ظریف: پیروزی امروز، شکست فرداست؛ باید از فرصتها درست استفاده کنیم/ ای کاش دوستان پس از آزادسازی خرمشهر، به نظر ولیفقیه درباره پایان جنگ تن داده بودند
به گزارش اقتصادنیوز به نقل از جماران، عصر امروز ۲۸ آبان در مراسم رونمایی و بررسی کتاب «تاریخ یک همسایگی؛ روابط ایران و عراق در گذر زمان» در انتشارات ثالث برگزار شد.
محمدجواد ظریف، وزیر اسبق امور خارجه در این مراسم با بیان اینکه من شرمنده مردم هستم که نتوانستهایم به شکلی شایسته از حقوق آنان دفاع کنیم، اظهار کرد: من درست پس از فتح خرمشهر برای گذراندن دوره دکتری در دانشگاه کلمبیا وارد نیویورک شدم. آن زمان، از طرف مرحوم رجایی خراسانی، مسئول وقت نمایندگی جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل متحد، از من درخواست شد که به عنوان کارمند محلی در نمایندگی فعالیت کنم و نخستین سؤالی که برای ما پیش آمد این بود که با شورای امنیت سازمان ملل چه کنیم.
اقتصادنیوز: وزیر اسبق امور خارجه با تاکید بر اینکه باید در بهترین شرایط برای دفاع از منافع خودمان اقدام کنیم، گفت: باید وقتشناس باشیم، چون زمان بهسرعت از دست میرود. پیروزی امروز، شکست فرداست.
وی با بیان اینکه شورای امنیت ظلمهای بسیاری را در حق مردم ایران کرده است، افزود: شورای امنیت در قطعنامه ۲۸۱۷ درباره تجاوز اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، به شکلی شرمآور حقوق و اخلاق را وارونه کرد. این قطعنامه به همان اندازه قطعنامه ۴۷۹ شرمآور است. نکته دیگری که در کنار بحث شورای امنیت باید عرض کنم، ناتوانی جنگ در برآوردهسازی خواستههای جنگاوران است. در تمام جنگهای قرن ۲۰ و ۲۱ آغازکنندگان جنگ یا نابود شدهاند یا دستکم به اهدافشان نرسیدهاند. به همین دلیل، در سال ۱۹۲۸ کشورهای دنیا در معاهده پاریس یا معاهده بریان-کلوگ، جنگ را غیرقانونی اعلام کردند.
وزیر اسبق امور خارجه ادامه داد: از زمانی که جنگ از جبههها به کل جامعه بسط یافت، دیگر امکان نداشت جنگی بتواند به اهدافی که برای آن آغاز شده بود، دست پیدا کند. همه جنگها با تصور پیروزی سریع آغاز شدند. وقتی آمریکا در سال ۲۰۰۳ جنگ علیه عراق را آغاز کرد، نام عملیات را «شوک و بهت» گذاشت، زیرا معتقد بود چنان ضربه شدیدی وارد میشود که دولت عراق سقوط خواهد کرد. نتیجه این شد که آمریکا ۲۰ سال بعد همچنان درگیر همان جنگ بود.
عضو هیأت علمی دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران اضافه کرد: در افغانستان نیز آمریکا در سال ۲۰۰۱ جنگ را آغاز کرد، اما ۲۰ سال بعد، مجبور شد با همان کسانی که با آنها جنگیده بود، مذاکره کند تا از افغانستان خارج شود و حکومت طالبان دوباره به قدرت بازگردد. در جنگ با ایران نیز آمریکا دچار همین اشتباه شد به قول اوباما، ترامپ جنگی را علیه سلاح هستهای آغاز کرد که وجود نداشت و امروز میخواهد تنگه هرمزی را باز کند که باز بود.
ظریف با اشاره به اینکه صدام نیز در پی پیروزی سریع بر ایران بود، عنوان کرد: در آن زمان هم مانند امروز، برخی از خارجنشینان مانند اویسی و بختیار، به صدام وعده پیروزی سریع میدادند. شورای امنیت نخستین قطعنامه خود درباره ایران را ۶ روز پس از آغاز جنگ تصویب کرد، زیرا در آمریکا و در دنیا این اجماع وجود داشت که حکومت ایران ظرف یک هفته جنگ را خواهد باخت و سقوط خواهد کرد.
