پیامدهای اقتصادی تسلط حوثیها بر گلوگاه تجارت جهانی | زنگ خطر در بازار انرژی با از دست رفتن شریان حیاتی «باب المندب»
به گزارش اقتصادنیوز، روز جمعه گزارش شد که حوثی های یمن جزیره «پریم» را که برای کنترل تنگه بابالمندب — یکی از مهمترین مسیرهای کشتیرانی جهان — حیاتی است، به تصرف خود درآوردهاند.
به نوشته ان بی سی نیوز، حوثی ها روز جمعه عملاً پیشروی سریع خود برای در دست گرفتن کنترل خط ساحلی دریای سرخ در یمن را تکمیل کردند؛ اقدامی که ضمن تحکیم تسلط آنها بر یکی از حیاتیترین مسیرهای کشتیرانی جهان، باعث تقویت چشمگیر موضع مهمترین حامی منطقهایش شد.
جنگ کشورهای خلیج فارس را مجبور به مجموعهای از بازنگری در سیاستهای اقتصادی و سرمایه گذاری کرده است.
رسانهها گزارش دادهاند که نیروهای حوثی جزیره «پریم» را که در میانه تنگه حیاتی بابالمندب واقع شده، تصرف کردهاند. این رویداد تنها یک روز پس از آن رخ داد که آنها شهر بندری و تاریخی «مخا» را به کنترل خود درآورده بودند. پس از سقوط این شهر بندری، پیشروی حوثیها به سوی شهر ساحلی و راهبردی «ذوباب» و سپس عقبنشینی نیروهای مورد حمایت عربستان از جزیره پریم (که با نام «میون» نیز شناخته میشود) صورت گرفت.
بحران انرژی تشدید میشود؟
حوثیها و ائتلاف مخالف آنها از سال ۲۰۱۴ درگیر جنگ داخلی بودهاند. این مناقشه پس از برقراری آتشبس برای مدتی فروکش کرده بود، اما در هفتههای اخیر آتش درگیریها به شدت شعلهور شد؛ وضعیتی که نگرانیها را درباره بازگشت به جنگ تمامعیار افزایش داده و تهدیدی جدی و تازه برای اقتصاد جهانی ایجاد کرده است.
تسلط مؤثر حوثیها بر بابالمندب — که دروازهای به سوی مسیر تجاری دریای سرخ و حلقه اتصال اروپا و آسیاست — میتواند صادرات نفت را بیش از پیش به دشواری بیندازد و در عین حال، اهرم فشار قدرتمند و جدیدی در اختیار تهران برای تقابل با ایالات متحده قرار دهد.
عربستان سعودی، بزرگترین صادرکننده نفت جهان، به دلیل اختلال در وضعیت تنگه هرمز — که تا پیش از جنگ حدود ۲۰ درصد از نفت جهان از آن عبور میکرد — ناچار شده به مسیر دریای سرخ تکیه کند. اگر حوثیها نیز بتوانند امنیت کشتیرانی در تنگه بابالمندب را تهدید کنند، این امر میتواند منجر به کاهش عرضه نفت از طریق یک آبراه کلیدی دیگر شده و بحران انرژی جهانی را تشدید کند.
در پی تحولات چشمگیر یمن و تنشهای تازه میان ایالات متحده و ایران، به نظر میرسد قیمت جهانی نفت برای نخستین بار از اواسط ماه مه، هفته را با نرخی بالاتر از ۱۰۰ دلار برای هر بشکه به پایان میرساند. حوثیها به تأسیسات نفتی در داخل خاک عربستان سعودی نیز حمله کردهاند و در تحولی دیگر که میتواند حائز اهمیت باشد، تصاویر ماهوارهای روز جمعه ستونی از دود به طول ۶۰ مایل را در امتداد مسیر خط لوله نفت «شرق-غرب» این پادشاهی نشان دادند. این خط لوله، مسیری جایگزین و حیاتی برای صادرات نفت عربستان است که امکان عبور از تنگه هرمز را ندارند. دادههای مربوط به تشخیص آتشسوزی، دمای بالا را در چندین نقطه که زیرساختهای این خط لوله زیرزمینی در آنجا قرار دارد نشان میداد، اما ماهیت دقیق حادثه مشخص نبود. نه مقامات سعودی و نه حوثیها در این باره اظهارنظری نکردهاند.
شوک بزرگی به سیستم تجارت جهانی
به گفته آندریاس کریگ، مدرس ارشد دانشکده مطالعات امنیتی کالج سلطنتی لندن»، خطر تشدید درگیریها «بهطور قابلتوجهی افزایش یافته است». او حتی پیش از انتشار گزارشهایی مبنی بر تصرف جزیره «پریم» توسط حوثیها، گفت: «تغییر مهم این است که حوثیها اکنون همزمان به هر دو رکن امنیت عربستان حمله میکنند: قلمرو جنوبی عربستان و عمق استراتژیک پادشاهی در دریای سرخ.
