بیکاری چه تاثیری بر میزان مصرف خانوارها می‌گذارد؟ / کاهش 220 هزار تومانی مصرف خانوار با بیکاری
مرضیه محمودی:آن طور که این اقتصاددان می‌گوید، نتایج مطالعات نشان می‌دهد خانوارهایی که با شوک بیکار شدن سرپرست خانوار مواجه می‌شوند، مصرف خود را کاهش می‌دهند و بیکاری بر سطح رفاه خانوار تاثیر می‌گذارد. با توجه به این موضوع پرداخت بیمه بیکاری یا هر نوع پرداخت انتقالی دیگر به خانوارهایی که با شوک بیکاری سرپرست خانوار روبه‌رو شده‌اند، ضروری به نظر می‌رسد. مشروح این گفت‌وگو با اقتصاد نیوز، را در ادامه می‌خوانید:
*«بررسی اثر بیکاری سرپرست خانوار روی مصرف خانوار در ایران» عنوان مقاله‌ای است که در کنفرانس «اقتصاد ایران» ارائه داده‌اید. می‌توانید بگویید در این مقاله چه موضوعی را دقیقا بررسی کرده‌اید؟
موضوع مورد برررسی ما در این مقاله این بوده است که زمانی که سرپرست خانوار بیکار می‌شود، این بیکاری چه تاثیری بر مصرف خانوار دارد. به عبارتی با توجه به اینکه مصرف نماد رفاه خانوار است ما بررسی کرده‌ایم که بیکاری بر رفاه خانوار چه تاثیری می‌گذارد. هدف بررسی اثر بیکار شدن سرپرست خانوار بر مصرف خانوار است. برای این منظور از داده‌های خرد بودجه خانوار ایران در سال1390 و 1391 که توسط مرکز آمار منتشر شده، استفاده کردم. در این مقاله تغییرات مصرف خانوار تابعی است که از درآمد خانوار، نرخ ثروت خانوار، نرخ اعتبار خانوار، تغییرات تعداد اعضای خانوار، سن سرپرست خانوار، تحصیلات سرپرست خانوار، جنسیت سرپرست و همچنین تغییر وضعیت اشتغال سرپرست خانوار تاثیر می‌گیرد. نتایج نشان داد خانوارهایی که با شوک بیکار شدن سرپرست خانوار مواجه می‌شوند، مصرف خود را کاهش می‌دهند و بیکاری بر سطح رفاه خانوار تاثیر می‌گذارد. با توجه به این موضوع پرداخت بیمه بیکاری یا هر نوع پرداخت انتقالی دیگر به خانوارهایی که با شوک بیکاری سرپرست خانوار روبه‌رو شده‌اند می‌تواند مانع از کاهش سطح مصرف این خانوارها باشد. همچنین این نوع سیاست در جلوگیری یا کاهش افت سطح مصرف در شرایط رکود اقتصادی نیز اثرگذار است.
*پس می‌توان گفت شوک بیکاری وضعیت رفاهی خانوار را تحت تاثیر قرار می‌دهد. این تاثیر به چه نحو است؟
مطالعه ما در ایران با استفاده از داده‌های مرکز خانوار کشور بوده که این داده‌ها را در سال ۹۰ و ۹۱ بررسی کرده‌ایم. نتایج نشان می‌دهد شوک بیکاری سرپرست خانوار تاثیر منفی بر مصرف حقیقی خانوار گذاشته و آن را کاهش داده است. (منظور از مصرف حقیقی هم این است که اثر تورم در محاسبه حذف شده است) بر اساس یافته‌های ما اگر سرپرست خانوار در سال ۹۰ شاغل بوده و در سال ۹۱ بیکار شده، مصرف حقیقی سرانه خانوار ماهانه ۵۶ هزار تومان کاهش می‌یابد. یعنی در یک خانوار چهار نفره با از دست دادن شغل سرپرست مصرف خانوار حدود ۲۲۰ هزار تومان کاهش می‌یابد. عکس موضوع هم صادق است. یعنی اگر سرپرست خانوار در سال ۹۰ بیکار بوده و در سال ۹۱ شاغل شده، مصرف حقیقی به ازای هر نفر ۹۷ هزار تومان افزایش یافته است. به عبارتی اگر سرپرست خانوار شغل خود را از دست بدهد ماهانه ۲۲۰ هزار تومان هزینه‌ها کم می‌شود و اگر شاغل شود حدود ۴۰۰ هزار تومان در ماه هزینه مصرف خانوار چهار نفره افزایش می‌یاید.