وی با بیان اینکه حمایت مردم ایران از کشور باعث شد از روز هفتم جنگ ۴۰ روزه، آمریکا به دنبال پایان دادن به جنگ باشد، گفت: صدام نیز از روز هفتم جنگ به دنبال پایان دادن به آن بود و به همین دلیل، بلافاصله قطعنامه ۴۷۹ را که البته صددرصد به نفع عراق بود، پذیرفت. قطعنامه ۴۷۹ برخلاف همه قطعنامههای دیگر، بهجای آتشبس عبارت پایان درگیری آمده و هیچ اشارهای هم به عقبنشینی نشده است، زیرا نماینده وقت آمریکا در شورای امنیت، گفت خوزستان، موضوع اختلاف است. کسانی که امروز چشم به آمریکا دارند، خوب به این موضوع توجه کنند.
وزیر اسبق امور خارجه با بیان اینکه تا قطعنامه ۵۱۲ که پس از فتح خرمشهر تصویب شد و نگرانی از ورود ایران به خاک عراق وجود داشت، اشارهای به مرزهای بینالمللی نشد، افزود: یعنی شورای امنیت ۲ سال مردم ایران را برای مقابله با این جنایت تنها گذاشت. این وضعیت دقیقاً شبیه قطعنامه ۲۸۱۷ است که سه هفته پس از تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران، شورای امنیت قطعنامهای صادر میکند، بدون اینکه هیچ اشارهای به نقش تجاوزکارانه آمریکا و رژیم صهیونیستی و جنایات لامرد و میناب داشته باشد.
ظریف اضافه کرد: در طول ۸ سال جنگ تحمیلی نیز هیچ اشارهای به استفاده عراق از سلاح شیمیایی نمیشد. هرچه تلاش کردیم نام نامبارک صدام را در این قطعنامهها بیاورند، نیاوردند؛ با وجود اینکه شش گزارش دبیرکل سازمان ملل متحد، استفاده عراق از سلاح شیمیایی را اثبات کرده بود. نخستین باری که در یک قطعنامه به استفاده عراق از سلاح شیمیایی اشاره شد، قطعنامه ۶۸۸ بود که چند ماه پس از حمله عراق به کویت صادر شد.
عضو هیأت علمی دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران ادامه داد: یعنی تا پیش از آن، در برابر استفاده از سلاح شیمیایی علیه مردم سردشت، سربازان ایران و مردم عراق در حلبچه سکوت شد. حتی اسناد سازمان سیا نشان میدهد که پس از استفاده عراق از سلاح شیمیایی در حلبچه، رئیس سیا به اعضای سیاسی دستور داد این جنایت را به گردن ایران بیندازند. پس از آزادسازی خرمشهر، بحث پایان جنگ مطرح بود و برخی دوستان برخلاف امام معتقد بودند که باید جنگ ادامه پیدا کند. ای کاش به نظر ولیفقیه تن داده بودند و بر همان اساس عمل میکردند.
وی با بیان اینکه من هم جزو کسانی بودم که اشتباه کردم، افزود: وقتی وارد سازمان ملل متحد شدم، آقای رجایی خراسانی به من گفتند که پس از دو سال، شورای امنیت تشکیل شده و ما دستورالعملی از تهران نداریم که چه کار کنیم. من آن زمان گفتم به دلیل دو سال سکوت شورای امنیت در برابر جنایات صدام علیه ایران، جلسات شورای امنیت را تحریم کنیم. منظور من فقط همان یک جلسه بود، اما این موضوع به سیاست جمهوری اسلامی برای ۶ سال تبدیل شد.
وزیر اسبق امور خارجه با تأکید بر اینکه باید در بهترین شرایط برای دفاع از منافع خودمان اقدام کنیم، گفت: باید وقتشناس باشیم، چون زمان بهسرعت از دست میرود. پیروزی امروز، شکست فرداست. یک روز ارمنستان قرهباغ را گرفت و آذربایجان هیچ کاری نمیتوانست انجام دهد و ۲۸ سال بعد، آذربایجان قرهباغ را پس گرفت و نزدیک بود دولت ارمنستان سقوط کند. اگر امروز در جنگ دست بالا را داریم، دلیل نمیشود که تا روز آخر جنگ هم دست بالا را داشته باشیم. این تجربه ما از فتح فاو است. بنابراین باید در بهترین شرایط، باید با تکیه بر بزرگترین سرمایه خودمان یعنی مردم، برای حصول پیروزی نهایی از فرصت استفاده کنیم.