ریاض همچنان بهشدت خواهان پرهیز از تکرار جنگی مشابه سال ۲۰۱۵ است، اما فضای موجود برای خویشتنداری در حال محدودتر شدن است».
در بیانیهای که روز جمعه توسط نیروهای حوثی صادر شد، آمده است که «ناوبری دریایی برای همه شرکتها به جز کشتیهای سعودی امن است» و آنها متعهد شدند که به اهداف سعودی حمله کنند «تا زمانی که تجاوز متوقف و محاصره مردم عزیز ما برداشته شود». این بیانیه حاکی از آن بود که ۹ فروند هواپیما توسط نیروهای حوثی سرنگون شده، صدها تن از نیروهای مقابل در جریان پیشروی سریع «کشته، اسیر یا مجروح» شده و شماری از زندانیان نیز «آزاد» گشتهاند.
کریگ تأکید کرد که اگرچه به نظر میرسد حوثیها در حال به دست گرفتن سریع کنترل نوار ساحلی دریای سرخ در یمن هستند، اما باید با «احتیاط» به این ایده نگریست که آنها ممکن است «کنترل کامل» تنگه بابالمندب را به دست آورند. او گفت: «حتی کنترل شهرهای مخا، ذوباب و جزیره پریم نیز به حوثیها کنترل حاکمیتی بر کل تنگه را نمیدهد، زیرا ساحل غربی [تنگه] خارج از قلمرو یمن قرار دارد. با این حال، این امر توانایی آنها را برای به چالش کشیدن، تهدید کردن و احتمالاً ممانعت از استفاده تجاری از این آبراه، بهشدت افزایش میدهد». به گفته او، نتیجه این وضعیت «شوک بزرگی به سیستم تجارت جهانی» وارد خواهد کرد.
التهاب در شریان حیاتی اقتصاد جهانی و زنگ خطری برای بازار
در همین رابطه، سیانان هم از تحولات اخیر با عنوان خطری برای شریان حیاتی اقتصاد جهانی یاد کرده است. بر اساس این گزارش، باب المندب، به عنوان یک آبراه باریک که در دهانه دریای سرخ و میان یمن و جیبوتی واقع شده، مسیری حیاتی برای خروج بخش قابلتوجهی از نفت خاورمیانه فراهم کرده است؛ اما اکنون ثبات این شریان حیاتی بهشدت متزلزل شده است. هفتههاست که حوثیهای یمن -که تحت حمایت ایران هستند- با تهدید کشتیرانی در تنگه بابالمندب، تلاش میکنند جبهه جدیدی در جنگ میان تهران و واشنگتن بگشایند؛ جنگی که اکنون هفتمین ماه خود را سپری میکند.
طی ۴۸ ساعت گذشته، حوثیها با تصرف بندر «مخا» و همچنین - به گفته منابع دولتی یمن - جزیره راهبردی «پریم» در میانه این گلوگاه دریایی، کنترل خود را بر این مسیر کشتیرانی بهشدت افزایش دادهاند.
این تنگه همواره شریان حیاتی تجارت جهانی بوده، اما از زمانی که جنگ میان آمریکا و ایران عملاً منجر به بسته شدن تنگه هرمز در نزدیکی آن شده، اهمیت آن بهمراتب بیشتر شده است. در ماههای اخیر، عربستان سعودی از این مسیر برای صادرات میلیونها بشکه نفت خود استفاده کرده است. بدون تنگه بابالمندب، حجم کمتری از نفت امکان خروج از منطقه را خواهد داشت. همچنین نفت باید مسیرهای بسیار طولانیتری را طی کند که این امر با تحمیل تأخیر و هزینههای اضافی بر نرخهای حملونقل که هماکنون نیز بالاست، به تورم دامن میزند.
به گفته ریچارد برونز، از بنیانگذاران مؤسسه انرژی اسپکتس: «بابالمندب یک شریان حیاتی بود. از دست دادن این شریان، زنگ خطری برای بازار (نفت) بود تا دریابد وضعیت کنونی تا چه حد ناپایدار است».
سقوط جریان نفت
پیش از آغاز جنگ، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز عبور میکرد که معادل حدود یکپنجم عرضه جهانی نفت بود. پس از بسته شدن آن آبراه، عربستان سعودی تغییر مسیر نفت خام خود به سمت خط لوله «شرق به غرب» و تخلیه محمولهها در بندر «ینبع» در دریای سرخ را آغاز کرد.
به گفته برونز، در اوج این روند، روزانه حدود ۴.۵ میلیون بشکه نفت خام از ینبع صادر میشد که بخش عمده آن - یعنی حدود ۳ میلیون بشکه در روز - از طریق بابالمندب خارج میشد. برونز اظهار داشت که جریان نفت خام عربستان از طریق بابالمندب در ماه اوت به دلیل تهدید حوثیها به حدود ۴۰۰ هزار بشکه در روز «سقوط» کرد و اکنون از این مقدار هم کمتر شده است.
