نتانیاهو؛ از دکترین ضاحیه تا جنگ با ایران | تغییرات بنیادین در اسرائیل حتی با حذف بی‌بی هم بعید است
به گزارش اقتصادنیوز، سال‌ها پیش از جنگ غزه در سال ۲۰۲۳، ارتش اسرائیل راهبردی تهاجمی با عنوان «دکترین ضاحیه» تدوین کرده بود. هدف این راهبرد، وارد کردن ضربه‌ای گسترده به مواضع دشمن، با هدف تخریب وسیع زیرساخت‌های غیرنظامی و اقتصادی بود. در چنین راهبردی، به ادعای مقامات اسرائیلی، طرف مقابل برای سال‌ها از رویارویی مجدد با اسرائیل بازداشته می‌شود. این دکترین در جنگ سال ۲۰۰۶ اسرائیل با حزب‌الله لبنان به کار گرفته شد.
استیون ای. کوک در فارن‌پالیسی نوشت: ضاحیه، منطقه‌ای در جنوب بیروت و از پایگاه‌های اصلی حزب‌الله است. این اصطلاح را گادی آیزنکوت، که در آن زمان ریاست اداره عملیات ارتش اسرائیل را بر عهده داشت، مطرح کرد.
یادآوری این سابقه از آن جهت اهمیت دارد که اسرائیل سرانجام انتخابات مورد انتظار خود را برگزار کرده است.
در این میان، بسیاری در واشنگتن که خواهان تغییرات اساسی در سیاست‌های اسرائیل هستند، از عدم ریاست نتانیاهو استقبال خواهند کرد. بااین‌حال، نکته‌ای وجود دارد که نباید نادیده گرفته شود: در مهم‌ترین موضوعات مورد توجه روزنامه‌نگاران، تحلیلگران و برخی اعضای کنگره آمریکا، یعنی غزه، کرانه باختری و راه‌حل دوکشوری، ائتلاف آیزنکوت تفاوت چندانی با ائتلاف کنونی اسرائیل ندارد. نتانیاهو در بسیاری از این مسائل مواضعی داشته که در جریان اصلی سیاست اسرائیل قرار می‌گیرد؛ درست مانند بسیاری از مخالفانش.
نتانیاهو تنها علت اختلافات آمریکا و اسرائیل نیست
بخش قابل‌توجهی از فضای سیاسی واشنگتن گرفتار چیزی شده که آن را «سندرم بیزاری از بی‌بی» می‌نامند؛ وضعیتی که در آن، تشخیص مسئولیت‌های شخصی نتانیاهو از واقعیت‌های ساختاری سیاست اسرائیل دشوار می‌شود. این نگاه هم در میان مخالفان سرسخت نخست‌وزیر و هم در میان حامیان او دیده
البته این به معنای نادیده گرفتن مسئولیت‌های نتانیاهو نیست؛ او بارها با رفتار و تصمیم‌هایش مقام‌های آمریکایی را ناراضی کرده و در سیاست داخلی آمریکا نیز جانب‌داری حزبی نشان داده است.
جیمز بیکر، وزیر خارجه پیشین آمریکا، پس از آنکه نتانیاهو سیاست منطقه‌ای واشنگتن را مبتنی بر «دروغ و تحریف» خواند، او را از ورود به وزارت خارجه آمریکا منع کرد. بیل کلینتون نیز پس از نخستین دیدار با نتانیاهو در سال ۱۹۹۶، با لحنی تند پرسید: «او فکر می‌کند کیست؟ ابرقدرت واقعی اینجا کدام کشور است؟»
رابطه پر تنش اوباما و بایدن با نتانیاهو
باراک اوباما و نتانیاهو نیز آشکارا رابطه‌ای پرتنش داشتند. جرد کوشنر، داماد دونالد ترامپ، در کتاب خود درباره نخستین دولت ترامپ نوشته است که رئیس‌جمهور آمریکا همواره انتظار داشت نتانیاهو در برابر او موضع‌گیری کند و زیر پایش را خالی کند. جو بایدن نیز که خود را به‌خوبی با مسائل اسرائیل آشنا می‌دانست، در تعامل با نخست‌وزیر اسرائیل با دشواری‌های فراوانی روبه‌رو بود.
نویسنده مدعی شد: با وجود این اختلافات، نتانیاهو نماینده طیف گسترده‌تری از جامعه اسرائیل است؛ واقعیتی که برخی سیاست‌گذاران در واشنگتن تمایلی به پذیرش آن ندارند.
ائتلاف تغییر؛ وعده اصلاحات داخلی، سکوت درباره فلسطین
در ۲۶ سپتامبر، آیزنکوت و دیگر رهبران ائتلاف تغییر، از جمله نفتالی بنت، یائیر لاپید، آویگدور لیبرمن و یائیر گولان، سندی درباره اولویت‌های خود در صورت تشکیل دولت منتشر کردند.