اشغال سفارت آمریکا نقشی مستقیم در تحریک صدام برای حمله به ایران داشت
همچنین مجید تفرشی، تاریخنگار و تحلیلگر مسائل بینالملل نیز در بخش دیگری از این مراسم با بیان اینکه پس از یک تجاوزات یک سال و نیم اخیر به ایران، اهمیت پژوهش در جنگ ایران و عراق بیشتر نمایان شد و کارهای بیشتری در این زمینه صورت گرفت، اظهار کرد: من به عنوان کسی که به خاطر مسائل سربازی به جبهه رفته بودم و اعتقادی به جنگ نداشتم، هنگامی که در خارج کشور و حین انجام پژوهش، اسناد بینالمللی را مطالعه میکردم، بارها و بارها برای کشورمان گریستم.
وی با تأکید بر اهمیت بررسی چگونگی تأسیس عراق، بیان کرد: یکی از افرادی که در این زمینه نقش داشت، خانمی به نام گرترود بل بود که پس از امضای قرارداد سایکس پیکو، موظف به ترسیم نقشه عراق جدید شد. او در پیشنهادهای اولیه خود به دولت بریتانیا، چند نکته را مطرح کرد؛ نخست اینکه به هیچ وجه اجازه مسلحسازی کردها صادر نشود، دوم اینکه به اکثریت شیعه و روحانیون عراق اجازه حکومت داده نشود و سوم اینکه یک حاکم خارجی از حجاز و نجد برای حکومت بر عراق آورده شود. در نتیجه، فیصل اول که از حجاز و نجد آمده بود، به عنوان حاکم انتخاب شد.
این تاریخنگار با بیان اینکه اشغال سفارت آمریکا و گروگانگیری نقش مستقیمی در تحریک صدام برای حمله به ایران داشت، افزود: اینکه آمریکاییها با تجاوز ارتش عراق به ایران همراهی کردند، بخش مهمی از آن به ماجرای اشغال سفارت مربوط میشود و باید توجه بیشتری به آن گردد. موضوع تأثیرگذار دیگر، اشغال سفارت ایران در لندن است که در فاصله گروگانگیری در ایران و آغاز جنگ رخ داد. اکنون دیگر مشخص شده است که آموزش و سازماندهی ۶ گروگانگیر ایرانی که در ۱۹۸۰ به سفارت ایران در لندن حمله کردند، به دست مأموران نظامی بعثی عراق انجام شده بود. همچنین ماجرای مک فارلین نیز از دیگر موضوعات مهمی است که همچنان بر روابط ایران و عراق تاثیر دارد.
تفرشی با بیان اینکه جنگ ایران و عراق صرفاً مسألهای میان این دو نبود، عنوان کرد: مناقشات ایران و منطقه حتی در دوره صفویه وجود داشته است. بخش عمدهای از اختلافات مرزی ایران و عثمانی درباره عراق کنونی بوده و برخی از این اختلافات تا امروز نیز پابرجاست. یکی از کشورهایی که نقش مهم در حمله صدام به ایران داشت، عربستان بود. در نخستین اعلامیه فرماندهی عراق، سه خواسته اصلی از ایران مطرح شده است؛ در حالیکه دو مورد از این سه خواسته، ارتباطی با عراق نداشت. یکی مسئله بازگرداندن جزایر سهگانه بود و دیگری مسئله خودمختاری یا استقلال خوزستان که مدعی بودند این استان، عربستان اشغالی است. تنها خواستهای که به اختلافات عراق ارتباط داشت، مسئله مالکیت و حاکمیت بود.
