طغیان نسل Z علیه اروپای پیر | نسل زد در اروپا به چه اعتراض دارد؟ | پیرسالاری اقتصادی اعتراضات را کلید زد؟
به گزارش اقتصادنیوز به نقل از اکوایران، در چند سال گذشته، شاهد ظهور نیروی سیاسی قدرتمندی بوده‌ایم: معترضان نسل زد. آن‌ها دولت‌ها را در بنگلادش، نپال، پرو و ماداگاسکار سرنگون کرده‌اند. همچنین پشت بزرگ‌ترین اعتراضات هند طی سال‌های اخیر بوده‌اند؛ اعتراضاتی که تاکنون به استعفای وزیر آموزش این کشور انجامیده است. اکنون شاهد اعتراضات جوانان در فرانسه هستیم. آن‌ها همان خشم معترضان نسل زد در نقاط دیگر جهان را دارند، اما از قدرت سیاسی مشابهی برخوردار نیستند. دلیلش این است که برخلاف هم‌نسلان خود در خارج از جهان غرب، جمعیت جوانان در اروپا رو به کاهش است.
بازی با حاصل جمع صفر
به نوشته نیویورک‌تایمز، فرانسه ممکن است کشوری به نظر برسد که اعتراض در آن هرگز پایان نمی‌یابد؛ اما اگر می‌خواهید موج اخیر تظاهرات جوانانی را درک کنید که از وضعیت فرسوده مدارس خشمگین‌اند، شاید بد نباشد چند سال به عقب برگردید. چندان دور نیست؛ زمانی که فرانسوی‌ها در اعتراض به تصمیم امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، برای افزایش سن بازنشستگی از ۶۲ به ۶۴ سال به خیابان‌ها آمدند. اعتراض‌ها چنان گسترده و شدید بود که دولت سرانجام اجرای این اقدام را به حالت تعلیق درآورد. هزینه‌های بازنشستگی در فرانسه همچنان یکی از بزرگ‌ترین اقلام فشار بر بودجه کشوری است که از بالاترین سطوح بدهی در اروپا برخوردار است.
معترضان امروز به خیابان‌ها آمده‌اند تا خواستار اختصاص منابع بیشتری به جوانان شوند؛ درحالی‌که معترضان چند سال پیش برای محافظت از منابع و مزایای سالمندان راهپیمایی می‌کردند. در هر دو مورد، معترضان خود را در حال مبارزه با دولت فرانسه می‌دیدند؛ اما شاید به همان اندازه بتوان گفت که آن‌ها در حال مبارزه با یکدیگر بوده‌اند و همچنان هستند.
نارضایتی‌ای که این روزها سراسر اروپا، از فرانسه و اسپانیا گرفته تا بریتانیا و بلژیک، را فراگرفته، دلایل متعددی دارد: مدارس، مسکن، حقوق بازنشستگی و بیکاری؛ اما اگر از این مسائل فاصله بگیریم و به تصویر کلی نگاه کنیم، با موضوعی اساسی‌تر روبه‌رو می‌شویم: نبردی نسلی بر سر کیک اقتصادی‌ای که اندازه آن، به‌دلیل رشد مزمن و کند اقتصاد اروپا، تقریباً ثابت مانده است.
«پیرسالاری اقتصادی»
با سالخورده‌تر شدن جمعیت اروپا، شاید وقوع درگیری اجتناب‌ناپذیر باشد. تیم ولانداس، استاد دانشگاه آکسفورد، می‌گوید در نهایت، نسل‌های مختلف منافع اقتصادی متفاوتی دارند. جوانان به سرمایه‌گذاری در آموزش، بازاری قدرتمند برای اشتغال و مسکن مقرون‌به‌صرفه نیاز دارند. در مقابل، افراد بالای ۶۵ سال معمولاً خواهان حقوق بازنشستگی سخاوتمندانه و خدمات مراقبت اجتماعی، محافظت از ارزش خانه‌ها و دیگر دارایی‌هایشان و تورم پایین هستند؛ حتی اگر این هدف به بهای افزایش بیکاری به دست آید. (هیچ‌کس تورم را دوست ندارد، اما بازنشستگانی که به پس‌انداز و درآمدهای ثابت متکی‌اند، به‌ویژه در برابر آن آسیب‌پذیرند.)
