درحالیکه شنیدن صدای پدافند و انفجار و مشاهده ستونهای دود به بخشی معمول از زندگی روزمره ساکنان پایتخت و بسیاری از شهرهای کشور تبدیل شده، فشارها بر جامعه مدنیِ پیش از این قطبیشده ایران برای اعلام «وطنپرستی» فزونی گرفته و باز برخی سر پیکان نقادی را به سمت جامعه خویش نشانه رفتهاند. این البته نخستینبار نیست که رسانهها و گروههای سیاسی «در شرایط خطیر کنونی» به انسجام ملی میآویزند؛ اما در همین حال نمیتوان کتمان کرد که اینبار وطن، واقعا، با خطر ویرانی دست به گریبان است.
اقتصادنیوز: «توسعه اقتصادی لزوما در گرو حکمرانی دموکراتیک نیست؛ گام نهادن در این مسیر نیازمند شکلگیری ائتلافی به اندازه کافی گسترده از جامعه و صاحبان قدرت با محوریت ایده توسعه است.» این عبارت، عصاره گفتمان جریان اصلاحطلبی در سالهای اخیر است؛ گفتمانی که پس از گذر از «روزنه» انتخابات مجلس دوازدهم توانست راه خود را در قالب کلید واژگان «دالان باریک» به رقابتهای چهاردهمین دوره انتخابات ریاستجمهوری نیز باز کند.
اقتصادنیوز: «کشورهای عربی، بیابانهای خشک را به زمینهای حاصلخیز تبدیل کردهاند.» این عبارتی بود که دونالد ترامپ، رئیسجمهور جمهوریخواه ایالاتمتحده، در اولین سفر خارجی خود در مجمع سرمایهگذاری سعودی-آمریکایی در اردیبهشتماه ۱۴۰۴ در ستایش روند توسعه کشورهای حاشیه جنوبی خلیجفارس بر زبان راند. این ستایش، ناخودآگاه ذهن را به زمانی میبرد که جیمی کارتر، رئیسجمهور دموکرات ایالاتمتحده، در سفر خود به تهران در دیماه ۱۳۵۶، ایران را «جزیره ثبات در یکی از بیثباتترین مناطق جهان» توصیف کرد. طی این دوره تقریبا ۴۷ساله، خط و ربط سیاسی کشورها و شاید از آن مهمتر، وضعیت اقتصادی در شمال و جنوب خلیجفارس زیر و زبر شده است.
اقتصادنیوز: چرا دولت که خود با صلاحدیدش ارز ترجیحی را به واردکنندگان کالاهای اساسی تخصیص میدهد، قادر به کنترل «گرانی» در انتهای زنجیره عرضه به مصرفکننده نیست؟ این پرسشی بود که چندی پیش آقای رئیسجمهور در گفتوگو با وزیر محترم جهاد کشاورزی مطرح کردند.
اقتصادنیوز: با وجود گذشت حدود ۶ماه از تشکیل دولت چهاردهم، وعدههای انتخاباتی مسعود پزشکیان مانند حلوفصل منازعات سیاست خارجی، هموارکردن راه خروج ایران از لیست سیاه FATF، پذیرش پوشش اختیاری و رفع فیلترینگ همچنان در راهروهای «قصر» ایرانی قانون دست به دست میشوند.
اقتصادنیوز: ترکیب نسبت سرمایه به تولید بالا و عدم رشد موجودی سرمایه نشان میدهد که اقتصاد ایران در تله «کلنگی شدن» گرفتار شده است. برای درک این کلنگی شدن لازم نیست اقتصاددان بود یا با ارقام و اعداد آشنایی داشت؛ کافی است نگاهی به وضعیت جادهها، وسایل حملونقل، شبکه تولید و انتقال انرژی و... بیندازیم.
اقتصادنیوز: صنعت ایران بهشدت در حال عقب افتادن است. این در حالی است که فناوریهای صنعتی در سراسر منطقه و جهان همچنان در حال توسعه و گسترش است.
اقتصادنیوز: اقتصاد ایران به عارضه «صنعتزدایی زودرس» مبتلا شده است و پارادایم کنونی حکمرانی اقتصادی-سیاسی کشور و دگرگونیهای عمیق بینالمللی، مانند گذارهای فناورانه و سبز در سطح جهان، نیز چشمانداز مثبتی را برای تغییر این روند در افق آینده ترسیم نمیکند.