*آیا از دست دادن شغل کل هزینه‌های زندگی افراد را تحت تاثیر قرار می‌دهد؟
نه خانوارها زمانی که با شوک بیکاری مواجه می‌شوند، تا جای ممکن کمتر به سراغ کاهش هزینه‌های خوراکی می‌روند و بیشتر هزینه‌هایی را کاهش می‌دهند که غیرخوراکی است. در همه گروه‌ها چه خانوارهای دارای سرپرست شاغل و چه بیکار هزینه‌های خورارکی ۳۰ تا ۳۴ درصد کل هزینه‌های خانوار را در بر می‌گیرد. هنگامی که سرپرست خانوار شغل خود را از دست می‌دهد خانوارها کمتر به دنبال کاهش هزینه‌های خوراکی می‌روند. یعنی این هزینه ۳۰ درصدی را حفظ می‌کنند و سایر هزینه‌های غیرخوراکی را کاهش می‌دهند. مطالعات نشان می‌دهد در هنگام بیکاری یا شرایط بد اقتصادی مصرف کالاهای بادوام کاهش می‌یابد. مانند اتومبیل، وسایل برقی و الکترونیک اما تا جای ممکن میزان مصرف کالاهای غیربادوام مانند خوراکی‌ها حفظ می‌شود مگر اینکه شرایط به گونه‌ای پیش برود که خانوار از هزینه ۳۰ درصدی خوراکی هم بزند.
*در سال مورد بررسی شما چه درصدی از خانوارها سرپرست زن داشته‌اند و چه درصدی سرپرست مرد؟
در سال ۹۱، ۱۳ درصد خانوارهای شهری دارای سرپرست زن بوده‌اند و ۸۷ درصد دارای سرپرست مرد. از این ۱۳ درصد ۱۰ درصد شاغلند، ۱۰ درصد خانه‌دار و ۸۰ درصد هم دارای درآمد بدون کار. یعنی افرادی که یا بازنشسته شده‌اند یا از طریق دریافت‌های انتقالی درآمد کسب می‌کنند (کمک دولتی و یا کمک‌های خانوادگی)
*شما به تاثیر متغیرهای دیگر در کاهش مصرف اشاره کردید و گفتید که سن سرپرست یکی از این متغیرهاست. در این مورد توضیح می‌دهید؟
نتایج تحقیق ما نشان می‌دهد با فرض مشابه بودن همه ویژگی‌ها، در صورتی که در یک خانوار سن سرپرست بالای 50 باشد و سن دیگری کمتر باشد، میزان مصرف تغییر می‌کند. در خانوارهایی که سرپرست آنها بالای ۵۰ سال است میزان مصرف کمتر از خانوارهای دارای سرپرست جوان‌تر است. این به‌آن معناست که چون سن سرپرست بالاست امکان داشتن و یافتن مشاغل دیگر کاهش می‌یابد و درآمد انتظاری افزایش نمی‌یابد. اما در مورد سرپرستان جوان‌تر امکان افزایش درآمد انتظاری بیشتر است. پس میل به مصرف بیشتر و تمایل به پس‌انداز کمتر است.
*فاکتور تحصیل چه تاثیری می‌گذارد؟
جالب است بدانید که نتایج نشان می‌دهد در خانوارهایی که سرپرست تحصیلات بالاتری دارد میزان مصرف کمتر است.
*دلیل آن چیست؟
شاید نتوان دلیل قطعی داد اما می‌توان به دو عامل اشاره کرد. یکی موضوع عقل معاش است و دیگری کسب وجهه اجتماعی بهتر با مصرف بیشتر. افراد تحصیل‌کرده به دلیل عقل معاشی که دارند آینده‌نگرترند و بیشتر پس‌انداز می‌کنند و کمتر مصرف می‌کنند. یک علت هم می‌تواند این باشد که افراد دارای تحصیلات کمتر سعی می‌کنند وجهه اجتماعی را که نمی‌توانند از طریق تحصیلات کسب کنند را از طریق خرید و مصرف بیشتر به دست آوردند.