یک اعتراض دانشجویی در بوردو، فرانسه، در روز سه‌شنبه/عکس از خبرگزاری فرانسه
با افزایش سهم سالمندان از جمعیت جوامع سالخورده، نفوذ سیاسی آن‌ها نیز بیشتر شده و توانسته‌اند خواسته‌های خود را پیش ببرند. نتیجه، پدیده‌ای است که ولانداس آن را «پیرسالاری اقتصادی» (Gerontonomia) می‌نامد؛ نوعی «رکود اقتصادی که از طریق سازوکارهای دموکراتیک تداوم می‌یابد.»
این بیماری و نشانه‌های آن در نقاط مختلف اروپا دیده می‌شود. در فرانسه، نرخ بیکاری جوانان حدود ۲۰ درصد است. رشد تولید ناخالص داخلی در سه‌ماهه دوم سال جاری به صفر رسید. هزینه‌های بازنشستگی تقریباً یک‌چهارم کل مخارج عمومی را تشکیل می‌دهد؛ بخشی از این وضعیت به پایین بودن سن بازنشستگی مربوط است، اما تمایل سیاسی چندانی برای تغییر آن وجود ندارد.
بسیاری از افراد، به‌ویژه در جناح چپ، استدلال کرده‌اند که می‌توان هم حقوق بازنشستگی را حفظ کرد و هم هزینه‌های آموزش را افزایش داد؛ اما همچنان این پرسش باقی است که منابع مالی لازم از کجا تأمین خواهد شد. خطر قریب‌الوقوع بحران بدهی، استقراض بیشتر را دشوار می‌کند. از سوی دیگر، مالیات بر ثروت، با وجود جذابیت سیاسی‌اش، در گذشته درآمد چندانی ایجاد نکرده است.
شرایط در اسپانیا نیز مشابه است؛ کشوری که یکی از سالخورده‌ترین جمعیت‌های اروپا را دارد. اعتراضات اخیر بر سر بحران مسکن، از جمله عواملی بود که پدرو سانچز، نخست‌وزیر، را به تصمیم برای برگزاری انتخابات جدید سوق داد. هرچند چهره شاخص این اعتراضات یک مستأجر ۸۷ ساله بود، جوانان بسیاری نیز به آن پیوستند؛ زیرا بحران مسکن بیش از دیگران به آن‌ها آسیب می‌زند. نرخ بیکاری جوانان در اسپانیا از ۲۲ درصد فراتر رفته است. قیمت مسکن بسیار سریع‌تر از دستمزدها افزایش یافته و بر ثروت نسل‌های مسن‌تر افزوده است؛ اما بسیاری از جوانان را در برابر انتخابی دشوار قرار داده است: یا تا دهه چهارم زندگی با والدین خود زندگی کنند، یا بخش بزرگی از پس‌اندازشان را صرف پرداخت اجاره‌بهای سنگین کنند.
در بریتانیا، نرخ بیکاری جوانان پایین‌تر و حدود ۱۶ درصد است. بااین‌حال، هزینه مسکن بسیار بالاست؛ به‌ویژه در لندن و مناطق اطراف آن که بخش عمده رشد اشتغال در آن‌ها متمرکز شده است. افزون بر این، بریتانیا به سیاست موسوم به «قفل سه‌گانه» متعهد شده است؛ سیاستی که طی سال‌های گذشته تضمین کرده حقوق بازنشستگی سریع‌تر از دستمزدها افزایش یابد. اندی برنهام، نخست‌وزیر بریتانیا، در سخنرانی اخیر خود وعده داد این سیاست را که مدت‌ها تغییرناپذیر تلقی می‌شد، به‌طور اساسی اصلاح کند. یکی از رهبران اتحادیه‌های کارگری این وعده را «تقریباً جنون انتخاباتی» توصیف کرد؛ هرچند برنهام قول داده است منابع مالی حاصل از این اصلاحات را صرف خدمات مراقبت اجتماعی از بزرگسالان کند؛ خدماتی که آن‌ها نیز عمدتاً به نفع سالمندان خواهد بود.
