکت اقتصادی را داشته است. همچنین سهم اشتغال ناقص نسبت به متوسط کشور بالاتر است و در این شرایط زندگی کیفیت لازم را برای افراد ندارد. همچنین امنیت شغلی هم وجود ندارد. وقتی وضعیت اشتغال و اقتصاد اینگونه است افراد چیزی برای از دست دادن ندارند. سرانه درآمد خانوار در استان اختلاف فاحشی با سرانه درآمد کشور دارد و در حالی که سرانه درآمد یک ایلامی 214 میلیون تومان در سال است این نرخ در کشور رقم 345 میلیون تومان را نشان میدهد. بنابراین خانوار ایلامی با بحران معیشت و درآمد پایین درگیر است.»
همچنین به گفته او وضعیت شبکه حمل و نقل نیز تعریفی ندارد و استان فاقد راه ریلی است و به شبکه آزادراهی متصل نیست. معدود خطوط بزرگراهی نیز کیفیت چندانی ندارند. به همین دلیل ارتباطی، سرمایهگذاری در منطقه محدود است. از سوی دیگر استان به لحاظ فرهنگی نیز فاقد امکانات و زیرساختهای لازم است. در کل استان یک سالن نمایش فیلم و موسیقی استاندارد وجود ندارد و این یعنی اگر یک جوان ایلامی مشکل معیشتی نیز نداشته باشد فضایی برای تخلیه انرژی ندارد.
این جامعهشناس معتقد است مجموعه این مصائب احساس در بنبست بودن و در حاشیه قرار گرفتن را به شهروندان میدهد؛ شهروندانی که به شبکههای اجتماعی دسترسی دارند و مدام خودشان را با سایر استانها و حتی کشورها مقایسه میکنند. او ریشه اعتراضات اخیر را احساس محرومیت مزمنی میداند که در استان شکل گرفته و باعث کنشهای اعتراضی میشود. گرچه اعتراضات در ایلام و سراسر کشور دلایل متعدد سیاسی و اجتماعی دارد، اما به نظر میرسد در ایلام مسائل اقتصادی، توسعهنیافتگی، به حاشیه رانده شدن، کمبود امکانات رفاهی و... بر نارضایتیهای مردم دامن زده است. نارضایتیهایی که زیر پوست شهر در جریان است و با یک جرقه به خیابان میآید.
ارسال نظر