آنچه در گذشته برای خیّران مهم بود/ بنیانگذار کفش ملی و محرومانی که به فرزندی پذیرفت

به گزارش اقتصادنیوز، تاجران و فعالان اقتصادی از دیرباز بر حسب تعالیم مذهبی و فرهنگی از پیشگامان فعالیت‌های خیرخواهانه در جامعه ایران بوده‌اند. در دهه‌های اخیر با توجه به اینکه ایران در راه گذار از سنت به مدرنیته قرار گرفته است، شکل فعالیت‌های خیرخواهانه نیز تغییر کرده است. علی‌اصغر سعیدی، دانشیار جامعه‌شناسی اقتصادی دانشگاه تهران، درباره این تغییرات اظهار می‌کند: «در دوران گذشته، تجار بخش مهمی از فعالیت‌های خیرخواهانه را انجام می‌دادند اما این فعالیت‌ها شکل بسیار ساده‌ای داشت و البته با روحانیت و مذهب بسیار بیشتر گره خورده بود، اما در دوران جدید، از تقریباً چند دهه اخیر هر چه بنگاه‌های اقتصادی بزرگ‌تر شدند، ساخت این کنش‌ها تغییر کرد و صنعتگران سهم تقریباً بیشتری نسبت به تجار در این نوع کنش‌ها داشتند.»

این جامعه‌شناس در گفت‌وگویی با مجله «تجارت فردا» با اشاره به اینکه برخی کارآفرینان در دوره فعالیت‌های اخلاقی از جمله فعالیت‌های خیریه که فعالیت ساده‌تر، سنتی‌تر و مذهبی‌تر هستند و برخی این دوره را طی کرده و در دوره فعالیت‌های اجتماعی هستند، می‌گوید: «مسوولیت اجتماعی دکترینی است که مدعی است تمامی افراد جامعه، اعم از تک‌تک افراد، دولت، تجار و صاحبان صنایع در قبال جامعه مسوولیت دارند. در این میان تمامی مجموعه‌ها مسوولیت خودشان را دارند و نباید مسوولیت خود را به گردن دیگری بگذارند. این مسوولیت گاهی می‌تواند مسوولیت منفی باشد به این معنی که در قبال عدم انجام کاری مقاومت صورت گیرد، گاهی هم می‌تواند مسوولیت مثبت باشد به معنی انجام دادن عملی برای سایر افراد جامعه.»

در ادامه می‌توانید بخش‌هایی از این گفت‌وگو را که متن کامل آن در شماره 178 مجله «تجارت فردا» منتشر شده، بخوانید.

*در اقتصاد ساده‌تری که مبتنی بر تجارت است، این فعالیت‌ها خیرخواهانه است و شکل خاصی ندارد، اما هر چه اقتصاد پیچیده‌تر می‌شود و بنگاه‌ها بزرگ‌تر و کارگزاران آنها متعددتر می‌شوند جهتِ فعالیت خیرخواهانه به سوی نوعی مسوولیت اجتماعی سوق پیدا می‌کند که هم شکل و هم میزان و محتوای آن متفاوت می‌شود.

* تردیدی نیست که امور خیریه از انواع اقدامات سنتی هستند که با هر نیتی، چه مذهبی و چه دگرخواهانه انجام گرفته باشد، کنشی ارادی از سوی متمولان و ثروتمندان است، اما ممکن است در گذشته عللی بر این اقدامات مترتب باشد که همانا پیامدهای ناخواسته وجود نظام استبدادی بوده که موجب محدودیت و تضییق در انباشت سرمایه می‌شده است. بنابراین افراد بهتر می‌دیدند اموال خود را وقف کنند و به امور خیریه اختصاص دهند تا پاداش آن را قبل از اینکه نظام استبدادی و خودسر همه یا قسمتی از آن را مصادره کند از خداوند بگیرند.

