آزادی در جهان بورخس؛ از استقلال ادبی تا مخالفت با مداخله دولت، نازیسم و اقتدارگرایی | نویسندهای که از آزادی فرد در برابر دولت دفاع میکرد
به گزارش اقتصادنیوز، آلخاندرو ام. سالیناس، استاد نظریه سیاسی و اجتماعی معاصر در دانشگاه کاتولیک آرژانتین و دانشگاه ملی «ترس دِ فبررو» و نویسنده کتاب «آزادی، فردیت و دموکراسی در آثار خورخه لوئیس بورخس»، در مجله ریزن نوشت:
خورخه لوئیس بورخس، نویسندۀ آرژانتینیِ برخی از مشهورترین داستانهای کوتاه قرن بیستم، منتقد سرسخت اقتدارگرایی بود. دیدگاههای او ریشه در فردگرایی فلسفی عمیقی داشت. بورخس در مقالهای در سال ۱۹۴۶ نوشت که «مداخلۀ دولت در اعمال و رفتار فرد» به «فوریترین مسئلۀ زمانۀ ما» تبدیل شده است. او رؤیای تأسیس حزبی سیاسی را در سر میپروراند که وعدۀ «حداقل مطلق مداخلۀ دولت» را بدهد. او بارها به هربرت اسپنسر، متفکر لیبرتارین قرن نوزدهم، استناد کرد: «من نیز مانند اسپنسر، آنارشیست آرام و متین، معتقدم یکی از بزرگترین شرارتهای ما، و شاید بزرگترین آنها، غلبۀ دولت بر فرد است.» او در سالهای پایانی عمرش نوشت: «فرد واقعیت دارد؛ دولتها انتزاعاتی هستند که سیاستمداران، چه با اونیفرم و چه بدون آن، از آنها سوءاستفاده میکنند.»
وقتی اقتدارگرایی به جهان داستانهای بورخس راه یافت
چنین اندیشههایی به آثار داستانی او نیز راه یافتند. بلندترین داستان بورخس، «کنگره»، بسیاری از سوءاستفادههای سیاسی را به تصویر میکشد: گسترش بیش از حد حکومت، رقابت ناعادلانه، تملق فرصتطلبانه و کتابسوزی. احتمالاً به دلیل سرخوردگی او از چشمانداز یا میزان اصلاحات سیاسی، بورخس در یکی از داستانهای کوتاهش ــ«آرمانشهر مردی خسته» (۱۹۷۴)ــ آیندهای را تصور میکند که در آن دولتها «بهتدریج به دست فراموشی سپرده شدهاند. انتخابات برگزار میشد، جنگ اعلام میشد، مالیاتها وضع میشد، ثروتها مصادره میشد، دستور بازداشت افراد صادر میشد و تلاشهایی برای تحمیل سانسور صورت میگرفت ــاما هیچکس در این سیاره به هیچیک از این امور توجهی نمیکرد.» او این وضعیت را در تقابل با زمانۀ حاضر قرار میدهد که «جمعهای شبحوار» و سیاستمداران «چلاق» بر آن سایه افکندهاند.
جهانی که شناخت آن ممکن است، اما نمیتوان بر آن مسلط شد
فردگرایی فلسفی بورخس از دستاوردهای تمدن غرب الهام میگرفت که در میراث یهودی، یونانی، رومی و مسیحی ریشه دارد. او همچنین از اندیشههای عقلانیت و نظم که با این میراث پیوند داشتند، دفاع میکرد. با این حال، بسیاری از پژوهشگران در نوشتههای بورخس غلبۀ نوعی بیواقعیتی و آشوب را مشاهده کردهاند. آنان اغلب به مقالۀ «زبان تحلیلی جان ویلکینز» (۱۹۴۲) استناد میکنند که در آن بورخس مینویسد: «هیچ طبقهبندیای از جهان وجود ندارد که خودسرانه و مبتنی بر حدس و گمان نباشد. دلیلش بسیار ساده است: ما نمیدانیم جهان چیست.» اما او بلافاصله اضافه میکند که «ناتوانی ما در نفوذ به طرح الهی جهان نباید مانع تدوین طرحهای انسانی خودمان شود، هرچند روشن است که این طرحها موقتی و گذرا هستند.» عقل و تخیل همچنان میتوانند جهان را توضیح دهند، حتی اگر این توضیح تنها جزئی و موقت باشد. امکان شناخت همچنان پابرجاست، حتی اگر محدودیتهای شناخت انسان را در مواجهه با جهانی پیچیده بپذیریم. همین آگاهی بود که بورخس را به رد سوءاستفاده از عقل و ابراز تردید نسبت به موجودیتهای جمعی و ادعاهای مبتنی بر حقیقت مطلق سوق داد.

کتاب «آزادی، فردیت و دموکراسی در آثار خورخه لوئیس بورخس» نوشته «آلخاندرا ام. سالیناس»
فردگرایی در ادبیات؛ دفاع از تکثر و خلاقیت
فردگرایی فلسفی بورخس در عرصۀ ادبیات نیز پیامدهایی دارد، عرصهای که در آن هر فرد میتواند چیزی اصیل و بدیع را به جهان عرضه کند، حتی اگر سهم او بسیار ناچیز باشد. مقالۀ «کاوشی در باب واژه» (۱۹۲۷) شیوههای بیشمار پیوند دادن واژهها به یکدیگر از سوی افراد مختلف را بررسی میکند و در پایان نتیجه میگیرد که زبان «نه از شهودهای اصیل ــکه تعدادشان اندک استــ بلکه از گونهگونیها، تصادفها و شیطنتها تغذیه میکند.» بورخس در سال ۱۹۳۲ نیز بهنحوی مشابه خاطرنشان کرد که هر ترجمه رویکردی تازه به متن عرضه میکند، تا آنجا که «مفهومِ "متنِ قطعی" تنها به قلمرو دین یا فرسودگی تعلق دارد.»
