جنگ در «منطقه خاکستری»؛ آیا بازار نفت در برابر جنگِ طولانی دوام می‌آورد؟ | سه مسیر خنثی‌سازی فقدان 13 میلیون بشکه نفت در روز

به گزارش اقتصادنیوز، جنگ علیه ایران بسیار طولانی‌تر از حد انتظارِ بسیاری ادامه یافته است؛ با این حال، بازار نفت همچنان به کار خود ادامه می‌دهد. با وجود قیمت‌های به‌شدت بالای سوخت که از زمان آغاز جنگ، هزینه‌های بالایی را به خانوارهای سرار دنیا تحمیل، نفت خام پس از گذشت بیش از شش ماه از جنگ، عمدتاً به مقاصد مورد نیاز می‌رسد.

دلیل این امر آن است که بازار با دور زدن تنگه هرمز از طریق مسیرهای جایگزین، تکیه بر ذخایر عظیم نفت خام و کاهش شدید مصرف جهانی نفت، تاب‌آوری فوق‌العاده‌ای از خود نشان داده است.

اما پرسش‌های جدی‌ درباره این موضوع وجود دارد که آیا این شرایط پایدار می‌ماند و اگر چنین است، تا چه زمانی ادامه خواهد یافت?

دو سناریوی تاب آوری بازار

به نوشته سی ان ان، برخی تحلیلگران حوزه نفت معتقدند که بازار می‌تواند این وضعیت جدید را -که تنگه هرمز نه کاملاً باز باشد و نه کاملاً بسته – تا آینده قابل پیش‌بینی حفظ کند. در چنین سناریویی، دولت ترامپ می‌تواند در تئوری، تقابل خود با ایران را برای مدتی طولانی ادامه دهد.

اما گروهی دیگر نگران آن هستند که راهکارهای موقت و شکننده‌ای که بازار نفت را سرپا نگه داشته‌اند، سرانجام کارایی خود را از دست بدهند و ذخایر جهانی را به «نقطه بحرانی» برسانند. در آن صورت، قیمت انرژی چاره‌ای جز صعود سرسام‌آور نخواهد داشت و شاید ایالات متحده را ناچار کند برای جلوگیری از فاجعه‌ای اقتصادی، به جنگ پایان دهد.

چه عاملی مانع از جهش قیمت نفت شد؟

بازار نفت، بزرگ‌ترین شوک عرضه در تاریخ را بهتر از تصور بسیاری پشت سر گذاشته است. قیمت نفت همچنان بالاست، اما به اوج تاریخی خود نرسیده است. به گفته ناتاشا کانوا، تحلیلگر ارشد کالا در جی‌پی‌مورگان که هفته گذشته گزارش پژوهشی در این زمینه منتشر کرد، این امر سه دلیل دارد.

نخست اینکه بازار موفق شده راهکارهای مهمی برای دور زدن یا عبور از تنگه هرمز بیابد. عربستان سعودی با استفاده از خطوط لوله، روزانه چندین میلیون بشکه نفت را به بنادری خارج از دسترس ایران منتقل کرده است؛ هرچند پیشروی‌های سریع اخیر متحدان یمنی ایران، کارایی این «طرح جایگزین» را با تردید مواجه کرده است. ارتش ایالات متحده با هماهنگی کشورهای حوزه خلیج فارس، عملیات اسکورتِ مخفیانه‌ای را برای عبور نفت از تنگه سازماندهی کرده است. همچنین ایالات متحده، ونزوئلا، برزیل، گویان و کانادا مجموعاً تولید خود را حدود ۲ میلیون بشکه در روز افزایش داده‌اند. به گفته کانوا: «نفت همیشه راه خود را برای جریان یافتن پیدا می‌کند.» 

دوم اینکه، اکثر کشورها (به‌جز ایالات متحده و چین) ذخایر نفتی خود را بسیار کمتر از حد انتظار کاهش داده‌اند و بدین ترتیب ذخیره‌ای را حفظ کرده‌اند که دولت‌ها می‌توانند در صورت وخیم‌تر شدن شدید اوضاع، از آن استفاده کنند.

