شیخ‌عطار: احتمال حمله آمریکا به ایران بعد از انتخابات وجود دارد اگر ... | هیچ انسان عاقلی درِ دیپلماسی را نمی‌بندد | شرایط اسرائیل تغییر کرده است
به گزارش اقتصادنیوز، انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا نیز در پیش است و برخی تحلیلگران احتمال ازسرگیری درگیری نظامی میان ایران و آمریکا پس از این انتخابات را مطرح می‌کنند. در این میان، این پرسش مطرح است که آیا نزدیک شدن به انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا می‌تواند بر راهبرد ایران در قبال واشنگتن تأثیر بگذارد؟
در همین رابطه، اقتصادنیوز با علیرضا شیخ‌عطار، دیپلمات پیشین ایران، گفت‌وگو کرده است.
شیخ‌عطار با بیان اینکه مسیر تقابل یا مذاکره به ارزیابی واشنگتن از قدرت ایران بستگی دارد، گفت در صورت تضعیف موقعیت ایران، احتمال حمله وجود خواهد داشت، هرچند احتمال موفقیت یک حمله همه‌جانبه آمریکا را پایین می‌داند.
اقتصادنیوز: یک تحلیلگر سیاست خارجی معتقد است سفر نتانیاهو به امارات را باید در چارچوب تلاش اسرائیل برای گسترش روابط با کشورهای منطقه و دورکردن آنها از ایران تحلیل کرد.
او همچنین معتقد است اسرائیل تمایل چندانی به ورود مجدد به جنگ با ایران ندارد و تأکید می‌کند ایران باید با استفاده از قدرت سخت، قدرت نرم و لابیگری، توان خود را به طرف مقابل نشان دهد.
مشروح این گفت‌وگو را در ادامه بخوانید؛
***
* آقای شیخ عطار، انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا چه تأثیری بر محاسبات ایران برای ادامه تقابل یا مذاکره با آمریکا خواهد داشت؟ فکر می‌کنید استراتژی ایران در قبال آمریکا بعد از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا قرار است تغییر کند؟
برای پاسخ به این سؤال، ابتدا باید دید رابطه ما با آمریکا، به‌خصوص در ۴۷ سال گذشته، یعنی از زمان تولد جمهوری اسلامی، چگونه بوده است و نگاه آنها به ما چگونه است. در این شکی نیست که نگاه آنها به ما خصمانه بوده است. در خود آمریکا، در میان تحلیلگران جهان و در ایران، کسی درباره این موضوع تردید ندارد.
البته از همان پیروزی انقلاب، دو نظریه درباره نحوه اعمال این نگاه وجود داشت. یک نظریه، نظریه خشن و سخت بود؛ یعنی حمله نظامی، اشغال و اقداماتی از این دست. نظریه دیگر این بود که صبر کنند تا تغییر نسلی ایجاد شود و شرایط اقتصادی، مردم را به مسیر دیگری بکشاند. هر دو نگاه هم آزمایش شدند و هر دو شکست خوردند.
پس یادمان باشد که ما با آمریکایی طرف هستیم که هدف غایی آن نابود کردن پدیده‌ای به نام جمهوری اسلامی ایران است. کسی هم که الان پشت فرمان اداره آمریکا است، این موضوع را نه براساس مطالعه و سواد، بلکه براساس همان غرایز دلالی و تاجرمسلکی و منفعت آنی می‌بیند.
نتیجه انتخابات آمریکا استراتژی تهران در برابر واشنگتن را تغییر نمی‌دهد
بنابراین نباید تصور کنیم که با انتخابات، استراتژی ما در قبال آمریکا تغییر می‌کند؛ زیرا استراتژی آمریکا نسبت به ما تغییر نمی‌کند.
تعداد روسای جمهوری که پس از انقلاب اسلامی ایران در آمریکا روی کار آمدند، کم نبوده است. بعضی از آنها الفاظ خشن‌تری به کار می‌بردند و بعضی نیز به تعبیر رهبر شهیدمان، دست چدنی در دستکش مخملی ارائه می‌دادند. اما همه آنها معتقد بودند جمهوری اسلامی که یک مبنای فکری دارد، با مبنای فکری‌ای که از حدود چهار قرن پیش در غرب تحت عنوان سکولاریسم پدید آمد، مغایر است و آن را یک رقیب خطرناک برای خودشان می‌دانند.
