باز کردن بندها از دست و پای صنعت بیمه

ضریب نفوذ بیمه عمر (حق بیمه تولیدی بیمه‌های زندگی به عنوان درصدی از تولید ناخالص داخلی) در سال 2014 در اروپا با 4.1 درصد بیشترین مقدار و در آفریقا با 1.9 درصد کمترین مقدار است. آسیا نیز از این حیث با 3.5 درصد بعد از اروپا در رتبه دوم قرار دارد. اما ضریب نفوذ بیمه عمر در ایران برابر با 0.2 بوده است. در کشورهای همسایه هم وضعیت بیمه زندگی بهتر از ایران است. سهم بیمه‌های زندگی در کویت و امارات و پاکستان به ترتیب برابر با 19 و 24.2 و 73.5 درصد است. سهم بیمه‌های زندگی در ایران از صنعت بیمه در سال 2014 برابر با 9.7 درصد بوده است. البته این ارقام در کشورهای توسعه‌یافته مانند ژاپن و کره جنوبی بسیار بالاتر هستند.

در ایران صنعت بیمه بیشتر حول محور بیمه‌های اجباری مانند شخص ثالث گشته است و این درحالی­که است از بیمه زندگی غفلت شده است. متاسفانه شرایط موجود هم به نحوی نیست که به دنبال ایجاد انگیزه در بین آحاد جامعه برای تقاضا و خرید نه تنها مناسب نیست که تا حدی هم ضدانگیزشی است.

معافیت محصولات بیمه‌ای و بیمه‌های زندگی از مالیات بر ارزش افزوده: بیمه‌ها و مشخصا بیمه‌های زندگی در بیشتر کشورهای توسعه‌یافته و درحال توسعه به منظور توسعۀ صنعت بیمه از مالیات بر ارزش افزوده معاف است که جدول ذیل به‌طور گزینشی این موضوع را نشان می‌دهد. اما در اقتصاد ایران، صنعت بیمه در حال حاضر از مالیات بر ارزش افزوده معاف نیست. از آن مهم‌تر بیمه‌های زندگی هم مشمول مالیات بر ارزش افزوده است که رویه‌ای تمام کشورهای دنیای است. براساس تحقیقات انجام شده، مهمترین عامل تعیین تقاضای مردم برای بیمه‌های عمر، قیمت آن است که مالیات بر ارزش افزوده دقیقاً سبب افزایش قیمت آن می‌شود. افزایش قیمت هم یعنی کاهش تقاضا برای بیمه‌های زندگی.

جدول 1- مالیات بر ارزش افزوده و محصولات بیمه عمومی در کشورهای مختلف

جدول 2- مالیات بر ارزش افزوده و محصولات بیمه زندگی

پرداخت عوارض توسط شرکت‌های بیمه: شرکت‌های فعال در صنعت بیمه به طور ثابت باید درصدی از حق بیمه تولیدی یا درآمد حاصل فروش خود را به وزارت بهداشت و درمان، وزارت کشور و صندوق تامین خسارت‌های بدنی بپردازند که این سهم حدود 10 درصد است. این عامل هم یکی دیگر از موانع سر راه توسعه صنعت بیمه به شمار می‌رود. این سهم‌ها ثابت است و اجازه انجام سرمایه‌گذاری‌های مفید را از صنعت بیمه می‌گیرد.

صنعت بیمه مشمول پرداخت دو نوع مالیات دیگر هم هست: یکی مالیات‌های تکلیفی و دیگری مالیات بر سود که معادل 25 درصد است و اگر در بورس باشند معادل 22.5 درصد.

خروج از رکود و مالیات: تقریبا چند سالی هست که اقتصاد ایران به دلایل مختلف گرفتار رکود اقتصادی شده و بسته‌های سیاستی مختلف برای خروج از رکود تهیه و تعبیه و بکار بسته شده است. اما جای معافیت‌های مالیاتی صنعت بیمه در آنها قویا خالی بوده و هست. یکی از مهمترین ابزارهای تحریک صنعت بیمه حذف مالیات بر ارزش افزوده و عوارضی است که این صنعت باید به سایر نهادها بپردازد. انتظار می‌رود در شرایط رکود عوارض و مالیات کم یا حذف شود، اما متاسفانه این نحوه سیاستگذاری حداقل در صنعت بیمه محلی از اعراب نداشته است.

کم‌توانی بر انجام سرمایه‌گذاری‌های خوب: در بیمه‌های زندگی که سهم اصلی صنعت بیمه در کشورهای توسعه‌یافته را دارد، وعده اصلی شرکت‌های بیمه این است که با دریافت حق بیمه امروز و انجام بهترین سرمایه‌گذاری توسط این حق بیمه‌ها، ضمن ارائه پوشش‌های بیمه‌ای متناسب با نیازهای آحاد جامعه، یک بازدهی مناسب هم برای روز مورد نظر بیمه‌گذار ارائه می‌دهد. تجربه فروش شرکت‌های بیمه نیز دال بر این مدعاست که خریداران بیمه بر جنبۀ سرمایه‌گذاری برای آتیه آن توجهی جدی دارند و از خرید بیمه‌های زندگی به دنبال اندوختن ره‌توشه‌ای برای آینده خود و خانواده‌شان هم هستند.

بنابراین در هنگام خرید محصولات بیمه‌ای به این ویژگی‌های مصحولات بیمه زندگی توجه جدی دارند. اما وقتی دست و پای صنعت بیمه بسته است و بخش زیادی از درآمد حاصل فروش این صنعت در قالب عوارض و مالیات‌های مختلف از آن خارج می‌شود، انجام چنین سرمایه‌گذاری‌های دشوار می‌شود و همین ناتوانی در دادن وعده پرداخت بازدهی خوب و ناتوانی در ارائه پوشش‌های مناسب نیازهای روز مردم، بی‌رونقی این صنعت را سبب می‌شود. گویی صنعت بیمه در ارائه محصولات بیمه‌ای خوب گرفتار دوری شده که برای خروج از آن باید به اهمیت نهادهای بالادستی این دور بشکند تا زمینه صعود و ارتقاض جایگاه این صنعت فراهم شود.

ارائه پوشش‌های بیمه‌ای مناسب: مدت‌هاست که جامعه ایران به خاطر شرایط سنی جمعیت و بیماری‌های خاصی که بر گرفتاری مردم افزوده، نیازمند آن است که شرکت‌های بیمه‌ای محصولاتی با پوشش‌های خاص ارائه دهند. اما برای نمونه حداکثر مبلغ پوشش بیماری‌های خاص در مواردی آنقدر کم است مردم را به خرید چنین پوشش‌های بیمه‌ای تحریک نمی‌کند. اگر دولت انرژی خود را صرف آن کند که توانگری شرکت‌های بیمه بیشتر شود و بتوانند با حق بیمه‌های دریافتی سرمایه‌گذاری‌های مناسبی انجام دهند، آنگاه می‌توانند پوشش‌های مناسبی هم ارائه کنند.

جایگاه صنعت بیمه ایران در جهان: براساس آمارهای موجود در از لحاظ کل حق بیمه تولیدی و حق بیمه تولیدی بیمه‌های زندگی تقریباً در رتبه­های 40 و 50 جهانی قرار دارد و برای بهبود این وضعیت باید از تجارب کشورهای موفقی چون کره جنوبی و ژاپن و هند درس بگیرد. تکلیف مالیات‌ها را به نحو مقتضی روشن کند و مشخصاً به بحث مالیات بر ارزش افزوده بپردازد.