نقش ابزارهای مالی در توسعه بورس کالا
در آغاز دهه دوم از فعالیت بورس‌ها‌ی کالایی در ایران عاملی که می‌تواند این بازار ساختاریافته در کشور را متحول کند بدون تردید نوآوری در ابزارهای معاملاتی است. نوآوری‌ها‌ی مالی همواره در پاسخ به نیازهای فعالان بازارهای مالی و بخش واقعی اقتصاد شکل می‌گیرد.
طبق تعریف توفانو «نوآوری مالی فعالیت خلق و سپس عمومی‌سازی ابزارها، تکنولوژی‌ها، نهادها و بازارهای مالی جدید است.» همان‌طور که از اسم این واژه پیداست، نوآوری مالی به معنی ابداع و کاربردی کردن ابزاری جدید است که رافع نیازهای تامین مالی یا پوشش ریسک باشد، با این وجود در ایران و بیشتر بازارهای مالی دنیا، نوآوری مالی در بازارهای پول و سرمایه در اغلب موارد، صرفاً تطبیق نوآوری‌ها‌ی صورت گرفته در کشورهای توسعه یافته، بوده است. در حقیقت اکثریت قریب به اتفاق نوآوری‌ها‌ی محض در وال استریت صورت می‌گیرد و در سایر بازارهای مالی، صرفاً هضم نوآوری اتفاق می‌افتد.
در کشور ما عموماً نوآوری‌ها‌ی مالی به صورت کانالیزه از سوی نهادهای ناظر بازار سرمایه پیگیری شده است که البته این امر با توجه به شرایط خاص کشور و عدم توسعه یافتگی کافی در بدنه بازار سرمایه، عدم وجود بازارهای خارج از بورس (OTC) فعال در نظام مالی ایران و عدم آشنایی فعالان بخش واقعی اقتصاد با راه حل‌ها‌ی موجود در بازارهای مالی برای پاسخگویی به نیازهایشان، تا حدی طبیعی است.
بخش مهمی از نوآوری‌ها‌ی مالی که همانا نوآوری‌ها در توسعه ابزارهای مشتقه است با نام بورس‌ها‌ی کالایی در دنیا شناخته می‌شود. اصولاً تا قبل از دهه 70 میلادی معاملات مشتقه بر روی دارایی‌ها‌ی مالی رواج چندانی نداشته و مختص به بازارهای کالایی بوده است. تا اینکه بورس کالاي شيکاگو به عنوان بزرگ‌ترین بورس کالایی جهان در سال 1971 اقدام به راه‌اندازی بخش جداگانه ای تحت عنوان بازار بین‌المللی پولی ( این بازار بعدها در سال 1986 در بورس شیکاگو ادغام شد) که اولین قرارداد آتی نرخ ارز در سال 1972 در آن راه‌اندازی شد نمود.
این اقدام تحول بسیار بزرگی در زمینه قرادادهای مشتقه بورسی و به طور کلی بازارهای مالی ایجاد کرد. برای اولین بار قرادادهای آتی بر روی یک دارایی مالی راه‌اندازی شد و این امر خود آغازی بود برای توسعه فزاینده بازارهای آتی اوراق بهادار و آتی‌ها‌ی مالی به طوریکه در سال 1986 یعنی 14 سال بعد از راه‌اندازی این قرارداد مرتن میلر برنده نوبل اقتصاد قراردادهای آتی مالی را مهمترین نوآوری مالی در دو دهه اخیر برشمرد.
این امر نشان‌دهنده تاثیر شگرف توسعه ابزراهای مشتقه از بازارهای کالایی به بازارهای مالی است. معمولاً اهداف بورس‌ها از معرفی ابزارهای جدید معاملاتی متنوع سازی سبد ابزارها برای پاسخگویی به نیازهای معاملاتی مشتریان خود و افزایش حجم معاملات است. اما نوآوری‌ها‌ی مالی با هر هدفی که صورت گرفته باشند کارکردهای قابل توجهی در اقتصاد کلان یک کشور ایفا می‌کنند که از جمله مهمترین آنها می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد.
پوشش ریسک
حرکت به سمت نوآوری‌ها‌ی مالی در بورس کالای ایران به مانند بسیاری دیگر از بورس‌ها‌ی کالایی جهان عمدتاً در توسعه معاملات مشتقه نمود پیدا می‌کند، که در این مسیر توسعه کمی معاملات آتی بر روی دارایی‌ها‌ی جدید و راه اندازی معاملات اختیار مهمترین گام‌ها‌ی بورس کالای ایران است. یکی از اهداف اساسی نوآوری‌ها‌ی مالی در حوزه معاملات مشتقه کمک به پوشش ریسک فعالان بخش واقعی اقتصاد بوده است.