چرا سالمندان دست بالا را دارند؟
کشورهای ثروتمند باید خود را برای مواجهه با نبردهای بیشتری از این دست آماده کنند، اما ممکن است همچنان سالمندان باشند که دستور کار سیاسی را تعیین می‌کنند.
یک اعتراض برای درخواست مستمری‌های نمایه‌شده (متصل به تورم) در پاریس دیروز/عکس از خبرگزاری فرانسه
کوین آرسنو، استاد علوم سیاسی در مؤسسه مطالعات سیاسی پاریس، می‌گوید سالمندان از موقعیت مناسبی برای بسیج دیگران در حمایت از خواسته‌های خود برخوردارند؛ زیرا نهادهای موجود به سود آن‌ها عمل می‌کنند. احزاب سیاسی و اتحادیه‌ها انگیزه دارند از منافع سالمندان محافظت کنند، چراکه سالمندان بخش عمده اعضا و ائتلاف‌های انتخاباتی آن‌ها را تشکیل می‌دهند. همچنین متقاعد کردن جوانان برای حمایت از مزایای دوران سالمندی که ممکن است روزی خودشان از آن بهره‌مند شوند، آسان‌تر از آن است که سالمندان را قانع کنیم برای آموزشی هزینه بیشتری بپردازند که خودشان دیگر از آن استفاده نخواهند کرد.
به گفته کارشناسان، نسل‌های جوان‌تر نیز از برخی مزایای هزینه‌کرد برای سالمندان بهره‌مند می‌شوند. فرزندان بزرگسالی که همچنان با والدین خود زندگی می‌کنند، ممکن است مستمری بازنشستگی را بخشی از درآمد خانوار تلقی کنند، نه انتقالی مالی از کارگران جوان به بازنشستگان. در بریتانیا، لورا سرا، پژوهشگر مدرسه اقتصاد لندن، دریافته است که نسل‌های در سن کار اغلب نگران‌اند اگر مستمری‌های بازنشستگی کاهش یابد، ناچار شوند شخصاً از والدین سالخورده خود حمایت مالی کنند. در واقع، جوانان فرانسوی نیز در اعتراضات سال ۲۰۲۳ علیه اصلاحات پیشنهادی مکرون در نظام بازنشستگی حضوری گسترده داشتند.
اما در شرایطی که رشد اقتصادی در بخش بزرگی از قاره اروپا کند است و استقراض دولت‌ها هزینه‌هایی بازدارنده پیدا کرده، ممکن است ناچار شوند دست به انتخاب‌هایی دشوار بزنند. در چنین وضعیتی، جوانان و شاید کل اقتصادها در موقعیت نامساعدتری قرار خواهند گرفت. هفته گذشته، هم‌زمان با آنکه جوانان مدارس سراسر فرانسه را مسدود کرده بودند، قانون‌گذاران این کشور برای بررسی بودجه سال آینده گرد هم آمدند. یکی از نخستین اقدامات آن‌ها حفظ یک معافیت مالیاتی برای بازنشستگان بود.
نسل زد در اروپا به چه اعتراض می‌کند؟
سی‌ان‌ان در همین رابطه در گزارش خود می‌نویسد که جوانان حال‌وروز خوبی ندارند. در سراسر اروپا، جوانان در اعتراض به مسائلی از کمبود بودجه آموزش گرفته تا هزینه مسکن به خیابان‌ها آمده‌اند. این اعتراضات چالش‌های بزرگی برای دولت‌هایی ایجاد کرده است که از پیش نیز زیر فشار قرار دارند و نشانه‌ای آشکار از نارضایتی بین‌نسلی در میان اعضای نسل زد به شمار می‌رود.
شکل دقیق این نارضایتی‌ها از کشوری به کشور دیگر متفاوت است. در اسپانیا، اخراج ماری‌کارمن آباسکال ۸۷ ساله از خانه‌اش جرقه موج اخیر اعتراضات را زد. در فرانسه، دانشجویان در حمایت از معلمان اعتصاب‌کننده تظاهرات کردند. اعتراضات دانشجویی در آلبانی نیز طی ماه‌های گذشته بارها این کشور را ملتهب کرده است. این اعتراضات ابتدا در واکنش به طرح‌هایی برای ساخت یک پروژه لوکس با حمایت جرد کوشنر، داماد دونالد ترامپ آغاز شد.