آن‌ها وعده تشکیل دولتی برای ترمیم و بازسازی ساختار سیاسی اسرائیل را دادند. از جمله برنامه‌های آنان، تشکیل کمیسیون رسمی تحقیق درباره ناکامی‌های منتهی به حملات حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳، تصویب محدودیت دوره نخست‌وزیری، تدوین قانون اساسی و مخالفت با معافیت یهودیان حریدی از خدمت سربازی بود.
اما در این سند هیچ اشاره‌ای به نوار غزه نشده بود. همچنین موضوع شهرک‌سازی در کرانه باختری، که دولت کنونی اسرائیل روند پیشبرد آن را آغاز کرده، جایی نداشت. نگرانی اصلی درباره این طرح آن است که اجرای آن رفت‌وآمد فلسطینیان میان بخش‌های شمالی و جنوبی کرانه باختری را دشوارتر کند.
مهم‌تر از همه، در این برنامه هیچ اشاره‌ای به راه‌حل دوکشوری وجود نداشت.
ممکن است تصور شود که رهبران ائتلاف عمداً این موضوعات را کنار گذاشته‌اند تا برنامه‌ای قابل‌قبول برای گسترده‌ترین طیف ممکن از رأی‌دهندگان اسرائیلی ارائه دهند و پس از تشکیل دولت نیز انعطاف بیشتری نشان دهند. بااین‌حال، درباره چنین احتمالی تردید زیادی وجود دارد.
در یکی از نشست‌های انتخاباتی در مرکز اسرائیل، حدود ۳۰ نفر گرد هم آمده بودند تا سخنان دو نامزد فهرست مشترک «بی‌یَخاد» را بشنوند؛ فهرستی که حزب «بنت ۲۰۲۶» به رهبری نفتالی بنت و حزب «یش عتید» به رهبری یائیر لاپید را به هم پیوند می‌دهد.
دو نامزد بر ضرورت اصلاحات سیاسی و اجتماعی تأکید کردند و گفتند اسرائیل پس از نزدیک به دو دهه دولت‌هایی که به اعتقاد آن‌ها منافع شخصی و محدود نتانیاهو را بر منافع جامعه ترجیح داده‌اند، آسیب دیده است. آن‌ها همچنین از سیاست خارجی نخست‌وزیر انتقاد کردند و کاهش اعتبار بین‌المللی اسرائیل و ناتوانی دولت در دفاع مؤثر از مواضع کشور در پایتخت‌های مهم جهان و نهادهایی مانند سازمان ملل را زیر سؤال بردند.
سرزنش نتانیاهو توسط مخالفان درباره جنگ ایران
اما در ادامه، بحث به موضوعی کشیده شد که شاید بسیاری در واشنگتن انتظار شنیدنش را نداشتند. هر دو نامزد دولت نتانیاهو را به دلیل مدیریت ناکارآمد جنگ‌ها و بحران‌های غزه، لبنان و ایران مورد انتقاد قرار دادند و گفتند با وجود هزینه‌های سنگینی که اسرائیل در این سه جبهه پرداخته، تهدیدها همچنان پابرجا هستند.
این انتقاد به معنای حمایت از راه‌حل‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به منازعات با ایران و گروه‌های هم‌پیمان آن نبود؛ بلکه بر ضرورت اتخاذ راهبرد نظامی مؤثرتر تأکید داشت. چنین دیدگاهی در میان اسرائیلی‌هایی که با توافق‌هایی که به دشمنان این رژیم اجازه می‌دهد تا پس از مدتی دوباره به فعالیت‌های خود ادامه دهند، مخالفند، چندان غیرمعمول نیست.
مخالفت با تشکیل کشور فلسطین موضعی فراتر از جناح راست است
دو نامزد همچنین مخالفت خود را با تشکیل کشور مستقل فلسطین اعلام کردند. آن‌ها معتقد بودند که پس از حملات ۷ اکتبر، دولت جدید اسرائیل نباید امتیازی فراتر از خودگردانی فلسطینیان در منطقه A کرانه باختری ارائه دهد؛ منطقه‌ای که بر اساس ترتیبات دوره اسلو، اداره امور جمعیت فلسطینی آن بر عهده تشکیلات خودگردان فلسطین است.
در جریان همین نشست، هنگامی که یکی از حاضران درباره وضعیت کرانه باختری پرسشی مطرح کرد، نماینده بنت تأکید کرد که باید از اصطلاح «یهودیه و سامره» استفاده شود؛ نامی که شهرک‌نشینان اسرائیلی برای کرانه باختری به کار می‌برند و در سال‌های اخیر در میان بخش‌هایی از جامعه اسرائیل رواج بیشتری یافته است.