برای پرهیز از عبور از این تنگه، بسیاری از محمولههای نفتی برای رسیدن به آسیا ناچارند مسیری بسیار طولانیتر و پرپیچ و خمتر را طی کنند: عبور از کانال سوئز و ورود به دریای مدیترانه، حرکت به سمت جنوب در امتداد ساحل غربی آفریقا و دور زدن دماغه جنوبی آن، و سپس عبور از اقیانوس هند؛ سفری عظیم که حدود یک ماه به زمان حملونقل میافزاید و هزینههای باربری را بالا میبرد. به گفته برونز: «ما شاهد آن هستیم که بسیاری از پالایشگاههای آسیا به دنبال منابع جایگزین میگردند و برای خرید محمولههای نفتی در سایر مناطق پیشنهاد قیمت بالاتری میدهند؛ و همین امر عامل اصلی افزایش شدید قیمت نفت است.»
اختلال در نیروی محرکه اصلی اقتصاد جهانی
انتشار خبر تصرف نقاط راهبردی در دریای سرخ توسط حوثیها، در روز پنجشنبه موجب جهش ناگهانی قیمت نفت شد. قیمت نفت خام برنت (شاخص جهانی نفت) و نفت وست تگزاس اینترمدیت (شاخص نفت آمریکا) هر دو بیش از ۷ درصد افزایش یافتند و به ترتیب به ۱۰۸ و ۱۰۳ دلار در هر بشکه رسیدند؛ سطوحی که از ماه مه تاکنون بیسابقه بوده است.
به گفته یوهانس رائوبال، تحلیلگر ارشد نفت خام در شرکت کپلر، همزمانی عواملی همچون اختلال در کشتیرانی دریای سرخ، کاهش تولید نفت توسط عربستان سعودی و حملات اوکراین به زیرساختهای انرژی روسیه، قیمت جهانی نفت را به فراتر از ۱۰۰ دلار در هر بشکه رسانده است. او به سیانان گفت: «از آنجا که چشماندازی برای حلوفصل سریع این وضعیت وجود ندارد و این اختلالات همچنان ادامه خواهد داشت، پالایشگاهها بیش از پیش برای تأمین نفت خام اضافی تحت فشار قرار گرفتهاند و همین امر قیمت نفت خام را بالا میبرد».
نفت خام همچنین برای تولید گازوئیل (دیزل) به کار میرود؛ سوختی که به عنوان نیروی محرکه اصلی اقتصاد جهانی شناخته میشود، چرا که سوخت مورد نیاز کامیونها، تراکتورها، قطارهای باری و سایر وسایل نقلیه تجاری را تأمین میکند. بر اساس دادههای انجمن خودروی آمریکا، قیمت گازوئیل در ایالات متحده از زمان آغاز جنگ بیش از ۵۰ درصد افزایش یافته و روز جمعه برای نخستین بار از مرز ۶ دلار برای هر گالن عبور کرد.
قیمت انرژی عامل کلیدی در تورم عمومی محسوب میشود؛ تورمی که در ماههای اخیر در اقتصادهای بزرگ افزایش یافته و احتمال بالا بردن نرخ بهره را تقویت کرده است؛ اقدامی که به نوبه خود منجر به افزایش هزینههای استقراض برای مصرفکنندگان خواهد شد.
هر کشتی؛ یک «هدف بالقوه»
با این حال، شرکتهای کشتیرانی در زمینه اجتناب از مسیر دریای سرخ تجربه و مهارت کافی دارند. در اواخر سال ۲۰۲۳، حوثیها در واکنش به جنگ اسرائیل در غزه، حملات خود را به کشتیهای تجاری که از تنگه بابالمندب عبور میکردند، آغاز کردند. این حملات شرکتهای کشتیرانی را واداشت تا از مسیر طولانیتری استفاده کنند؛ اقدامی که مدت سفرها را تا چندین هفته افزایش داد و آنها را ناچار به صرف هزینههای بیشتر برای سوخت، بیمه و دستمزد دریانوردان کرد.
از آن زمان، پیتر سند، تحلیلگر ارشد شرکت دادههای حملونقل دریایی زنتا، برآورد کرده که شمار تردد کشتیها از تنگه بابالمندب بین ۶۰ تا ۷۰ درصد کاهش یافته است. همچنین در پی تشدید درگیریها طی چند روز گذشته، میزان ترددها ۴۶ درصد دیگر کاهش داشته است. با این حال، او انتظار ندارد که آمار تردد به صفر برسد، چرا که شرکتهای کشتیرانی به فعالیت در محیطهای پرخطر عادت دارند. با وجود این، او خاطرنشان کرد: «هر کشتی که از این مسیر عبور میکند، یک هدف بالقوه محسوب میشود.»