این نگاه عوض نشده است، مگر اینکه خود جمهوری اسلامی تغییر کند؛ چه جمهوریت آن و چه اسلامیت آن. بنابراین نباید فکر کنیم کنیم که در این انتخابات یا انتخابات دیگری، استراتژی آمریکا نسبت به ما عوض می‌شود و در نتیجه ما هم باید استراتژی خود را تغییر دهیم.
در سالیان گذشته، هیچ کشوری به اندازه ایران در مقابل تحریم‌ها مقاومت نکرده است
اما اینکه این انتخابات چه تأثیری بر مسائل ما و روش‌های حل مسئله ما دارد، موضوع دیگری است. روش برخورد دو حزب رقیب، دموکرات و جمهوری‌خواه، در حال حاضر تفاوت‌هایی دارد و علائم زیادی از این شکاف دیده شده است.
به‌خصوص وقتی می‌بینیم اقدام ترامپ با حمایت اسرائیل در حمله به ایران، یعنی یک نبرد سخت، مورد انتقاد حتی هم‌حزبی‌های او قرار می‌گیرد. البته نه اینکه آنها خیرخواه ما هستند، بلکه معتقدند این روش برای از بین بردن جمهوری اسلامی جواب نمی‌دهد و باید روش‌های دیگری را به کار گرفت. خود ترامپ هم در نهایت این را فهمیده و می‌گوید فشار اقتصادی را بیشتر می‌کنم.
این موضوع هم نشان داده شده که در سالیان گذشته، هیچ کشوری به اندازه کشور ما در مقابل تحریم‌ها مقاومت نکرده است. هرچند مشکلات اقتصادی برای مردم ایجاد شده، اما مقاومت تغییر نکرده است. زیرا مردم همان مردم هستند. درست است که نسل عوض شده، اما همین وقایع اخیر نشان داد که نگاه مردم با نگاه مردم سال ۵۷ تفاوت چندانی نکرده است. اصلاً پایه اصلی قدرت ما هم مردم هستند.
دیگر فقط نبرد سخت و امکانات سخت‌افزاری نیست که توازن قوا را ایجاد می‌کند
مذاکراتی هم که به‌صورت غیرمستقیم یا هر شکل دیگری در حال انجام است، از جنس دیپلماسی است. دیپلماسی به هر حال در نظریه‌های روابط بین‌الملل هم همین است. به‌خصوص در دهه‌های اخیر تغییراتی کرده است. در گذشته، دیپلماسی عبارت بود از مذاکره براساس توازن قوا بین دو طرف. وقتی قدرت یکی کمتر بود، حتماً منجر به تسلیم او می‌شد. اما در دهه‌های اخیر نظریه‌های دیگری هم مطرح شده است. یکی از آنها بحث جنگ نرم است. این نظریه معتقد است از طریق اقناع تصمیم‌سازان، تصمیم‌گیران و مردمی که به هر حال به آنها رأی می‌دهند و آنها را به قدرت می‌رسانند، می‌توان مقابله کرد. یعنی دیگر فقط نبرد سخت و امکانات سخت‌افزاری نیست که توازن قوا را ایجاد می‌کند.
چون تعریف قوا هم تغییر کرده است. یا ابزار دیگری که در دیپلماسی، به‌خصوص در دهه‌های اخیر، خیلی مورد استفاده قرار می‌گیرد، لابیگری است. لابیگری هم از جنس مقابله نرم است. یعنی تأثیرگذاری بر اندیشه تصمیم‌گیران و تصمیم‌سازان. افرادی که در این زمینه فعالیت می‌کنند، ممکن است مقداری منصف‌تر باشند، تعصب کمتری داشته باشند یا روش‌های خشن را کارساز ندانند. این مستلزم آن است که افراد توانمند، آگاه، مؤمن و معتقد بروند و در عین حال پست رسمی هم نداشته باشند. تعریف لابیگری همین است. آنها می‌روند و با تصمیم‌گیران و تصمیم‌سازان، حتی به‌صورت غیرتبلیغاتی، مذاکره می‌کنند و روی فکر آنها تأثیر می‌گذارند. اینها ابزارهایی است که به‌خصوص ما، یعنی جمهوری اسلامی ایران، به آنها مجهز هستیم.