اصولاً وجود ابزارهایی برای مدیریت ریسک در حوزه‌ها‌ی تولیدی یکی از نشانه‌ها‌ی توسعه یافتگی یک اقتصاد است. یک بنگاه تولیدی باید این امکان را داشته باشد که بتواند ریسک‌ها‌ی غیر ضروری از جمله ریسک نوسانات قیمت مواد اولیه و محصولات را با استفاده از ابزراهای مناسب و متنوع منتقل کرده و به ریسک‌ها‌ی مرتبط با حوزه تولید و فرایندهای تولیدی خود بپردازد.
اگر چه بخش قابل توجهی از حجم معاملات قراردادهای مشتقه در بورس‌ها توسط سفته‌بازان انجام می‌گیرد با این حال فلسفه اصلی راه‌اندازی معاملات یک قرارداد مشتقه بر روی یک دارایی کمک به متقاضیان پوشش ریسک در آن داریی است و البته وجود سفته‌بازان برای کمک به نقدشوندگی بازار و نیز خرید ریسک پوشش‌دهندگان ریسک اجتناب‌ناپذیر است. انواع قراردادهای مشتقه از جمله قراردادهای آتی و اختیار معامله امکان پوشش ریسک مناسب را فراهم کرده و بازاری کارا جهت انتقال ریسک و اصولاً قیمت‌گذاری ریسک فراهم می‌کنند.
تأمین مالی
اگرچه نوآوری‌ها‌ی صورت گرفته در حوزه معاملات مشتقه متعارف به صورت مستقیم نقش چندانی در کمک به تامین مالی ندارند ولی نوآوری‌ها‌ی صورت گرفته در حوزه تامین مالی مبتنی بر کالا نقش انکار ناپذیری در کمک به تامین مالی فعالان بخش واقعی اقتصاد دارد. یکی از این ابزارها که با موفقیت مراحل انتشار در بورس کالای ایران را سپری کرده است قراردادهای سلف موازی استاندارد بوده است که به اوراق سلف مشهور است.
استفاده از این اوراق ظرفیت قابل توجهی در اختیار بنگاه‌ها‌ی تولیدی برای تامین مالی مستقیم از بازار سرمایه قرار می‌دهد. با توجه به ماهیت بین حوزه‌ای این تامین مالی، این ابزار می‌تواند باعث پیوستگی بیشتر بورس کالای ایران با سایر بخش‌ها‌ی بازار سرمایه شده و بورس کالای ایران تبدیل به جزء لاینفک بازار سرمایه ایران برای پاسخگویی به نیازهای تامین مالی و پوشش ریسک فعالان اقتصادی شود.
معرفی این ابزار در بورس کالای ایران بدین معنی است که بورس‌ها‌ی کالایی این امکان را خواهند داشت که با بهره‌گیری از یک ابزار ساختاریافته مدرن نیازهای تامین مالی بخش تولید را در اقتصاد به نحو مناسبی پاسخگو باشند. همچنین استفاده از این ابزار نشان می‌دهد که علاوه بر استفاده از تجربیات بورس‌ها‌ی مشابه در سطح دنیا توجه به معیارهای شرعی موجود در کشور می‌تواند در توسعه دسته‌ای دیگر از ابزارهای مالی در قالب ابزارهای اسلامی مورد توجه قرار گیرد و همزمان پاسخگویی به نیازهای واقعی اقتصاد ملی را نیز در نظر داشته باشد.
کشف قیمت
یکی از مهمترین کارکردهای توسعه ابزارهای مالی جدید در حوزه کالایی و به خصوص قراردادهای مشتقه کالایی کمک به کشف قیمت مناسب کالاها بوده است. از آنجایی که قیمت یکی از مولفه‌ها‌ی بسیار اساسی در مفاهیم اقتصادی است و نقش بسیار کلیدی در تنظیم روابط تولید ایفا می‌کند، کشف قیمت نهاده‌ها‌ی تولید در یک بازار کارا و به صورت پیوسته از اهمیت بالایی برخوردار است. با توجه به اینکه معاملات نقدی کالاها با هزینه‌ها‌ی معاملاتی قابل توجهی مواجه است و همچنین با توجه به محدودیت فیزیکی کالاها امکان معاملات آنها بیش از یک حد متعارف وجود ندارد، بنابراین معاملات قراردادهای آتی بر روی یک دارایی علاوه بر کارکردهای مهمی که دارد امکان کشف قیمت پیوسته بر روی بسیاری از کالاها را در سطح دنیا میسر ساخته است. به طوری که شاخص‌ها‌یی مهم کالایی که در سطح دنیا توسط موسسات مختلفی محاسبه می‌شود با تکیه بر همین قیمت‌ها‌ی آتی کالاها منتشر می‌شود. معمولاً سررسیدهای نزدیک ( کوتاهترین سررسید قرارداد آتی یک کالا) جایگزین نسبتاً مناسبی برای قیمت‌ها‌ی نقدی آن کالا است.