آزادی فرد در برابر ایدئولوژیهای جمعگرا
از آنجا که هر فرد میتواند سهم اصیلی در جهان داشته باشد، این نتیجه به دست میآید که باید آزادی انجام این کار را به او داد. دفاع بورخس از آزادی فردی از دهۀ ۱۹۳۰ به بعد شدت گرفت، زمانی که چندین مقاله در نقد اندیشههای ناسیونالیستی، کمونیستی و یهودستیزانه نوشت. فضای غیرلیبرال آن دوران همچنین الهامبخش داستانهایی همچون «بختآزمایی در بابل» شد، داستانی دربارۀ کشوری «گیجکننده و سرسامآور» که ویژگی آن اقتدارگرایی جمعگرا بود. در آن زمان، یکی از بزرگترین تهدیدهای جهانی علیه آزادی، نازیسم بود که بورخس میگفت «همچون دوزخهای اریوگنا، از بیواقعیتی رنج میبرد. نمیتوان در آن زندگی کرد؛ انسانها تنها میتوانند به خاطرش بمیرند، به خاطرش دروغ بگویند، و به خاطرش بکشند و زخمی کنند.»
تقابل بورخس با پرون؛ هزینه مخالفت با قدرت سیاسی
پس از آنکه خوان پرون در سال ۱۹۴۶ به ریاستجمهوری آرژانتین رسید، بورخس به دلیل مخالفت با رژیم پوپولیستی پرون، از سمت خود در یک کتابخانۀ عمومی برکنار شد. او اندکی بعد نوشت: «دیکتاتوریها سرکوب را پرورش میدهند، دیکتاتوریها بندگی را پرورش میدهند، دیکتاتوریها بیرحمی را پرورش میدهند؛ اما نفرتانگیزتر از همه این است که حماقت را پرورش میدهند. متصدیان هتل که زیر لب فرمانهایی را تکرار میکنند، تمثالهای رهبران خودکامه، شعارهای از پیش تعیینشدۀ زندهباد و مردهباد، دیوارهایی که با نامها آراسته شدهاند، مراسمات یکشکل و انضباط محضی که جایگزین روشنبینی میشود. مبارزه با چنین یکنواختیهایی یکی از وظایف متعدد نویسنده است.»
هنگامی که در سال ۱۹۵۵، ارتش پرون را سرنگون کرد، بورخس به ریاست کتابخانۀ ملی آرژانتین منصوب شد. آثار او بهتدریج بهطور گسترده در خارج از کشور ترجمه، منتشر و خوانده شدند و شهرت بینالمللیاش بهسرعت افزایش یافت. پرونیسم در سال ۱۹۷۳ بار دیگر به قدرت بازگشت و بورخس را (دوباره) از سمت خود در کتابخانه کنار گذاشتند. هنگامی که کودتای نظامی دیگری در سال ۱۹۷۶ دولت پرونیست را سرنگون کرد، بورخس در ابتدا از رژیم جدید حمایت کرد. اما پس از آنکه نقض نظاممند حقوق بشر از سوی حکومت نظامی دیگر قابل چشمپوشی نبود، از آن فاصله گرفت و بیانیهای عمومی را امضا کرد که از دولت میخواست دربارۀ سرنوشت ناپدیدشدگان اطلاعاتی ارائه کند.
بورخس پس از کودتای ۱۹۷۶، دموکراسی را «سوءاستفادهای عجیب از آمار و ارقام» خواند. اما سرانجام در این مورد نیز نظر خود را تغییر داد و اعلام کرد: «بیاعتقادی من به دموکراسی مدتها ادامه داشت اما مردم آرژانتین ثابت کردند که اشتباه میکردم.»
از آزادی خلاقیت تا آزادی سیاسی؛ پیوند ادبیات و فردگرایی
برای بورخس، فردگراییِ فلسفیِ نیرومند، بنیان دفاع از خلاقیت ادبی، آزادی فردی و دموکراسی لیبرال بود. این اندیشه که هر نویسنده و خواننده میتواند دیدگاهی منحصر به فرد به جهان بیفزاید، بیآنکه مقید به جزماندیشیها یا دستورالعملهای تحمیلی باشد، با باور سیاسی او به این اصل همخوانی داشت که انسانها حق دارند آزادانه و بدون مداخلۀ بیمورد دولت زندگی کنند. این اندیشهها نهتنها در مواضع سیاسی علنی او، بلکه در آثار ادبیاش نیز بازتاب یافتند.
هشدار بورخس درباره وسوسه نظم کامل
در میان آثار داستانی بورخس، یکی از تحسینشدهترین نوشتههای او «تلون، اوکبار، اوربیس ترتیوس» است، داستانی متعلق به سال ۱۹۴۰ دربارۀ سیارهای خیالی که جامعهای کاملاً منظم و «متقارن» دارد. یادداشتی که در پایان داستان آمده، هشدار میدهد که در جهان واقعی نباید فریب هیچگونه طرح سیاسی برای تحمیل نظمهای متقارن بر جامعه را بخوریم: «بشریت شیفتۀ سختگیر تلون، فراموش کرده و همچنان فراموش میکند که این سختگیری استادان شطرنج است، نه فرشتگان.» این جمله امروز نیز به همان اندازۀ دوران بورخس الهامبخش است.