*در گذشته بخشی از این فعالیت‌ها نیز از طریق نهادهای خیریه وابسته به خانواده سلطنتی از جمله بنیاد پهلوی، سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی، بنیاد فرهنگی مربوطه و جمعیت حمایت از کودکان بی‌سرپرست انجام می‌شد و بخش زیادی از ارتباط تجار و صاحبان صنایع در ایران با نهادهای سیاسی، از طریق همین فعالیت‌ها برقرار می‌شد. این ارتباط به سود هر دو طرف بود.

*خانواده لاجوردی بنیاد خیریه لاجوردی را تاسیس کرده بودند که اقدامات خیرخواهانه مدرن‌تری انجام می‌دادند، یعنی به نوعی به مسوولیت اجتماعی خود آگاه بودند تا باری از دوش اجتماع بردارند که نتیجه مشخص بدهد، مثلاً ساخت خوابگاه را خودشان بر عهده می‌گرفتند.

*جلیل خسروشاهی نیز که یکی از شناخته‌شده‌ترین کارآفرینانی بود که مدرسه‌سازی می‌کرد، خودش به طور اساسی مدرسه می‌ساخت و برایش مهم بود که مدرسه ضد‌زلزله باشد.

*رحیم ایروانی، بنیانگذار کفش ملی، خانه بزرگی درست کرد که به امور کودکان بی‌سرپرست می‌پرداخت. هدف او تربیت تعدادی مدیر برای صنعت بود. حتی وقتی بعد از انقلاب کارخانجات ملی شدند، او آنها را به خارج برد و از تعهد خودش دست نکشید چون از ابتدا آنها را مثل فرزندانش پذیرفته بود.

*فعالیت خیرخواهانه فعالیتی ساده و خودجوش است و در تناسب با ساخت اقتصادی ساده، انجمن‌های خودجوش و روابط بین انجمنی سنتی، یا کاریزمایی و خلاصه غیردموکراتیک، جامعه‌ای که هنوز توسعه‌نیافته و دولتی که هنوز نظام رفاهی جامعی ندارد قرار گرفته است. بنابراین تنها گروه‌های متوسط به بالای اجتماعی به‌ویژه تجار و ثروتمندان فعالیت خیرخواهانه دارند. کنش خیرخواهانه نیز کنشی کاملاً سنتی و مذهبی تلقی می‌شود و مفاهیمی مانند صدقه، خمس و زکات تمامی کنش‌های خیرخواهانه را شکل می‌دهند.

*به‌تدریج که جامعه پیچیده‌تر می‌شود، دولت رفاهی توسعه پیدا می‌کند، نیازهای متنوع‌تر پدید می‌آیند و مسائل اجتماعی حادتر می‌شوند، ساخت اقتصادی پیچیده‌تر می‌شود و کنش‌های معطوف به حل یا کاهش آسیب‌های اجتماعی باید از شکل ساده و سنتی به شکل سازمان‌یافته‌تر تغییر کند. این را کنش مسوولیت اجتماعی می‌گویند. فرد، گروه یا انجمنی که با هدف کاهش فقر، کمک به خانواده با سرپرست زن، کودکان کار و خیابان، معتادان و آسیب‌های اجتماعی، فعالیت اجتماعی انجام می‌دهد، فردی آگاه‌تر یا انجمن سازمان‌یافته‌تری است که آگاهانه هم عمق آسیب را می‌داند و هم مسوولانه‌تر کنشی پایدار و مستمر را برای هدفش انتخاب می‌کند.

*در هر کنشی ریشه‌های فساد و اختلاس وجود دارد به‌ویژه در این نوع کنش‌های خیرخواهانه. به طور مثال شنیده‌ام که افرادی به اسم خیرین مدرسه‌ساز پیمانکاران را نیز تعیین می‌کردند و از این راه سود هم می‌بردند. وظیفه دولت مدرن این است که با ضابطه و مقرارت‌گذاری دقیق جلوی این سوءاستفاده‌ها را بگیرد.