دو مسیر، یک هدف؛ ائتلاف هشت‌کشوری مانع جنگ جدید علیه ایران خواهد شد؟ | آخرین نفس‌های دیپلماسی
به گزارش اقتصادنیوز، قدرت‌های اروپایی و منطقه‌ای در تلاشند تا با ایجاد چارچوبی دیپلماتیک، مانع تشدید تنش میان تهران و واشنگتن شوند. این طرح از تمایل زیاد قدرت‌های متوسط برای تأمین ثبات منطقه‌ای بدون رهبری آمریکا حکایت دارد.
اقتصادنیوز: افزایش تلفات نظامی، میلیاردها دلار هزینه، فشار تورمی و کاهش حمایت افکار عمومی، واشنگتن را در برابر تصمیمی دشوار درباره جنگ با ایران قرار داده است؛ تصمیمی میان تشدید حملات، خروج از درگیری یا ادامه فشارهای اقتصادی و نظامی محدود. تحلیلگران فارن‌پالیسی با بررسی هزینه‌ها و پیامدهای هر سه مسیر، توضیح می‌دهند چرا کاخ سفید ممکن است به‌جای بازگشت به جنگ تمام‌عیار یا عقب‌نشینی یک‌جانبه، به تداوم راهبرد فعلی روی بیاورد.
دو مسیر و یک هدف: جلوگیری از جنگ
الی گرانمایه در شورای روبط خارجی اروپا نوشت: نگرانی از آغاز دوباره جنگی تمام‌عیار میان ایران و آمریکا، موج تازه‌ای از تحرکات دیپلماتیک را در اروپا و خاورمیانه به راه انداخته است. در همین چارچوب، دو مسیر دیپلماتیک با مشارکت قدرت‌های اروپایی و منطقه‌ای شکل گرفته که هدف آن‌ها جلوگیری از تشدید تنش‌ها یا دست‌کم محدود کردن پیامدهای ویرانگر یک درگیری احتمالی است. در صورت موفقیت، این ابتکارها می‌توانند به پایه‌های ائتلافی تازه برای ایجاد ثبات در خاورمیانه تبدیل شوند؛ ائتلافی که برخلاف الگوهای گذشته، قرار نیست آمریکا در رأس آن قرار داشته باشد.
آخرین نفس های دیپلماسی
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در پاسخ به این پرسش که آیا پس از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره حمله جدیدی به ایران انجام خواهد داد، گفت: «هر چیزی ممکن است.» همین اظهارنظر و نگرانی از پیامدهای بازگشت به جنگی تمام‌عیار، تلاش‌های دیپلماتیک فشرده‌ای را در پی داشته است.
در این میان، دو مسیر مهم از سوی قدرت‌های اروپایی و منطقه‌ای در حال شکل‌گیری است که می‌توان آن‌ها را آخرین تلاش‌ها برای جلوگیری از وقوع درگیری جدید یا دست‌کم کاهش خسارات ناشی از آن دانست.
ائتلاف هشت‌کشوری؛ از اروپا تا خاورمیانه
نخستین مسیر، بریتانیا، فرانسه، آلمان و ایتالیا را در قالب گروه چهار کشور اروپایی موسوم به «E4» با مصر، پاکستان، ترکیه و عربستان سعودی در قالب گروه «R4» گرد هم آورده است.
وزیران امور خارجه این هشت کشور در ۲۳ اکتبر در استانبول دیدار کردند تا درباره موضوعات مهم منطقه‌ای، از جمله حفظ امکان تحقق راه‌حل دوکشوری در مناقشه اسرائیل و فلسطین، پایان دادن به جنگ ایران و آمریکا، بازگشایی تنگه هرمز و دفاع از عربستان سعودی در برابر حملات اخیر حوثی‌های یمن گفت‌وگو کنند.
ایتالیا می تواند تحولی جدید ایجاد کند؟
در بخش اروپایی این ابتکار، پیوستن ایتالیا به گروه سه کشور اروپایی موسوم به «E3» تحول مثبتی محسوب می‌شود. حضور رم می‌تواند وزن دیپلماتیک اروپا را افزایش دهد و بخشی از ضعف ناشی از خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا و کاهش نفوذ منطقه‌ای آلمان را جبران کند؛ کاهشی که حمایت قاطع برلین از اسرائیل نیز در آن نقش داشته است.
روابط آلمان و ایران نیز از سال ۲۰۲۲ با تنش همراه بوده است، اما ایتالیا از این میزان سابقه تنش در روابط با ایران برخوردار نیست. همچنین این کشور در تصمیم سال گذشته گروه E3 برای فعال‌سازی سازوکار بازگشت خودکار تحریم‌ها علیه ایران، موسوم به «اسنپ‌بک»، مشارکت نداشت. این تفاوت‌ها ممکن است در نهایت به ایتالیا کمک کند تا راه مذاکره با تهران را دوباره هموار سازد.
پیمان دفاعی مکه و افزایش نقش قدرت‌های منطقه‌ای
نشست استانبول همچنین نشان داد که گروه R4 از زمان شکل‌گیری در ابتدای سال جاری، در واکنش به تغییر توازن قدرت در خاورمیانه، تا چه اندازه پیشرفت کرده است.