*عامل جنسیت هم در میزان مصرف موثر است؟
بله. با فرض اینکه شرایط اشتغال سرپرست خانوار یکسان باشد جنسیت عامل تعیین‌کننده‌ای در میزان مصرف خانوار است. به طور کلی می‌توان گفت خانوارهای دارای سرپرست زن -چه شاغل و چه بیکار- در مقایسه با خانوارهای دارای سرپرست مرد، مصرف بیشتری دارند. به ریز هم که بررسی کنیم آمار همین نتیجه را بیان می‌کند. هزینه کل خانوارهایی که سرپرست زن شاغل دارند ۳۸ درصد بیشتر از خانوارهایی است که سرپرست مرد شاغل دارند. هزینه ماهانه سرپرستان زن خانه‌دار در مقایسه با سرپرستان مرد بیکار، ۲۴ درصد بیشتر است. زنان سرپرست دارای درآمد بدون کار هم در مقایسه با مردان دارای درآمد بدون کار، ۱۹ درصد بیشتر هزینه می‌کنند. علت این موضوع را هم این می‌دانند که زنان ذاتا در مقایسه با مردان بیشتر و راحت‌تر پول خرج می‌کنند. در مورد هزینه متوسط خوراکی خانوارهای دارای سرپرست زن و مرد هم همین نسبت برقرار است اما اختلاف کمتر است. یعنی زنان حتی در مورد هزینه‌های خوراکی –که جزو هزینه‌های ضروری است- بیشتر از مرردان هزینه می کنند اما میزان هزینه در این بخش در بین زنان و مردان در مقایسه با هزینه‌های کل اختلاف کمتری وجود دارد. یعنی زنان هم سعی می‌کنند کمتر هزینه کنند. هزینه خوراکی خانوارهای دارای سرپرست زن شاغل ۲۰ درصد بیشتر از مردان سرپرست شاغل است. هزینه خوراکی خانوار زنان خانه‌دار ۱۷ درصد بیشتر است و هزینه خوراکی زنان بدون کار دارای درآمد هم ۱۴ درصد از مردان دارای همین ویژگی بیشتر است.
*کمترین میزان مصرف مربوط به کدام سرپرست خانوار است؟
طبیعتا کمترین میزان مصرف خانوار مربوط به خانوارهایی است که سرپرست مرد بیکار دارند. هم هزینه‌های کل و هم هزینه خوراکی این خانوارها از همه گروه‌ها کمتر است.
*آنچه تا اینجا گفتید نمایی از ایران بود. بیکاری سرپرست خانوار در کشورهای دیگر چه تاثیری بر روی مصرف خانوار می‌گذارد؟
نتایج مطالعاتی که پیش از این در این حوزه انجام شده نشان می‌دهد که درکشورهای دیگر زمانی که اشتغال از دست می‌رود خانوارها از طرقی این کاهش درآمد را جبران می‌کنند. میزان مصرف در خانوارهایی که دارای ثروت‌های مالی و مسکن هستند، چندان افت نمی‌کند. هنگامی که شغل سرپرست خانوار از دست می رود چند راه برای جبران هزینه ها وجود دارد؛ یا خانوارها از ثروت های مالی و پس انداز خود استفاده می کنند یا از پرداخت های انتقالی کمک می‌گیرند. در برخی از کشورها این پرداخت انتقالی در قالب بیمه بیکاری است که دولت‌ها پرداخت می‌کنند و مانع کاهش مصرف در خانوارهاست. در بسیای از موارد هم پرداخت‌های انتقالی در قالب کمک گرفتن از خانوارهای دیگر است. یعنی همان قرض گرفتن از نظام های ستنی مانند دوستان و اقوام.
*در ایران کاهش درآمد بعد از بیکاری به چه طریقی جبران می‌شود؟
در ایران به دلیل فقر داده‌ها نمی‌توان گفت که خانوارها چگونه این کاهش درآمد را جبران می‌کنند. البته نتایج برخی از مطالعات نشان می‌دهد در منطقه خاورمیانه استفاده از کمک‌های سنتی معنادار است. به دلیل نبود داده‌های آماری نمی‌توان اطلاعات آماری دقیقی داد اما به‌صورت کلی نتایج یافته‌ها حاکی است خانوارها در منطقه خاورمیانه به خصوص در هنگام بروز مشکل مالی از خانواده‌های خود و نظام‌های ستنی کمک مالی می‌گیرند و این بیش از سایر کشورهاست. همچنین آمارها نشان می‌دهد افزایش سایز خانوار (تعداد افراد خانوار) در صورت بیکاری سرپرست خانوار، میزان مصرف سرانه خانوار را کاهش می‌دهد که این یافته با آنچه ما انتظار داریم هماهنگ است.