سوم اینکه، تقاضای جهانی برای نفت در طول جنگ به‌شدت کاهش یافته است؛ یعنی حدود ۵ میلیون بشکه در روز. در سراسر جهان (اگرچه نه چندان در ایالات متحده)، بسیاری از مصرف‌کنندگان برنامه‌های سفر خود را لغو کردند، به استفاده از خودروهای برقی روی آوردند یا سوار اتوبوس شدند. برخی کسب‌وکارها نیز کارکنان خود را به دورکاری تشویق کردند. چین چنان حجم بالایی از خودروهای برقی صادر می‌کند که ظرفیت کشتیرانی جهانی را تحت فشار قرار داده است. همچنین کمبود ظرفیت پالایش در خاورمیانه، روسیه و چین باعث کاهش تقاضا و مهار قیمت نفت خام شده است.

مجموع این عوامل به خنثی‌سازی اثرِ فقدانِ حدود ۱۳ میلیون بشکه نفت در روز (که ناشی از جنگ و مسدود شدن تنگه بود) کمک کرد. کانوا معتقد است که این تعادل جدید می‌تواند برای مدتی نسبتاً طولانی حفظ شود. بازار در حال فعالیت است، هرچند با قیمتی که تا حدی بالاتر است.

جی‌پی‌مورگان هم پیش‌بینی می‌کند که این جنگ به شکل نامحدود ادامه نمی یابد؛ اما کانوا می‌گوید اگر چنین شود، قیمت نفت احتمالاً در حدود ۸۷ دلار در هر بشکه تثبیت خواهد شد که بسیار پایین‌تر از سطوح فعلی است. اگر جنگ پایان یابد، این بانک پیش‌بینی می‌کند که قیمت نفت با کاهشی بیشتر به ۶۴ دلار در هر بشکه برسد.

باب مک‌نالی، رئیس و یکی از بنیان‌گذاران گروه انرژی «راپیدان» دیدگاه بدبینانه‌تری دارد. پیش‌بینی او بر این فرض استوار است که این یک «جنگ بی‌پایان» خواهد بود — یا آنچه او سناریوی «تداوم پرنوسان و دشوار» (spikey muddle-through) می‌نامد — و قیمت نفت برنت را در سال آینده در سطح ۸۹ دلار در هر بشکه نگه می‌دارد. مک‌نالی که پیش‌تر مشاور انرژی جورج دبلیو بوش بوده است، می‌گوید: «ما شاهد بازگشت کامل شرایط عادی در [تنگه] هرمز نخواهیم بود. جنگ بی‌پایان — با به خطر انداختن مهم‌ترین منطقه تأمین انرژی جهان — موجب شتاب گرفتن جهش قیمت نفت و گاز خواهد شد.»

چرا قیمت نفت ممکن است افزایش یابد؟

اگرچه بازار نفت به وضعیت عادی جدیدی رسیده، اما این ساختارِ ترکیبی و ناهمگون، نقاط ضعف متعددی دارد که در صورت تداوم فشارها برای مدتی طولانی، ممکن است دچار فروپاشی شود. ایالات متحده و چین برای تعدیل شوک ناشی از جنگ، به‌شدت به ذخایر نفتی خود تکیه کرده‌اند و بسیار فراتر از حد انتظار دوام آورده‌اند.

سطح ذخایر در تأسیسات حیاتی «کوشینگ» در اوکلاهما در ماه ژوئیه به حداقلِ عملیاتی رسید؛ نقطه‌ای که در آن، محدودیت‌های فیزیکی دیگر به شرکت‌های نفتی اجازه نمی‌دهد به‌راحتی نفت خام را از طریق خطوط لوله به پالایشگاه‌ها منتقل کنند. با این حال، ذخایر «کوشینگ» بهبود یافته و در هفته‌های اخیر اندکی از محدوده خطر فراتر رفته است.

چین در هفته‌های اخیر واردات نفت خود را بسیار تدریجی افزایش داده، اما میزان آن همچنان میلیون‌ها بشکه در روز کمتر از سطح پیش از آغاز جنگ است. افراد اندکی در خارج از دولت چین از میزان دقیق ذخایر نفتی این کشور اطلاع دارند، اما برآورد می‌شود که این رقم در حدود یک میلیارد بشکه باشد.