معترضان در پی درگیری با پلیس پس از تظاهراتی در مورد بحران مسکن اسپانیا در اوایل اکتبر، سطل‌های زباله را به آتش کشیدند/عکس از آسوشیتدپرس
با وجود تفاوت در عوامل اولیه شکل‌گیری این اعتراضات، همه این جنبش‌ها مانند نوعی سیاه‌چاله عمل کرده‌اند؛ نارضایتی‌های مختلف را به درون خود کشیده‌اند و سرانجام به انفجار فراگیری از خشم نسلی تبدیل شده‌اند که بیم دارد فرصت‌های زندگی‌اش به‌اندازه فرصت‌های نسل والدینش نباشد. این جنبش‌ها تا حدی از یکدیگر نیز الهام گرفته‌اند. معترضان در ایتالیا و یونان در شعارهای خود به همتایان فرانسوی‌شان اشاره کرده‌اند. اعتراضات مسکن در اسپانیا به پرتغال نیز سرایت کرده است. آلیس دِ بریتو، نایب‌رئیس اتحادیه اصلی دانشجویان فرانسه، یعنی «اونف» (UNEF)، به سی‌ان‌ان گفت اتحادیه‌های دانشجویی در سراسر اروپا تجربه‌ها و توصیه‌های خود را با یکدیگر به اشتراک می‌گذارند. او گفت: «من شباهت‌های بسیار بیشتری از تفاوت‌ها می‌بینم. همه ما درباره نیاز به سرمایه‌گذاری در آموزش، دانشگاه‌ها و به‌طور کلی جوانان صحبت می‌کنیم. اما هم‌زمان درباره هزینه‌های زندگی و مسکن نیز حرف می‌زنیم.»
این خواسته‌ها با مطالباتی هم‌خوانی دارد که سابرینا بریتزولا، رهبر اتحادیه دانشجویی ایتالیا، در تجمع هفته گذشته مطرح کرد. او گفت: «بیایید صدایمان را بلند کنیم؛ برای مدارسی که روی سرمان خراب نشوند، برای کار امن و شرافتمندانه، برای بهداشت و درمان عمومی و برای عدالت اجتماعی.»
یولیوس فینتل‌مان، از بنیان‌گذاران و سردبیران خبرنامه روزانه یوروپین کوریسپاندنت، معتقد است این اعتراضات «نوعی سرخوردگی را بازتاب می‌دهند؛ این احساس که سیاست در اروپا نمی‌تواند برای نسل آینده دستاوردی به همراه بیاورد.» او افزون بر آموزش و مسکن، به بی‌ثباتی فزاینده بازار کار اشاره می‌کند؛ بازاری که هوش مصنوعی به‌طور نامتناسبی بر مشاغل ابتدایی و مناسب تازه‌واردان تأثیر می‌گذارد. به گفته او، بحران اقلیمی نیز زمینه را برای فوران خشم نسل زد فراهم کرده است. فینتل‌مان به سی‌ان‌ان گفت: «به نظر من، آنچه اساساً شاهدش هستیم این است که وعده‌ای که دموکراسی لیبرال داده بود، اینکه نسل بعدی از زندگی بهتری نسبت به نسل کنونی برخوردار خواهد شد، دیگر تحقق پیدا نمی‌کند.»
کشورهای عضو اتحادیه اروپا که بیش از دیگران تحت تأثیر اعتراضات قرار گرفته‌اند، یونان، ایتالیا، فرانسه، بلژیک، اسپانیا و پرتغال، همگی با شرایط اقتصادی نامطلوب و بدهی عمومی بالا روبه‌رو هستند؛ وضعیتی که افزایش هزینه‌های دولت را دشوار می‌کند. برای مثال، بازده اوراق قرضه فرانسه روز چهارشنبه به بالاترین سطح خود از سال ۲۰۰۲ رسید و فشار بیشتری بر بودجه دولت وارد کرد.
