آیا صندوق‌های بازنشستگی ورشکسته هستند؟/ اوضاع کدام‌یک از صندوق‌ها و بازنشستگان آن از همه بدتر است؟

مرضیه محمودی: رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی روز پیش اعلام کرد صندوق‌های بازنشستگی کشوری ورشکسته هستند؛ بنابراین در برنامه ششم برای آن تصمیم‌گیری شده است. نوبخت در حالی خبر ورشکستگی صندوق‌های بازنشستگی را داده که مدیرکل دفتر بیمه‌های اجتماعی وزارت رفاه هم در گفت‌وگو با اقتصادنیوز این موضوع را تایید کرده و از اوضاع بحرانی صندوق‌های بازنشستگی خبر می‌دهد.

اسماعیل گرجی‌پور، مدیرکل دفتر بیمه‌های اجتماعی وزارت رفاه در گفت‌وگو با اقتصادنیوز می‌گوید: در بحث صندوق‌های بازنشستگی گزارش‌های متعددی منتشر شده و همه این گزارش‌ها وضعیت این صندوق‌ها را بحرانی یا در آستانه بحران گزارش داده‌اند. وی تاکید می‌کند: چون افراد بسیاری مخاطب صندوق‌ها هستند اگر مشکل صندوق‌ها حل نشود قطعا به یک بحران جدی برخواهیم خورد و دامنه این بحران نه یک بخش یا یک قشر که کل جامعه را درگیر خود خواهد کرد. گرجی‌پور تاکید می‌کند: همین وضعیت سبب شده تا در برنامه ششم توسعه در کنار موضوعاتی مانند آب و محیط زیست به مساله صندوق‌ها هم به‌عنوان یک مساله اساسی توجه شود.

سخنگوی دولت هم چند روز پیش گفته صندوق‌های بسیاری ورشکسته هستند. گرجی‌پور هم در این مورد می‌گوید: نگاهی اجمالی بر وضعیت صندوق‌های بیمه بازنشستگی در کشور بیانگر این واقعیت است که تقریباً همه آنها با مشکلات مالی روبرو هستند و در صورت تداوم روند فعلی ادامه حیات آنها و به طور کل پایداری آنها با ابهام و مخاطره روبرو خواهد بود. این مقام مسئول می‌گوید: صندوق بازنشستگی کشوری 76 درصد منابع خود را طریق بودجه عمومی دولت تامین ‌می‌کند چون ورودی صندوق کفاف خروجی را نمی‌دهد. صندوق نیروهای مسلح هم حدودا 670 هزار نفر مستمری‌بگیر دارد و 570 هزار نفر بیمه‌پرداز دارد که این نشان‌دهنده کسری این صندوق است. مساله کسری و ورشکستگی صندوق‌هایی مانند جهاد و فولاد هم که بر کسی پوشیده نیست. دیگر صندوق ها یا وضعیت خوبی ندارند و یا اگر فکری به حال آنها نشود دچار مشکل می‌شوند.

مشکل صندوق‌های بازنشستگی چیست؟
گرجی‌پور در پاسخ این سوال دلایل متعدی را عنوان می‌کند. وی هم به مشکلات سیاسی اشاره می‌کند و هم ساختاری. بدهی‌های دولتی به صندوق‌ها از جمله بدهی 100 هزار میلیارد تومانی دولت به تامین اجتماعی، واگذاری شرکت‌های ورشکسته در قالب رد دیون به صندوق‌ها و قوانین و مقرراتی که در این سال‌ها وضع شده ه مه به نوعی مشکلات مالی صندوق‌ها را افزایش داده است.

اما گرجی‌پور تاکید می‌کند که همه مشکلات صندوق سیاسی هم نیست. مشکلات ساختاری و برخی از پارامترها هم در ایجاد بحران در صندوق‌ها موثر بوده است. وی می‌گوید: در بررسی وضعیت صندوق‌های بازنشستگی دو شاخص نرخ پشتیبانی و نرخ جایگزینی بسیار مهم است. سیستم پرداخت در صندوق‌های بازنشستگی ایران به این ترتیب است که عده‌ای (نسل جوان در حال کار) کار می‌کنند و عده دیگری (نسل بازنشسته) از قبل پرداخت حق بیمه این افراد حقوق مستمری دریافت می‌کنند. پس بسیار مهم است که ورودی و خروجی چقدر است. این مساله را با شاخص پشتیبانی یا نرخ پشتیبانی تعیین می‌کنند. یعنی هر چقدر تعداد افراد بیمه‌شده نسبت به مستمری‌بگیران بیشتر باشد عملا تعادل بیشتری در سیستم وجود دارد.