تمام اعضای این گروه به‌جز مصر، در ماه اوت پیمان نظامی موسوم به «ائتلاف دفاعی مکه» را امضا کردند. این پیمان اخیراً در پی حملات حوثی‌ها به عربستان سعودی مورد آزمون قرار گرفت؛ زمانی که اعضای آن برای مقابله با این تهدید، سازوکارهای دفاع جمعی را فعال کردند.
شکل‌گیری و تقویت چنین چارچوب‌هایی نشان می‌دهد که قدرت‌های منطقه‌ای بیش از گذشته تمایل دارند تا مسئولیت تأمین امنیت خود را بر عهده بگیرند و صرفاً به حمایت قدرت‌های بزرگ خارجی متکی نباشند.
سفر مقام‌های امنیتی به تهران
دومین مسیر دیپلماتیک، سه روز پس از نشست استانبول آغاز شد؛ زمانی که رؤسای نهادهای امنیتی پاکستان، ترکیه و عربستان سعودی با رهبران ایران در تهران دیدار کردند.
نویسنده مدعی شد: هدف این نشست، تلاش برای جلوگیری از دور تازه درگیری‌ها از طریق وارد کردن ایران به یک روند دیپلماتیک جدی بود. میزبانی تهران از این دیدار همچنین برای ایران یک دستاورد تبلیغاتی به همراه داشت؛ آن هم در شرایطی که دولت ترامپ در تلاش است محاصره‌ای کامل علیه این کشور اعمال کند.
قدرت‌های منطقه‌ای در شرایطی برای کاهش تنش‌ها شتاب گرفته‌اند که تهران به‌روشنی هشدار داده است پاسخ آن به حملات مجدد آمریکا یا اسرائیل، بسیار مخرب‌تر از هر آن چیزی خواهد بود که خاورمیانه طی هشت ماه گذشته تجربه کرده است.
ایران پیش‌تر نیز از طریق متحد خود در یمن، توانایی اثرگذاری بر تحولات منطقه‌ای را نشان داده است. حوثی‌ها در هفته‌های اخیر به زیرساخت‌های حیاتی در عربستان سعودی آسیب رسانده‌اند و به کشتیرانی در دریای سرخ حمله کرده‌اند.
نویسنده مدعی شد: احتمالاً پاکستان، ترکیه و عربستان سعودی در جریان دیدار تهران به مقام‌های ایرانی هشدار داده‌اند که حملات بیشتر به زیرساخت‌های حیاتی و اهداف غیرنظامی کشورهای همسایه، هرگونه چشم‌انداز برای ادغام و همکاری منطقه‌ای را از بین خواهد برد.
ائتلاف قدرت‌های متوسط
نویسنده مدعی شد: در کنار تلاش‌های دیپلماتیک، گروه E4 و R4 می‌توانند برای محدود کردن توانمندی‌های ایران نیز اقداماتی را در دستور کار قرار دهند؛ از جمله مختل کردن زنجیره‌های تأمین از چین و روسیه.
با این حال، این چارچوب می‌تواند زمینه را برای ایجاد ساختاری گسترده‌تر در حوزه امنیت خاورمیانه فراهم کند؛ ساختاری که از الگوی بازدارندگی پیش‌بینی‌شده در پیمان مکه فراتر برود.
آیا معماری امنیتی جدیدی در راه خاورمیانه است؟
تجربه اروپا در ایجاد سازوکارهای امنیتی و همکاری در چارچوب اتحادیه اروپا می‌تواند برای کاهش تنش‌ها، مدیریت توانمندی‌های نظامی و در نهایت ایجاد زمینه‌های امنیت و رفاه مشترک در خاورمیانه مفید باشد.
رویکرد صفر و صدی ترامپ جنگ را اجتناب ناپذیر می کند
البته بازگشت به جنگی تمام‌عیار میان ایران و آمریکا همچنان ممکن است اجتناب‌ناپذیر باشد؛ به‌ویژه با توجه به رویکرد مبتنی بر حاصل‌جمع صفر ترامپ و تمایل ظاهری او به ثبت میراثی مبتنی بر قدرت نظامی. در چنین نگرشی، دستاورد یک طرف لزوماً به معنای زیان طرف دیگر نیست، بلکه پیروزی زمانی معنا پیدا می‌کند که طرف مقابل شکست بخورد.
با وجود این، حتی اگر تلاش‌های گروه E4+R4 به نتیجه نرسد، شکل‌گیری آن از ظهور نظمی جدید حکایت دارد که قدرت‌های متوسط منطقه‌ای در شکل‌دهی به آن نقش پررنگ‌تری خواهند داشت.
این کشورها اکنون برای تقویت دیپلماسی خود بیش از گذشته به اروپا چشم دوخته‌اند، نه آمریکا.
برای کشورهای اروپایی نیز این ابتکار فرصتی فراهم می‌کند تا پس از دوره‌ای طولانی از نفوذ محدود در خاورمیانه، بار دیگر از ظرفیت دیپلماتیک خود برای اثرگذاری بر تحولات منطقه استفاده کنند.
بنابراین، تعهد به کاهش تنش‌ها و حرکت به سوی دیپلماسی فراگیرتر، مهم‌ترین ویژگی این ابتکار است؛ رویکردی که شاید خاورمیانه بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز دارد.