«مثل فرانسه»
آلیس دِ بریتو می‌گوید طی ۹ سال گذشته، در ماه‌های سپتامبر و اکتبر و هم‌زمان با آغاز سال تحصیلی در فرانسه، اعتراضات دانشجویی مشابهی برگزار شده است. به گفته او، جوانانی که پس از تعطیلات به مدارس و مراکز آموزشی بازمی‌گردند، متوجه می‌شوند که تعداد معلمان کافی نیست و تجهیزات آموزشی نیز کیفیت مناسبی ندارند؛ اما اعتراضات امسال گسترش بیشتری پیدا کرد و مطالبات تازه‌ای را دربر گرفت: کاهش تعداد دانش‌آموزان در هر کلاس، افزایش هزینه‌های مربوط به معلمان، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌هایی که بتوانند در برابر بحران اقلیمی مقاومت کنند و پایان دادن به خشونت پلیس علیه جوانان. دِ بریتو گفت: «مردم دیگر از انتظار کشیدن برای دریافت پاسخ خسته شده‌اند.»
معترضان روز شنبه در جریان یک تظاهرات ضد دولتی در خارج از دفتر نخست‌وزیری در تیرانا، آلبانی، با پلیس درگیر شدند/عکس از آسوشیتدپرس
آموزش موضوعی است که از مرزهای اروپا فراتر می‌رود. به گزارش رویترز، هزاران دانشجو و معلم در سراسر یونان راهپیمایی کردند. گروهی از آن‌ها در برابر ساختمان پارلمان در آتن تجمع کردند و شعار دادند: «از یونان تا فرانسه، آموزش عمومی و رایگان می‌خواهیم.»
هنگامی که دانشجویان روز هفتم اکتبر برای نخستین بار یکی از دبیرستان‌های رم را به اشغال خود درآوردند، در سطر نخست بیانیه‌ای که برای دفاع از اقدامشان نوشته بودند، عبارت «مثل فرانسه» را درج کردند. دولت ایتالیا تلاش کرده است شباهت میان اعتراضات این کشور و جنبش اعتراضی فرانسه را کم‌اهمیت جلوه دهد. جوزپه والدیتارا، وزیر آموزش ایتالیا، اوایل همین ماه گفت: «اوضاع در ایتالیا با فرانسه بسیار متفاوت است.» او در ادامه ادعایی را تکرار کرد که از سوی راست رادیکال مطرح می‌شود: اعتراضات فرانسه ناشی از دشواری ادغام مهاجران نسل دوم در نظام آموزشی است؛ مشکلی که به گفته او در ایتالیا وجود ندارد.
بااین‌حال، مسکن نیز یکی دیگر از موضوعاتی است که از مرزهای ملی فراتر رفته است. معترضان ایتالیایی می‌گویند اعتراضات مسکن در اسپانیا را از نزدیک دنبال کرده‌اند؛ اعتراضاتی که در ماه سپتامبر به‌طور جدی آغاز شد و در نهایت دولت را واداشت انتخابات زودهنگام برگزار کند. دانشجویانی که در اردوگاه اعتراضی رم حضور داشتند، به سی‌ان‌ان گفتند مسکن مقرون‌به‌صرفه از آموزش باکیفیت جدایی‌ناپذیر است. الیزا پاستوره، یکی از این دانشجویان، گفت او و برادرش به‌سختی از پس پرداخت اجاره اتاق مشترک‌شان در پایتخت ایتالیا برمی‌آیند؛ شهری که هر دو در آن تحصیل می‌کنند. پاستوره گفت در نیمه نخست دوره تحصیلی‌اش، پیش از آنکه برادرش نیز وارد دانشگاه شود، برای صرفه‌جویی در هزینه‌ها ناچار بود از محلی در خارج از رم، مسافتی معادل ۱۲۰ کیلومتر را تا دانشگاه رفت‌وآمد کند.