ما در جنگ سخت، با توجه به تجربیاتی که در طول این ۴۷ سال، در جنگ هشت‌ساله و در تقابل‌های دیگر داشته‌ایم، تجربه داریم. همچنین به تکنولوژی بومی دست یافته‌ایم. همین‌طور مدیریت و سازماندهی خوبی برای نیروهای نظامی براساس جنگ‌های نامتقارن داریم.
بنابراین ابزار جنگ سخت در دست ماست. ابزار جنگ نرم را هم می‌توانیم داشته باشیم. افکار عمومی دنیا به خاطر رفتارهای جنایت‌آمیز ترامپ و نتانیاهو از آنها برگشته‌اند. اگر تلاش بیشتری برای تبیین وقایع کنیم، این ابزار هم برای ما کارآمد خواهد بود. مثلاً همان کاری که رئیس‌جمهور ما در تبیین مسئله مدرسه میناب و دیگر جنایت‌های آمریکا در ایران انجام داد.
ایران نباید منتظر نتیجه انتخابات آمریکا بماند
* یعنی به‌طور کلی معتقد نیستید که ایران مثلاً باید منتظر نتیجه انتخابات کنگره آمریکا بماند؟
اصلاً. کمااینکه انتخابات‌های گذشته هم فرقی نکرد. یعنی مثلاً فکر می‌کنید اگر هرکدام از دو حزب در این انتخابات برنده شوند، مسیر همان مسیر سابق است؟ مسیر همان است. فقط نحوه اجرا ممکن است تفاوت کند.
* یعنی اینکه به سمت دیپلماسی برویم یا به سمت جنگ، بسته به نتیجه این انتخابات نیست؟
خیر. برای اینکه این موضوع بستگی دارد به اینکه آنها چه ارزیابی‌ای از ما داشته باشند. همچنین بستگی دارد به اینکه ما چطور بتوانیم در افکار آنها نفوذ کنیم.
عرض کردم که ما ابزار قدرت سخت را داریم. ابزار قدرت نرم را هم می‌توانیم داشته باشیم. ابزار لابیگری را متأسفانه تاکنون استفاده نکرده‌ایم، اما کار سختی نیست.
ما شخصیت هایی داریم که توانمند هستند و خارج از حکومت فعالیت می‌کنند و این توانمندی‌ها را دارند. اگر آنها ببینند که ما از این ابزارها درست استفاده می‌کنیم، برمی‌گردند به نظریه توازن قوا. یعنی متوجه می‌شوند که فاصله قوای ما با آنها آن‌قدر زیاد نیست که آنها ضرورتاً تسلیم محض ما را بخواهند.
احتمال حمله آمریکا به ایران بعد از انتخابات وجود دارد، اگر ...
* این سؤال را از این جهت پرسیدم که خیلی از تحلیلگران معتقدند بعد از انتخابات آمریکا احتمال حمله مجدد آمریکا به ایران وجود دارد. شما هم چنین نگاهی دارید؟
بله، منتها این بستگی به خود ما دارد. اگر بعد از انتخابات، ارزیابی آنها از توان و قدرت ما این باشد که توانمان کمتر شده، ضعیف شده‌ایم و در توازن قوا دست بالا را آنها دارند، حتماً این کار را می‌کنند.
* یعنی اگر هرکدام از دو حزب پیروز این انتخابات شوند، شما حمله را ممکن یا حتی محتمل‌تر می‌دانید؟
به شرط اینکه عملکرد ما غلط باشد. به شرط اینکه ما به قدرت و توانمان باور نداشته باشیم و به دنبال راه‌حل‌های سازش‌کارانه دیگری باشیم. این قدرت است که حرف آخر را در توازن قوا و در نتیجه در روابط بین‌الملل می‌زند.
* یعنی در نگاه شما، احتمال اینکه مذاکرات به نتیجه برسد پررنگ نیست؟
ببینید، مذاکرات باز هم بستگی دارد به اینکه ما چه چیزی و چه چهره‌ای از خودمان ارائه کنیم.