به گفته حمد حسین، اقتصاددان حوزه کالا در موسسه کپیتال اکونومیکس، اگر جنگ برای مدتی طولانی ادامه یابد، این ذخایر در مقطعی نامعلوم در آینده به پایان خواهد رسید. این وضعیت موجب عدم تعادل شدید میان عرضه و تقاضا شده و احتمالاً قیمت نفت را به شدت افزایش می‌دهد؛ دقیقاً همان سناریویی که اکثر تحلیلگران در آغاز جنگ پیش‌بینی می‌کردند.

دن پیکرینگ، بنیان‌گذار و مدیر ارشد سرمایه‌گذاری در شرکت پیکرینگ انرژی پارتنرز، معتقد است که کاهش ذخایر احتمالاً منجر به جهش فوری قیمت‌ها نخواهد شد، اما نوسانات قیمت نفت را به شدت افزایش می‌دهد؛ البته نه در سال جاری، بلکه احتمالاً تا اواخر سال آینده، مشروط بر اینکه وضعیت فعلی تداوم یابد. او خاطرنشان کرد که دلیل این امر آن است که ایجاد مسیرهای جایگزین برای خطوط لوله به سرعت امکان‌پذیر نیست و منابع جدید عرضه، مانند ونزوئلا، نیز نمی‌توانند برای همیشه کمبودها را به شکلی کافی جبران کنند.

عامل کلیدی دیگر، توانایی ارتش آمریکا در تداوم عملیات است. به گفته هلیما کرافت، مدیر بخش جهانی کالا در موسسه آر‌بی‌سی کپیتال مارکتس: «این مسئله ناشی از "دست نامرئی" بازار نیست، بلکه ارتش است که راهکاری برای آن پیدا می‌کند». کرافت که پیش‌تر تحلیلگر سازمان سیا بوده، تأکید می‌کند که قدرت ارتش آمریکا نامحدود نیست: «آیا قرار است تا ابد درگیر عملیات اسکورت باشیم؟ این کار بسیار دشوار و پرهزینه‌ای است و این راهکارهای جایگزین، هزینه‌های سنگینی دارند».

کرافت معتقد است که این جنگ در وضعیت «مناقشه در منطقه خاکستری» (grey zone conflict) گرفتار شده است؛ وضعیتی که با دوره‌هایی از تشدید تنش در میانِ فواصلِ «آرامشِ شکننده و دشوار» مشخص می‌شود. او همچنین خاطرنشان کرد که همچنان خطر واقعی تشدید درگیری‌ها وجود دارد؛ برای مثال، تکرار حملات پهپادی سال ۲۰۱۹ به یکی از میادین نفتی عربستان که موجب جهش ناگهانی قیمت نفت شد.

جنگ تا چه زمانی ممکن است ادامه یابد؟

مدیرعامل یک بانک بزرگ به شبکه سی‌ان‌ان گفته که مناقشه میان آمریکا و ایران «احتمالاً به یک جنگ بی‌پایان (همیشگی) تبدیل خواهد شد». این مدیر بانکی اظهار داشت: «این موضوع خواب را از چشمانم نمی‌گیرد، اما باید برای آن آماده باشیم. جنگی بی‌پایان همه را مضطرب و نگران می‌کند، اما پس از مدتی متوجه می‌شوید که این وضعیت به "شرایط عادی جدید" تبدیل شده است.»

به نظر می‌رسد مقامات و پژوهشگران آمریکایی در حال آماده‌سازی خود برای چنین سناریویی هستند؛ یا دست‌کم برای شوک عرضه‌ای که مدت‌زمانی طولانی‌تر ادامه خواهد داشت. هفته گذشته، اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده به این نتیجه رسید که صادرات نفت از طریق تنگه هرمز در ادامه سال همچنان «محدود» باقی خواهد ماند. 

شرکت اس‌اندپی گلوبال انرژی پا را فراتر گذاشت و در گزارشی اعلام کرد که دیگر انتظار ندارد تولید نفت خاورمیانه حتی تا پایان سال آینده به سطوح پیش از جنگ بازگردد. به گفته جیم بورکهارد، مدیر جهانی بخش تحقیقات نفت خام در اس‌اندپی: «بازار به وضعیت آرامش بازنمی‌گردد؛ بلکه در حال سازگاری با شرایط عادیِ جدیدی است که با مناقشات حل‌نشده و خطرات پایدار در حوزه دریانوردی تعریف می‌شود.»