اقتصادنیوز: پژوهشگران اقتصاد سیاسی معتقدند که اقتصاد ایران به تسخیر گروههای ذینفع درآمده است. پدیده تسخیر دولت با اثرگذاری بر قوانین و سیاستها گره خورده و از همینرو، ثبت و ضبط شواهد ناظر بر این فساد بزرگ اگر نه ناممکن، بسیار دشوار است.
اقتصادنیوز: خواه در دوره پیش از انقلاب و خواه در دوره پس از آن، راهبرد توسعه صنعتی کشور را میتوان با عنوان «صنعتیسازی مبتنی بر سرمایه نفتی» توصیف کرد.
عمارت بزرگ و پرهیاهویی را تصور کنید که نمای بیرونی و کلیت نقشه داخلی آن برای همه قابل مشاهده است؛ اما در پشت دیوارهای کاذب و دریچههای مخفی آن، اتاقها و راهروهایی تعبیه شده است تا بخشی از رفتوآمدهای ساکنان را از چشمان غیرخودی پنهان نگه دارد.
به نظر میرسد که جامعهشناسان، متخصصان علم سیاست و اقتصاددانان آزادیخواه تا حد زیادی بر سر ناگزیر بودن اصلاحات اقتصادی بازارمحور و البته تقدم ترمیم گسلهای اجتماعی-فرهنگی بر آن، به توافق رسیدهاند.
پس از گمانهزنیهای چندینساله، آکادمی سلطنتی علوم سوئد پنجاهوششمین جایزه نوبل اقتصاد را به دارون عجماوغلو، اقتصاددان ۵۶ساله ترکتبار و استاد دانشگاه MIT؛ جیمز رابینسون، اقتصاددان ۶۴ساله انگلیسی و استاد دانشگاه شیکاگو و سایمون جانسون، اقتصاددان ۶۱ساله انگلیسی و استاد دانشگاه MIT اعطا کرد.
اقتصادنیوز: خویشاوندگرایی و سایر اشکال روابط شخصی اکنون به وجه آشکاری از فساد نهادینه در ایران تبدیل شده است.
در ۳۱ ژانویه۱۹۹۰ رستوران زنجیرهای مکدونالد اولین شعبه خود را در مسکو افتتاح کرد. تصویر طاق طلایی در میدان پوشکین و مشتریان صفکشیده در برابر شعبه این رستوران آمریکایی، تصویری استثنایی از سرمایه اجتماعی ویرانشده کمونیسم در پایان دهه۱۹۹۰ نبود.
اقتصادنیوز: کلید فهم نظری اقتصاد سیاسی اصلاحات، درک این ایده محوری است که هدف اصلی در نظامهای سیاسی، نه بیشینهسازی رفاه شهروندان، بلکه باقی ماندن در قدرت است.
اقتصادنیوز: شکست دولتها، نه اتفاقی از سر تصادف بلکه فرآیندی ساخته دست بشر است. شکنندگیهای نهادی و نقصهای ساختاری به شکست کمک میکنند، اما خود این کمبودها و فقدانها اغلب به تصمیمات یا اقدامات سیاستمداران بازمیگردند.
سیاست و ورزش همواره پیوندی نزدیک با یکدیگر دارند و اغلب با هم تلاقی میکنند که نمونههایی از آن را میشد در المپیک۲۰۲۴ پاریس مشاهده کرد.
اقتصادنیوز: خصوصیسازی انتخابی دولت مادورو نیز گرچه به افزایش تولید و عرضه کالاها و خدمات یاری رسانده اما همانگونه که توضیح داده شد، فرصتهای جدیدی را برای رفتارهای رانتجویانه ضمن اطمینان دولت از تضمین حاکمیت بر اقتصاد ایجاد کرده است.
این انگاره که نظامهای اجتماعی-اقتصادی-سیاسی باید بر اساس منشها یا فضایل جمعی -که توسط حاکمان خیرخواه بهصورت «دستوری» تعیین میشود- سامان یابند، قدمتی به اندازه تاریخ اندیشهورزی دارد.
از دریچه نگاه اقتصاد سیاسی، کارکرد اصلی نظامهای سیاسی مدرن آن است که فرصتی را برای جامعه فراهم میآورد تا با تدوین و اجرای تصمیمهای الزامآور و کموبیش موثر، مشکل تعارض منافع و خواستها را حلوفصل کند.
اقتصادنیوز: اقتصاد سیاسی مالیاتستانی کنونی در ایران بیش از هر چیز با این واقعیت گره خورده است که قطع وابستگی بودجه دولت به درآمدهای نفتی نه یک انتخاب استراتژیک بلکه از روی اجبار بوده است.