اگر چهره متزلزلی از خود نشان دهیم، احتمال حمله به ایران حتی قبل از انتخابات آمریکا وجود دارد
اگر چهره ضعیف و متزلزلی از خودمان ارائه کنیم، مثلاً با دادن برخی امتیازهایی که ضرورتی ندارد یا تغییر برخی از سیاست‌هایی که تاکنون داشته‌ایم، این مذاکرات به نفع ما نخواهد بود. حتی ممکن است قبل از انتخابات به ما حمله کنند.
در عین حال، بعد از انتخابات مسیر دیپلماسی ما بسته نیست. هیچ انسان عاقلی در دیپلماسی را نمی‌بندد. البته می‌دانید که این انتخابات موجب روی کار آمدن دولت جدید نخواهد شد. فقط ممکن است قدرت این دولت در کنگره و سنا تغییر کند و کمتر یا بیشتر شود.
به هر صورت، آنجا هم دیپلماسی و مذاکره مطرح است. آنجا هم باید این وضعیت را حفظ کنیم. یعنی باید چهره قدرتمندی از خودمان نشان دهیم. این کار با استفاده از ابزارهای جنگ سخت، جنگ نرم و لابیگری امکان‌پذیر است. در آن صورت می‌توان روی ذهن آنها و در نتیجه روی تصمیم آنها تأثیر گذاشت.
احتمال موفقیت حمله همه‌جانبه آمریکا کم است
* اگر درگیری نظامی دوباره شکل بگیرد، فکر می‌کنید دوباره پرشدت خواهد بود؛ یعنی ممکن است دیگر شهرهای ایران از جمله پایتخت دوباره درگیر شوند یا آنکه فقط محدود به جنوب کشور می‌ماند؟
ببینید، شرایط نظامی آمریکا، براساس گزارش‌هایی که از خودشان منتشر می‌شود، نه گزارش‌هایی که ما ساخته باشیم، وضعیت خوبی نیست.
این موضوع را می‌توان از مصاحبه‌هایی که افسران بازنشسته یا سیاستمداران آنها انجام می‌دهند، یا افرادی مانند مرشایمر مطرح می‌کنند، مشاهده کرد. نمونه آن هم همان فاجعه ناو آبراهام لینکلن بود. بنابراین حتی اگر آنها بخواهند یک حمله همه‌جانبه انجام دهند، احتمال موفقیت آن بسیار کم است.
ترامپ، اخیرا گفت که سه راه‌حل دارم: یکی حمله همه‌جانبه، دیگری فشار اقتصادی زیاد و کشنده و سومی مذاکره. اگر آنها همان راه‌حل اول، یعنی حمله همه‌جانبه، را انتخاب کنند، احتمال موفقیت آن بسیار کم است. تجربه عراق این را نشان داد. آنها در عراق چقدر هزینه کردند و کشته دادند و البته مردم عراق را هم به کشتن دادند. در افغانستان هم همین اتفاق افتاد. نتیجه چه شد؟ نتیجه چه شد؟ در آمریکا هم درباره این نتایج صحبت می‌شود. بنابراین اگر حتی آن روش اول را ترامپ بخواهد انتخاب کند، قطعاً در مدت کوتاهی به بن‌بست می‌خورد.
شرایط اسرائیل تغییر کرده است
* آیا قرار است آمریکا به‌تنهایی وارد این جنگ شود؟ آیا کشورهای دیگر منطقه یا اسرائیل وارد نمی‌شوند؟
کشورهای منطقه به‌صورت مستقیم وارد نمی‌شوند. ممکن است پشتیبانی کنند، اما قدرت نظامی آنچنانی ندارند. اما اسرائیل چرا؛ چون کینه‌اش نسبت به جمهوری اسلامی ایران حتی بیشتر است؛ چراکه بنیادی‌تر و ایدئولوژیک‌تر است. اما یادمان باشد که الان اسرائیل و دولت نتانیاهو هم در داخل اسرائیل با مشکلاتی مواجه هستند. اسرائیلی که ما امروز می‌بینیم با اسرائیلی که در سال ۱۹۴۸ ایجاد شد، یا اسرائیلی که در سال ۱۹۶۸ در جنگ پیروز شد، یا سال ۱۹۷۳، خیلی فرق دارد. اوضاع داخلی‌شان اصلاً خوب نیست؛ چه از نظر اقتصادی، چه سیاسی و چه فرهنگی.