گوناگونی جغرافیایی و مطالبات
گروه‌های دیگری نیز به اعتراضات پیوسته‌اند. در ایتالیا، اعتصاب و مسدود کردن مسیرها از سوی کامیون‌داران خشمگین از افزایش قیمت سوخت پس از جنگ ایران، تولید پنیر موزارلای تهیه‌شده از شیر گاومیش و برخی انواع پاستا را متوقف کرده است. مسائلی مانند مسکن همچنین از شکاف‌های نسلی عبور می‌کنند و سالمندان را نیز به صف معترضان می‌کشانند.
معترضان روز چهارشنبه در تجمعی که توسط معلمان و دانش‌آموزان در آتن، یونان سازماندهی شده بود و خواستار بهبود آموزش و اقداماتی برای مقابله با افزایش هزینه‌های زندگی بودند، شرکت کردند/عکس از آسوشیتدپرس
در پرتغال، هزاران نفر طی هر شب این هفته در میدان روسیو، یکی از شلوغ‌ترین میدان‌های لیسبون، تجمع کرده‌اند. برخی از معترضان حتی چادر برپا کردند. بامداد سه‌شنبه ۵۵ نفر بازداشت شدند؛ اتفاقی که به برگزاری اعتراضات بیشتر انجامید. معترضان با پرچم‌هایی که شعارهایی مانند «خانه‌هایی برای زندگی» روی آن‌ها نوشته شده بود، خواستار تعیین سقف برای افزایش اجاره‌بها و لغو قانون جدیدی شدند که اخراج مستأجران را آسان‌تر می‌کند.
در نقاط دیگر اروپا، اعتراضات طولانی‌مدت در آلبانی و صربستان بیشتر بر مبارزه با فساد متمرکز بوده‌اند و به جنبش‌هایی تبدیل شده‌اند که هدفشان سرنگونی دولت‌های این دو کشور است. پس از آنکه اعتراضات آلبانی هفته گذشته به خشونت کشیده شد، ادی راما، نخست‌وزیر این کشور، درخواست‌ها برای کناره‌گیری خود را رد کرد. او در عوض معترضان را به تهدید برنامه‌هایش برای پیوستن آلبانی به اتحادیه اروپا متهم کرد و مخالفان سیاسی خود را مسئول ناآرامی‌ها دانست. یکی از معترضان در آلبانی به رویترز گفت: «ما خواهان تغییر هستیم و به همین دلیل اینجا هستیم. ما انقلاب می‌خواهیم، دولت جدید می‌خواهیم و به دنبال مذاکره نیستیم. هرچه سریع‌تر به دولت جدید نیاز داریم.»
روز شنبه موج دیگری از اعتراضات سراسر فرانسه را فراگرفت. ده‌ها هزار معترض در شهرهایی از جمله پاریس، مارسی، لیون، لیل، اورلئان و بوردو راهپیمایی کردند. راهپیمایی پاریس به ابتکار اتحادیه اصلی دانشجویان فرانسه، «اونف»، برگزار شد و نمایندگانی از کنفدراسیون عمومی کار، یکی از بزرگ‌ترین اتحادیه‌های کارگری این کشور، کشاورزان، فعالان اقلیمی و جنبش جلیقه‌زردها نیز در آن حضور داشتند. جنبش جلیقه‌زردها نخستین بار در سال ۲۰۱۸ و در جریان اعتراضات علیه هزینه‌های سوخت شکل گرفته بود. مقام‌های فرانسه بخش عمده هفته را صرف تلاش برای جلوگیری از تکرار بی‌نظمی‌های عمومی کردند که آخر هفته گذشته رخ داده بود.
اتحادیه‌های کارگری بزرگ فرانسه و اسپانیا به‌ترتیب برای روزهای پنجم و یازدهم نوامبر فراخوان اعتصاب عمومی داده‌اند. در آلمان، گروهی با نام «Gen Z regelt» که می‌توان آن را «نسل زد وارد عمل می‌شود» ترجمه کرد، خواستار برگزاری اعتراضات سراسری در روز ۳۱ اکتبر شده است. همچنین اتحادیه‌های دانشجویی در بریتانیا و ایتالیا در حال برنامه‌ریزی برای برگزاری یک روز اعتراض و اقدام جمعی در ۲۰ نوامبر هستند تا به افزایش هزینه‌های آموزش اعتراض کنند.