به گزارش اقتصادنیوز، به گفته گرجی‌پور یکی از مشکلات این است که نرخ پشتیبانی در صندوق‌های ما بسیار پایین است و نرخ ورودی و خروجی جمعیت تعادل خود را از دست داده است. وی می‌گوید در حالت عادی نرخ پشتیبانی باید 7 باشد که وضعیت صندوق‌های بازنشستگی طبیعی باشد. یعنی به ازای هر هفت نفر شاغلی که حق بیمه به یک صندوق می‌پردازد یک نفر مستمری بگیرد. اما اگر این نرخ به زیر پنج برسد یعنی زنگ بحران در صندوق‌های بازنشستگی به صدا درآمده و آن صندوق به مشکل خورده است.

نرخ پشتیبانی در صندوق‌های ایران
بر اساس آماری که این مقام مسوول می‌دهد نرخ پشتیبانی در سال متوسط نرخ پشتیبانی صندوق‌های ما حدود 3.6 است. یعنی ما از مرز بحران هم گذشته‌ایم. حال نرخ پشتیبانی برخی صندوق‌ها کمی بالاتر و برای برخی کمی پایین‌تر است. در پایان سال 93 نرخ پشتیانی به ترتیب در سازمان تأمين اجتماعي 6.1، صندوق بازنشستگي كشوري 0.91 ، صندوق بيمه اجتماعي کشاورزان، روستاييان و عشاير 29.1، سازمان تأمين اجتماعي نيروهاي مسلح 0.89، صندوق نفت1.41، صندوق حمایت از کارکنان فولاد0.15، صندوق کارکنان سازمان و بنادر وکشتیرانی0.62، صندوق بانک‌ها 1.6، صندوق حمایت از وکلا38.5، صندوق آینده ساز 2.62 و متوسط سایر صندوق‌های اختصاصی (شامل هشت صندوق دیگر) 1.12 و نهایتاً متوسط نرخ پشتیبانی صندوق‌های بازنشستگی کشور 3.65 بوده است. این نشان می‌دهد جز صندوق تامین اجتماعی که در لبه مرز قرار دارد و البته از حالت عادی گذشته (از نرخ هفت پایین‌تر آمده) تنمها شرایط دو صندوق خوب است؛ یکی صندوق روستاییان و عشایر با نرخ پشتیبانی 29.1 و دیگری صندوق حمایت از وکلا با نرخ پشتیبانی 38.5. دلیل این است که هر دو صندوق بسیار جوان هستند. اما گرجی‌پور می‌گوید مثلا در مورد صندوق عشایر و روستاییان به صرذاحت می‌توان گفت اگر به زودی تدابیری اندیشیده نشود مشکلات بسیاری به وجود می‌آید چون محدودیت سنی برای آن وضع نشده و صندوق به صندوق افراد مسن تبدیل می‌شود و تعهدات آن به دولت واگذار می‌شود.

آیا اوضاع در آینده بدتر می‌شود؟
پاسخ مدیرکل دفتر بیمه‌های اجتماعی وزارت رفاه به این سوال مثبت است. وی می‌گوید: نگرانی درم ورد صندو.ق‌ها و آتیه بازنشستگان آن زمانی بیشتر می شود که بدانیم در آینده جمعیت ما به سمت سالمندی حرکت می‌کند.

بر اساس پیش‌بینی سازمان ملل هم اکنون نسبت جمعیت در سن کار ما (15 تا 64 سال) به جمعیت سالمند ما (65 سال به بالا) حدود 12 به یک است. اما در سال 2050 اگر رشد جمعیتی ما به همین شکل پیش برود این نسبت دو به یک می‌شود. ساده‌تر بگویم الان به ازای هر 12 نفری که در سن کار است یک نفر سالمند وجود دارد اما در سال 2050 به ازای هر دو نفری که در سن کار است یک نفر سالمند وجود دارد.

بر این اساس اگر اصلاحاتی در صندوق‌ها انجام نشود، آن زمانی که جمعیت ما یک جمعیت سالمند می‌شود، با چه مشکلی در پرداخت مستمری بازنشستگان مواجه می‌شویم. یعنی مشکلاتی که اکنون داریم چندین برابر می‌شود و مساله صندوق‌های بازنشستگی به یک بحران ملی تبدیل خواهد شد که دامنه آن همه را در بر خواهد گرفت.