نداهای مخالفت با نتانیاهو و حتی با صهیونیسم در میان یهودیان، هم در اسرائیل و هم خارج از اسرائیل، کم نیست. در میان نمایندگان سنا در آمریکا هم کسانی هستند که خیلی منصفانه قضاوت می‌کنند. بعضی از آنها هم یهودی هستند.
بنابراین شرایط عوض شده است. وقتی نتانیاهو به اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل می‌رود و حدود ۷۰ نفر جلسه را ترک می‌کنند، یا حدود ۷۰ کشور با او مخالفت می‌کنند و او را هو می‌کنند، نشان می‌دهد که شرایط اسرائیل تغییر کرده است. در داخل اسرائیل هم نتانیاهو مورد انتقاد است. گرچه یهودیان و صهیونیست‌های متعصب فکر می‌کنند اگر او باشد، به اهدافشان می‌رسند، اما به هر حال یک‌سری آدم عاقل هم هستند.
اگر نتیجه انتخابات اسرائیل به نفع نتانیاهو باشد...
*فکر می‌کنید اگر نتیجه انتخابات اسرائیل که زودتر از انتخابات آمریکا برگزار می‌شود تغییر کند و نتیجه به نفع نتانیاهو نباشد، اسرائیل باز هم وارد درگیری با ایران می‌شود؟
درگیری سریع و فوری نه؛ اما تحریک آمریکا ادامه خواهد داشت. اما برای اسرائیل صرف نمی‌کند که وارد جنگ با ایران شود. بالاخره در جنگ ۱۲ روزه، این بیشتر اسرائیل بود که آن لطمات را زد. اما با وجود آن لطمات، دیدیم ایران سرپای خودش ایستاد.
همین دیروز پوتین در اجلاس والدای، که یک اجلاس بین‌المللی اندیشه‌کده‌ای و بسیار مهم است، گفت که طاقت مردم ایران و توان جایگزینی مدیران در کمترین مدت، یعنی مدیرانی که شهید شدند، اعجاب‌انگیز است. این اصطلاح خود او بود.
بنابراین آنها می‌دانند که اگر جنگ ۱۲ روزه را تکرار کنند، نتایج آن بیشتر از اینکه چیزی برای آنها به همراه داشته باشد، هزینه خواهد داشت.
*اگر نتیجه به نفع نتانیاهو باشد چطور؟
نه باز هم احتمال ورود به جنگ بیشتر نیست. چون اگر نتانیاهو پیروز شود، مشکلاتش حل نخواهد شد.
مخالفت‌هایی که در سطح بین‌المللی، در داخل خود اسرائیل و در میان یهودیان جهان دارد، کم نمی‌شود؛ بلکه بیشتر هم می‌شود.
* پس، اسرائیل فارغ از نتیجه انتخاباتش، آن‌طور که شما می‌گویید، تمایل چندانی برای ورود مجدد به جنگ با ایران ندارد؟
نه. چون تجربه کرده است. جنگ ۱۲ روزه را تجربه کرد. اگر هم بخواهد وارد شود، به‌عنوان محرک و کمک‌کار آمریکا، به‌خصوص برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی دنیا، وارد می‌شود.
این هم کار نمی‌کند؛ زیرا می‌بینیم افکار عمومی دنیا روزبه‌روز بیشتر علیه اسرائیل و شخص نتانیاهو شکل می‌گیرد.
* برای جمع‌بندی، شما نتیجه انتخابات آمریکا و اسرائیل را در این منازعه، به‌طور کلی، بی‌تأثیر می‌دانید؛ یعنی بدون تأثیر در روند کلی؟
بله. من اصل تأثیر را در اتخاذ روش‌های خودمان می‌بینم؛ روش‌هایی که نشان‌دهنده قدرت ما باشد. یک وقت کشوری قدرت دارد، اما بلد نیست این قدرتش را نمایش دهد.
نمایش قدرت از خود قدرت مهم‌تر است. این بستگی به روش ما دارد که چگونه بتوانیم قدرت‌مان را نمایش دهیم و از طریق همین نمایش، روی تصمیم‌سازان و تصمیم‌گیران تأثیر بگذاریم.