حتی وقتی از این دو نامزد درباره ائتلاف با یائیر گولان پرسیده شد، موضع آن‌ها تغییر نکرد. حزب دموکرات‌های گولان معمولاً در طیف چپ میانه اسرائیل قرار می‌گیرد، اما هر دو نامزد بار دیگر با تشکیل کشور فلسطین مخالفت کردند. نظرسنجی‌ها نیز نشان می‌دهند که بخش بزرگی از جامعه اسرائیل با این دیدگاه موافق است.
نگرانی یکی از حاضران درباره حضور گولان در این ائتلاف، به‌خوبی عمق مخالفت‌ها با تشکیل کشور فلسطین را نشان می‌دهد. البته مواضع گولان را نیز نمی‌توان به‌سادگی سازش‌کارانه دانست.
او با گسترش شهرک‌های اسرائیلی مخالف است، زیرا معتقد است این روند در نهایت به الحاق سرزمین‌های فلسطینی و شکل‌گیری یک دولت دو‌ملیتی منجر خواهد شد. گولان در عوض باور دارد که در بلندمدت، راه‌حل دوکشوری برای امنیت اسرائیل مناسب‌تر است. بااین‌حال، پس از حملات ۷ اکتبر از سیاست «جداسازی مدنی» حمایت کرده و خواستار تداوم حضور امنیتی نامحدود اسرائیل در کرانه باختری شده است تا زمانی که رهبری فلسطینیِ مورد اعتماد و مسئولیت‌پذیری روی کار بیاید.
اما مشخص نیست منظور از «بلندمدت» و «رهبری مسئولیت‌پذیر» دقیقاً چیست و این شرایط چگونه قرار است محقق شوند. افزون بر این، گولان نیز مانند تقریباً همه سیاستمداران اسرائیلی معتقد است اسرائیل باید کنترل دره اردن را حفظ کند؛ موضعی که قلمرو کشور احتمالی فلسطین را بیش از پیش محدود خواهد کرد.
چه چیزهایی ممکن است پس از نتانیاهو تغییر کند؟
این بدان معنا نیست که تشکیل دولت جدید به رهبری ائتلاف تغییر هیچ پیامدی نخواهد داشت. یکی از حوزه‌هایی که احتمال تغییر سیاست در آن وجود دارد، برقراری نظم و قانون در کرانه باختری است؛ جایی که خشونت شهرک‌نشینان علیه فلسطینیان در ماه‌های اخیر افزایش یافته است.
از میان فشارها و بحران‌های مختلف پیش روی اسرائیل، مقابله با خشونت شهرک‌نشینان شاید یکی از موضوعاتی باشد که دولت جدید بتواند سریع‌تر به آن رسیدگی کند؛ هرچند این کار نیز ساده نخواهد بود.
اقدام علیه شهرک‌نشینان با مقاومت سیاسی روبه‌رو خواهد شد، به‌ویژه آنکه این مسئله پیچیده‌تر از تصویری است که گاهی در رسانه‌ها، تحلیل‌های سیاسی و اظهارات برخی اعضای کنگره آمریکا ارائه می‌شود. حتی اگر ایتامار بن‌گویر از قدرت کنار برود، نفوذ او از بین نخواهد رفت؛ زیرا او در میان بخش‌هایی از طبقات متوسط و کم‌درآمد اسرائیل هواداران وفاداری دارد.
بن‌گویر نماینده جریانی در جناح راست اسرائیل است که چندان نگران تحریم‌های خارجی یا کاهش اعتبار بین‌المللی رژیم نیست. بنابراین، کنار رفتن او از دولت لزوماً به معنای پایان نفوذ سیاسی جریان‌های تندرو نخواهد بود.
اختلافات واشنگتن و تل‌آویو پس از انتخابات نیز باقی می‌ماند
اسرائیل ممکن است به‌زودی نخست‌وزیر جدیدی داشته باشد. لحن دولت احتمالی به رهبری آیزنکوت یا بنت نیز احتمالاً در مقایسه با دولت نتانیاهو کمتر تهاجمی خواهد بود. اما اختلافات اساسی میان آمریکا و اسرائیل همچنان پابرجا می‌ماند.
موضوعاتی مانند آینده غزه، وضعیت کرانه باختری، شهرک‌سازی و تشکیل کشور فلسطین صرفاً محصول شخصیت نتانیاهو نیستند؛ بلکه ریشه در نگرش بخش بزرگی از جامعه و ساختار سیاسی اسرائیل دارند. از همین رو، انتظار اینکه تغییر نخست‌وزیر به‌تنهایی این اختلافات را برطرف کند، واقع‌بینانه نیست.
