امید سوریه به تنگهِ بستهشده هرمز | جنگ ایران، جایگاه ژئوپلیتیکی سوریه را تقویت کرد | پرونده پروژه «چهار دریا» روی میز آمد!
به گزارش اقتصادنیوز، دولت جدید سوریه بحران حاصل از تنگه هرمز را به مثابه فرصتی برای خود میبیند.
سودای سیاست خارجی بدون دردسر
به نوشته فارین پالیسی، هنگامی که بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ سقوط کرد، احمد الشرع، رئیس جمهور موقت سوریه، اعلام کرد که سیاست خارجی «بدون دردسر» را در پیش خواهد گرفت، و امیدوار بود از این طریق به شکستن انزوای این کشور و حل برخی از مشکلات اقتصادی کمک کند.
چشمانداز یک سوریه باثبات، حداقل ۲۸ میلیارد دلار قرارداد سرمایهگذاری از کشورهای خاورمیانه را در سال ۲۰۲۵ جذب کرد و در سال ۲۰۲۶، تاکنون حتی بیشتر از این رقم در دسترس است.
رویای کریدوری تحولآفرین در میانه جنگ
تداوم این روند، در بحبوحه جنگ علیه ایران، جایگاه ژئوپلیتیکی و اقتصادی سوریه را تقویت کرده است – و این کشور خود را به عنوان یک کریدور بالقوه تحولآفرین برای جریانهای انرژی، تجارت تجاری و اتصال فناوری باشد که آسیا را از طریق قلب خاورمیانه به اروپا متصل میکند، معرفی میکند.
با توجه به اینکه تنگه هرمز هنوز عملاً بسته است و ناامنی در دریای سرخ همچنان بالاست، سوریه پیشنهاد میدهد که به عنوان یک جایگزین زمینی مستقیمتر ایفای نقش کند. با توجه به وضعیت ژئوپلیتیکی سوریه، از وزیر دارایی این کشور خواسته شد تا در اجلاس گروه هفت در ماه مه شرکت کند و از الشرع نیز دعوت شده تا در اواسط ژوئن در اجلاس گروه هفت شرکت کند.
بالا گرفتن ناگهانی تعامل سوریه با امثال گروه هفت، نشان دهنده تائید اهمیت سوریه است به عنوان راهحلی بالقوه بلندمدت برای مشکلات ناشی از جنگ ایران.
چهار دریا؛ شریان جایگزین و پلی به سوی قلب اروپا
یکی از این فرصتها در اجلاس اضطراری اتحادیه اروپا در قبرس در ماه آوریل مطرح شد. در این نشست، الشرع سوریه را به عنوان راهحلی برای نگرانیهای امنیت انرژی اروپا مطرح کرد.
او گفت: «سوریه که زمانی عرصه درگیریهای دیگران بود، امروز انتخاب کرده که پلی به سوی امنیت و ستون اساسی راهحل باشد». او کشور خود را «شریان جایگزین و امنی که آسیای مرکزی و خلیج فارس را به قلب قاره اروپا متصل میکند» نامید.
در قبرس، الشرع پیشنهاد فعالسازی پروژه قدیمی و هرگز محقق نشده «چهار دریا» را داد که در آن سوریه به عنوان نقطه اتصال تجاری و لجستیکی از طریق راهآهن، جادهها و خطوط لوله که کانالهای دریایی در دریای مدیترانه، دریای سیاه، دریای خزر و خلیج فارس را به هم متصل میکنند، عمل خواهد کرد.
چنین پروژه فراملی با ایجاد شبکهای از مسیرهای زمینی از طریق خاورمیانه و به سمت اروپا، وابستگی به تنگه هرمز را به میزان قابل توجهی کاهش میدهد. این رونمایی پس از آن صورت گرفت که ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، از دمشق بازدید کرد و ترکیه پایان محدودیتهای گمرکی با ارمنستان را اعلام کرد - هر دوی این گشایشها برای دسترسی و استفاده از دریاهای خزر و سیاه ضروری هستند.
