کندوکاو در عوامل موثر بر هزینه‌های آموزش خانوار شهری

ابتدا جهت روشن شدن این که چرا پایش فاکتورهای مرتبط با آموزش از اهمیت ویژه ای برخوردار است، به اثر آموزش بر روند توسعه کشور پرداخته می شود. آموزش در حقیقت سنگ بنای پیشرفت علمی، فرهنگی و اقتصادی کشورهاست. در گزارشات سالانه سازمان ملل متحد در ارتباط با توسعه انسانی (Human Development Report) کشورهای مختلف به لحاظ شاخص های مرتبط با توسعه رصد شده و در نهایت به هر کشور عدد و رتبه ای تخصیص داده می شود. در این گزارشات شاخص ترکیبیHDI یا شاخص توسعه انسانی از سه بعد مبحث توسعه را مورد بررسي قرار می دهد. یکی از این سه بعد آموزش است. بنابراین آموزش اثر پایه ای و مهمی در توسعه کشورها داشته و خواستگاه مهم توسعه یافتگی کشورها ست.در این نوشتار به لحاظ اهمیت امر آموزش سعی به تحلیل عوامل اثرگذار بر روی میزان هزینه های مصرفی برای آموزش از بعد خانوار می شود.

برای نشان دادن میزان اهمیت آموزش در خانوارها، از شاخص نسبت هزینه آموزش به کل درآمد خانوار استفاده شده است. این شاخص برای 31 استان مختلف محاسبه شد. همان طور که در نمودار زیر دیده می شود، استان‌های آذربایجان شرقی و فارس بیشترین ارزش‌گذاری و استان‌های البرز و سیستان و بلوچستان کمترین ارزش‌گذاری را برای امر آموزش در سبد خانوار انجام می‌دهند.
 
در این جا سعی به تبیین علل وجود اختلاف های فوق در بین استان ها می شود. بررسی و شناخت وضعیت استان‌ها و شهرها و قابلیت‌های آنها می‌تواند معیار مناسبی در این زمینه باشد. یکی از علل وجود تفاوت می‌تواند اختلاف در سطح توسعه یافتگی استان‌ها باشد. پژوهشکده آمار جهت تعیین درجه توسعه یافتگی و رتبه بندی استان ها شاخصی تعریف نموده که در این جا از آن استفاده می شود. در محاسبه این شاخص براساس پارامترهای مورد نظر عددی به هر استان تخصیص پیدا کرده و استان‌ها را می توان براساس این شاخص رتبه بندی نمود . برای درک بهتر در نمودار زیر عدد همگن شده هر استان به لحاظ شاخص اهمیت آموزش و شاخص توسعه یافتگی به صورت توامان آورده شده است. نکات زیر در مشاهده دقیق تر نمودار قابل توجه است:

1- به صورت تقریبی رابطه همزمانی بین توسعه یافتگی بیشتر(سری زرد رنگ) و اهمیت بیشتر به آموزش ( سری نارنجی رنگ) وجود دارد.

2- استان هایی که هر دو شاخص فوق برای آن ها پایین است نیاز به توجه ویره دارند . بدین ترتیب طبق نمودار فوق، وضعیت استان های لرستان، سیستان و بوچستان، کهگیلویه و بویر احمد و هرمزگان به این جهت نامناسب است.

3- استان های مانند تهران، یزد و مرکزی دارای رتبه برتر توسعه یافتگی و در مقابل شاخص اهمیت به آموزش پایینی هستند . احتمالا این وضعیت متاثر از کم تر بودن جمعیت دانش آموزی این استان ها به نسبت سایر استانهاست.
 
حال یک مرحله جلوتر رفته و جهت عمیق تر شدن در موضوع و روشن تر شدن عوامل اثرگذار بر میزان هزینه کرد خانوار برای امر آموزش مطالعه ای صورت گرفته است. در این مطالعه با استفاده از داده های بودجه خانوار منتشر شده توسط مرکز آمار ایران تحلیل رگرسیونی با توجه به مدل های لاجیت و پروبیت چند جمله ای انجام شده است. در جدول زیر عواملی که دارای اثر معنادار بر روی تمایل خانوارهای شهری جهت صرف هزینه برای آموزش هستند و نیز نوع رابطه آنها با هزینه آموزش به صورت خلاصه آمده است.
 
با مطالعه جدول فوق موارد زیر را تحت عنوان توصیه های سیاستی می توان مطرح نمود:

1- طبیعی است که با افزایش درآمد خانوار بودجه بیشتری به آموزش تخصیص داده می شود و هر چه خانوار برای امر آموزش اهمیت بیشتری قائل باشد، بیشتر برای آن هزینه خواهد کرد. بنابراین بهبود وضعیت اقتصادی و معاش خانواده ها سبب تقویت آموزش نسل ها شده و بستر فرهنگ سازی و توسعه کشور را تقویت می کند.

2- یکی دیگر از متغیرهای اثرگذار بر میزان هزینه های انجام شده خانوار در امر آموزش به وضعیت تحصیلی نسل قبل (منظور سرپرست)بر می گردد. خانواده هایی که دارای تحصیلات هستند و باسواد می باشند ، در عمل ارزش گذاری بیشتری برای آموزش و تحصیلات انجام می دهند. بنابراین با اهمیت گذاری بیشتر به آموزش چرخه مثبت تقویت اهمیت آموزش و توسعه یافتگی شکل می گیرد.

3- وضعیت تاهل به نوعی می تواند بیانگر بالا رفتن احتمال انجام هزینه برای آموزش فرزندان احتمالی باشد. متاهلین به علت احساس مسئولیت بیشتر ، تمایل به پیشرفت و جاه طلبی بیشتری نیز دارند. یکی از راههای پیشرفت، آموزش و هزینه نمودن در این راه است. با تکیه بر این مطلب سیاستهای تشویقی جهت تشکیل خانواده و تحکیم بنیاد خانوار قابل توجیه هستند.

4- زنان نسبت به مردان به مسائل بهداشت و آموزش خانوار توجه بیشتر ی دارند و افزایش قدرت مالی آنها در خانوار سبب افزایش قدرت چانه زنی آنها و حرکت خانوار به سوی اجرای ترجیحات زنان می گردد. در این جا می توان گریزی به پیشنهاد پرداخت یارانه به زنان خانوار را نیز مطرح نمود. در این صورت هم شاهد کاهش تبعیض جنسیتی زنان خواهیم بود ، هم اطمینان بیشتری از صحیح مصرف شدن بودجه خانوار پیدا خواهد شد؛ و چه خوب است سياست گزاران اقتصادي-اجتماعي كشورمان بر اين مسئله نيز، توجه و دقت كافي را مبذول دارند.

5- تمرکز زدائی و تلاش جهت توزیع یکنواخت امکانات در استان ها و مناطق مختلف کشور سبب توسعه یافتگی همزمان در سطح کشور می شود. این امر موجب بالا رفتن اولویت آموزش برای خانوار شده و خود مجدد سبب توسعه یافتگی بیشتر کشور می شود.

*پژوهشگر اقتصادی و دانشجوی دکترای اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس