تعادل بازارها
دوره کنسولگری او مصادف با سال های جنگ جهانی اول بود. از آن جا كه در جنگ جهاني اول روسيه، همسايه شمالي ايران و انگليس چيره بر هند و سرزمين هاي جنوبي خليج فارس و عثماني، همسايه باختري ايران در دوسوي اين جنگ درگير با هم بودند، ايران نيز ناخواسته درگير رويدادهاي آن جنگ شده بود.
هربرت چيك در كنار گزارش هاي سياسي روزانه و هفتگي و ماهانه به وزارت امور خارجه بريتانيا، از رويدادهاي جنوب ايران، هفته اي يكبار گزارشي تحليلي از اوضاع اجتماعي، سياسي و اقتصادي منطقه به فرمانروايي انگليس بر هند در «سميلا» مي فرستاد كه برون از آگاهي رساني سياسي معمولي كنسولگري ها است.
اين گزارش ها در مركز اسناد وزارت امور خارجه بريتانيا نگهداري مي شود. آن چه مي خوانيد برگردان یکی از گزارش هاي هفتگي او در سال 1914ميلادي- نخستين سال جنگ جهاني اول- است.
پنج‌شنبه 1 سپتامبر 1914
جنگ، خلیج‌فارس را به شدت ناآرام كرده است. كاهش توان دريايي ما در خلیج‌فارس، كه براي مدتي ضروري است، زمينه پديدآيي جنبش‌هايي را در كرانه‌هاي جنوبي فراهم کرده است. ريشه جنبش‌ها، ناخرسندي عرب‌ها از پذيرش فرمان دربار عثماني است؛ چيزي كه در اين چند دهه اخير سابقه نداشته است. به گمان هري واترمن و يارانش در ماموريت خود موفق بوده‌اند. امروز می‌توان نفوذ سياست ما را در عمق سرزمين‌هاي عرب‌نشين جنوب خلیج‌فارس مشاهده كرد.
آنچه روي می‌دهد، نگاه عرب‌هايي كه در حاشيه خلیج‌فارس نشسته‌اند و از تكاپوي اقتصادي ما و بهره‌هايي كه نصيب آنها می‌گردند، تاثير پذيرفته‌اند نيست، بلكه پديد آمدن انديشه جدايي ميان هم مذهبان سني ترك و عرب است.
خوشبختانه آنچه در آن سوي خلیج‌فارس روي می‌دهد و در حال شكل‌گيري است، تاثير مخرب بعدي بر حاشيه اين سو را ندارد، به‌ويژه در بوشهر و اطرافش. بوشهري‌ها اكثرا غير سني هستند و مخالف با عثماني‌ها و عرب‌هاي آن سوي خلیج‌فارس.
با آنكه مهاجران عرب، به بهانه تجارت و دادن خدمات تجاري به بوشهر از كوشش در راه گسترش انديشه مذهبي خود باز نمانده‌اند، ولي هراس از ايران مانع از حضور جدي و نفوذ آنان شده و می‌توان از همين موضوع در راه گسترش سياست ضدعثماني در خلیج‌فارس سود برد.
رقابت دو انديشه مذهبي اسلام در بوشهر هرگز نتوانسته در بازار آن نفوذ يابد، به نوعي كه می‌گويند در روزهاي ويژه شيعيان، بازاري‌هاي سني هم به تبعيت از آنها دست از كار می‌كشند.
اين وضع می‌تواند در روزهاي آينده تاثير مهمي بر رويدادهاي اين سوي دنيا داشته باشد. كنسولگري‌ها براي دل نبريدن مردم بوشهر از خود، كمتر حاضر به استفاده از خدمات بوميان غیر شیعه هستند و تنها عرب شاغل در کنسولگري آلمان يك عرب شيعه است.
نماد موجود در اين فضاي كوچك در ايران گسترده است. ايراني‌ها و عثماني‌ها مسلمانند، اسلام در اين سوي دنيا چيزي است نه مانند مسيحيت در اروپا. امروز هيچ گاه نمي‌توان دل به اتحاد مسيحيان بست.
زيرا هيچ خطري در برابر آنان از بيرون نيست و قدرت در دست مسيحيان است و جنگ بر سر قدرت آنها را رودرروي هم قرار می‌دهد؛ اما مسلمانان شمار كمتري از مردم جهانند و برخلاف دنياي مسيحيت و پراكندگي كشورهايشان و سرزمين‌هاي زير سلطه‌شان، در گستره‌اي چسبيده به هم زندگي می‌كنند و خطرهاي مشتركي را حس می‌کنند، با احتمال پيوستن به هم براي رويارويي با خطرها؛ اما قرن‌ها است بر چند پارچه‌اند.
يك دولت سني عثماني در غرب آسيا و شمال آفريقا- هر چند كه شمال آفريقا از دستش خارج شده ولي هنوز نفوذي در آن دارد- و يك دولت شيعه در خاور گستره اسلامي، هرچند كه بر اثر حوادث يكي، دو قرن اخير پاره پاره شده و سرزمين‌هايي از آن زير فرمان روسيه قرار گرفته و سرزمين‌هاي زير سلطه هند ما، مانند بلوچستان و جلگه سند و بالاتر از آن افغانستان واقع بين مرزهاي روسيه و هند ما با مردمي اغلب سني.
ما كوشيده‌ايم تركيب جمعيتي مذهبي كرانه‌هاي شمالي خلیج‌فارس را به هم بريزيم ولي هيچ گاه تركيبي سني و مخالف تهران و دلبسته به استانبول پديد نياورده‌ايم. اين نشانه هوشمندي سياسي ما بوده و امروز نتيجه مطلوب و مثبت آن را درك می‌كنيم.
تلاشي همه‌جانبه از سوي عثماني به پشتيباني آلمان براي كشاندن ايران به اتحادي اسلامي در حال انجام است. عثماني دلخوش به اكثريت سني در بين مسلمانان جهان به ناكامي اين تلاش نمي‌انديشد و پس از سال‌ها در نيافته است كه هر اقليتي توان بيشتري براي گريز از فرمان اكثريت دارد و آلمان ناتوان از بررسي دقيق رويدادها دل به تلاش عثماني بسته است.
بنابر خبرهاي رسيده از تهران تلاش عثماني در اين چند روز آغاز جنگ، هرچند خود هنوز رسما پا به جنگ ننهاده، ثمر نداده و تنها كساني كه به اصل رقابت مذهبي نمي‌انديشند، در روياي پا نهادن ايران به جنگ به نفع عثماني هستند؛ ولي اكثريت قدرت متمركزان در مركز قدرت در انديشه رقابت دور و دراز با عثماني به ناچار روياي پيوستن به قدرت رهانده آلمان را رها کرده و بي‌طرفي را پذيرفته‌اند.
اگر بتوانيم از توان روس‌ها در ايران بكاهيم، بر فاصله موجود ميان ايران و متحدان آلماني و عثماني افزوده‌ايم و امروز بي‌طرف ماندن ايران از پيوستن هر ياوري به ما در جنگ ارزش بيشتري دارد.
- گزارش کنسول انگلیس در جنوب از اوضاع ایران در جنگ جهانی دوم، ترجمه دکتر افشین پرتو، به نقل از پژوهشنامه خلیج‌فارس(دفتر ششم)
منبع:دنیای اقتصاد