چشم امید شام به تنگه بسته شده
با هر گونه محاسبهای، تحقق چشماندازی که الشرع ارائه میدهد، سالها طول خواهد کشید. سوریه امروز فاقد پول برای پرداخت حقوق کارمندان بخش دولتی خود است و هزینه بازسازی این کشور سر به صدها میلیارد دلار میکشد.
نکته مهمتر اینکه یک مسیر زمینی نمیتواند جایگزین حجم ترافیک دریایی شود. تا وقوع جنگ کنونی، ۲۷ درصد از نفت جهان، ۲۰ درصد از گاز طبیعی مایع و ۳۰ درصد از کود شیمیایی جهان از تنگه هرمز عبور میکرد. از نظر کالاهای مصرفی، حداقل ۲۶ میلیون کانتینر هر ساله از این تنگه عبور میکنند و بسته شدن آن را به تهدیدی برای واردات جهانی تبدیل میکند. برای کشورهای حوزه خلیج فارس، امنیت غذایی یک نگرانی عمده محسوب میشود، چرا که تقریباً ۸۵ درصد از عرضه مواد غذایی جمعی آنها از طریق این تنگه وارد میشود.
اما اگر سوریه به جاهطلبیهای خود جامه عمل بپوشاند و به یک مرکز لجستیک جهانی و کریدور تجاری تبدیل شود، این امر وابستگی بیش از حد جهان به تنگه هرمز را جبران خواهد کرد. سوریه میتواند به یک شریان زمینی جایگزین در شبکهای از شریانهای جدید تبدیل شود که از خلیج فارس تا مصر و اردن امتداد دارد.
این امر از اهمیت جهانی بسیار زیادی برخوردار خواهد بود - برای کشورهای منطقه و تولیدکنندگان انرژی خلیج فارس، برای مشتریان در اروپا و البته برای خود سوریه. بستن تنگه هرمز توسط ایران، همچنین نرخ بیمه حملونقل دریایی را افزایش داده است، که حتی اگر دوباره صلح شود، انتظار نمیرود به سطوح قبل از درگیری بازگردد و در نتیجه حملونقل زمینی را از نظر ساختاری رقابتی میکند. به طور گستردهتر، اگر به آنچه اکنون بسیاری امیدوارند تبدیل شود، بهبود و رفاه سوریه اثرات موجی مثبت قابلتوجهی برای همسایگانش خواهد داشت و نوعی ثبات و ادغام منطقهای را تقویت میکند که شام به ندرت، اگر نگوییم هرگز، دیده است.
فرصت حیاتی دمشق
تصادفی نیست که چشمانداز اقتصادی الشرع، که هدفش جلب حمایت بینالمللی برای بهبود سوریه است، با چالشهای امنیتی و دیپلماتیک فعلی جهان همسو است. بدون یک هدف ژئوپلیتیکی، درخواستهای سوریه برای سرمایهگذاری احتمالاً بیپاسخ خواهد ماند.
در حالی که ارزیابیهای احتیاطی که نشان میدهد زیرساختهای سوریه در حال حاضر چقدر تخریب شده، غیرقابل انکار هستند، اما همهچیز باید از جایی شروع شود. و خاورمیانه به ندرت به اندازه امروز به امیدهایی نیاز داشته است که نوید تسهیل اتصال متقابل و منافع مشترک را بدهند.
یکی دیگر از فرصتهای سوریه در پاسخ به نگرانیهای حاد امنیت غذایی در خلیج فارس است، جایی که ۸۵ درصد مواد غذایی از طریق تنگه هرمز وارد میشود. در حالی که ذخایر غذایی قابل توجه منطقه و توانایی کوتاهمدت برای تأمین مالی بیشتر از منابع دیگر، مانع از هرگونه کمبود عمده شده، عدم قطعیت بلندمدت باعث شده که گزینههای دیگری در نظر گرفته شود. به عنوان مثال، عربستان سعودی در حال ارزیابی امکانسنجی یک خطآهن سریعالسیر برای انتقال مواد غذایی و سایر کالاهای تجاری از سوریه از طریق اردن به شهر عرعر در شمال عربستان است.
در مرکز اتصالات منطقهای
در همین حال، سوریه، اردن و ترکیه یک نهاد سهجانبه با هدف ایجاد یک کریدور تجاری منطقهای که از جادهها و در نهایت، یک خط آهن احیا شده حجاز که بندر عقبه را از طریق سوریه به بنادر ترکیه متصل میکند، تشکیل دادهاند. توسعه کریدورهای منطقهای به طور همزمان وابستگی به تنگه هرمز را جبران و سوریه را در قلب گزینههای جایگزین قرار میدهد.
به نظر میرسد که اتصال انرژی منطقهای نیز در سالهای آینده متحول خواهد شد، به طوری که حداقل چهار پروژه بزرگ خط لوله نفت و گاز فراملی در حال ارزیابی فنی برای احیا و فعالسازی دوباره یا گسترش به سوریه و فراتر از آن هستند - یعنی خط لوله گاز عرب (از مصر به ترکیه، از طریق اردن و سوریه)، خط لوله کرکوک-بانیاس بین عراق و سوریه، خط لوله قطر-ترکیه (از طریق عربستان سعودی، اردن و سوریه) و فعالسازی مجدد خط لوله ترنس عربی از عربستان سعودی به سوریه و لبنان (از طریق اردن).
در حال حاضر، خط لوله گاز طبیعی ترنس آناتولی که آذربایجان را به ترکیه و شمال به اروپا متصل میکند، به سمت جنوب به حلب امتداد یافته و شبکه برق شمالی سوریه را تثبیت کرده است. چنین پروژههای خط لولهای در مقیاس بزرگ، جریان نفت و گاز را از مسیرهای دریایی که از تنگه هرمز عبور میکنند، تغییر مسیر میدهند و نگرانیهای فزاینده امنیت انرژی در اروپا را کاهش میدهند.
مشارکت ذینفعان
در حالی که این پروژههای بزرگ برای به ثمر رسیدن زمان میبرند، تولیدکنندگان انرژی در حال حاضر از سوریه به عنوان یک مسیر جایگزین استفاده میکنند. عراق نفت را از طریق سوریه به سمت خریداران مدیترانهای و اروپایی منتقل میکند و برخی گزارشها حاکی از آن است که امارات متحده عربی و سایر کشورهای خلیجفارس نیز در حال انجام این کار هستند.
این پروژههای استراتژیک نیازمند سرمایهگذاری قابل توجهی از سوی ذینفعانی است که به دنبال بهرهمندی از مسیرهای جدید هستند. در منطقه، عربستان سعودی و قطر اولین حامیان بودند که قراردادهای سرمایهگذاری در انرژی، حمل و نقل هوایی و در مورد عربستان سعودی، ایجاد یک کریدور داده شرق به مدیترانه را منعقد کردند. امارات متحده عربی اکنون در حال دو برابر کردن مشارکت خود، از جمله در مالکیت و گسترش بندر طرطوس است. در حال حاضر، اکثر بزرگترین بازیگران انرژی خاورمیانه، از جمله قطرانرژی و عربین دریلینگ، توافقنامههایی را در بخش نفت و گاز منعقد کردهاند.
دولت دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، هم از طریق لغو سریع تحریمها، حمایت سیاسی و ورود واسطهای شرکتهای انرژی آمریکایی به بازار سوریه، از جمله قراردادهای امضا شده با شورون و کونوکوفیلیپس، عمل کرده است. این حمایت برای سوریه حیاتی است، بالاخص وعده او مبنی بر حذف عنوان «حامی تروریسم» از سوریه نیز حیاتی است.
حمایت از ثبات و ادغام مداوم سوریه در سیستم اقتصادی و تجاری بینالمللی، مستلزم عقبنشینی دشمنان ژئوپلتکی سوریه نیز خواهد بود که سیاست تضعیف و تجزیه سوریه را دنبال میکنند که نه تنها انتقال سیاسی شکننده سوریه را تهدید به بیثباتی میکند، بلکه خطر از بین بردن فرصت ارزشمندی برای امنیت اقتصادی بلندمدت در منطقهای را که در غیر این صورت بیثبات و غیرقابل پیشبینی است، به همراه دارد.