وی با بیان اینکه این کتاب یکی از کاملترین کتابهای فارسیزبانی است که تا کنون در زمینه روابط ایران و عراق نوشته شده است، گفت: واقعاً خجالتآور است که چنین کار مهمی درباره تاریخ روابط ایران و عراق برای انتشار با موانع روبهرو شده بود. انتظار میرفت که دشمنان ایران از انتشار این کتاب جلوگیری کنند، نه خودمان. باید در این مسئله تجدیدنظر شود که چگونه منافع ملی مورد ممیزی قرار میگیرد و افرادی که درک دقیقی از منافع راهبردی ما ندارند، با تنگنظری مانع انتشار چنین آثاری میشوند. امیدوارم این کتاب به زبان انگلیسی و عربی نیز ترجمه و منتشر شود، زیرا همان طور که جنگ بر ما تحمیل شد، روایت تاریخ جنگ نیز در سطح جهانی در حال تحمیل به ماست.
این تحلیلگر مسائل بینالملل با اشاره به نقش آمریکا در جلوگیری از پایان جنگ ایران و عراق، بیان کرد: در خاطراتی که از جاسوسان آمریکایی و اسرائیلی نوشته شده، به این مسأله اشاره شده که در اواخر جنگ هر گاه ایرانیها میخواست جنگ را تمام کند، برای اینکه جمهوری اسلامی را ترغیب به ادامه جنگ کنند، سیگنالهایی دروغین به مقامات ایران ارسال میشد که صدام در حال سقوط است و متقابلا هر گاه عراق میخواست جنگ را به پایان برساند، سیگنالهایی از همین دست برای صدام ارسال شد.
تفرشی با تأکید بر ارزش قطعنامه ۵۹۸، اظهار کرد: هنوز در ایران، باید به اهمیت و عظمت کار ایران در زمینه قطعنامه و دیپلماسی پایان جنگ ۸ ساله توجه بیشتری شود. این کار از نظر دیپلماتیک کمتر از دستاوردهای دوران جنگ نبود و به تثبیت پایان جنگ بر اساس بیشترین دستاوردهای ملی و تاریخی ایران کمک کرد.
اکنون طبیعیترین کشوری که میتواند در همه ابعاد با ایران متحد شود، عراق است
همچنین حسین علایی، فرمانده اسبق سپاه نیز با بیان اینکه این کتابی بسیار کامل در مورد روابط ایران و عراق است که مردم عراق کشور میتوانند آن را مطالعه کنند، گفت: با اینکه جنگ با عراق پایان یافت و پس از سقوط صدام، روابط دو کشور بسیار عالی شد، اما برخی مسائل ما هنوز حل نشده است.
وی افزود: ما نمیدانیم در آینده چه کسانی در ایران و عراق حاکم خواهند شد و لازم است این مسائل را برای آیندگان حل کنیم. ما هنوز نتوانستهایم در لایروبی اروندرود به تفاهم برسیم و این رودخانه را به محلی اقتصاد برای هر دو کشور تبدیل کنیم. هنوز فعالیتهای این رودخانه به پیش از جنگ برنگشته و تا جایی که من متوجه شدهام، این عمدتا به دلیل عدم همکاری طرف مقابل است.
علایی با اشاره به مداخلات مستمر آمریکا در امور عراق، عنوان کرد: آمریکا نمیخواهد بپذیرد که مردم ایران و عراق عمدتا دین و فرهنگ واحد دارند که در قالب دو حاکمیت جدا، باهم زندگی میکنند. آمریکاییها معتقدند که آنان باید روایط ایران و عراق را تنظیم کنند. اینکه ترامپ با پررویی اعلام میکند که الزیدی را او انتخاب کرده نیز حاکی از همین امر است. این رویکرد آمریکا بسیار خطرناک است.
این فرمانده اسبق سپاه با بیان اینکه آمریکا و شوروی از یک سو و عربستان از سوی دیگر، از کشورهایی بودند که تلاش کردند صدام را به جان ایران بیاندازند، افزود: آمریکا روز اول جنگ، ۴ فروند هواپیمای جنگیای که ایران خریداری کرده بود را به جای ایران، به عربستان داد، چون قرار بود این کشور مأموریت انتقال اطلاعات به عراق را بر عهده بگیرد. خود صدام نیز میگفت به عنوان جبهه شرقی اعراب وارد جنگ با ایران شده است. یکی از اهداف صدام این بود که سه جزیره ایرانی را به اعراب ملحق کند. در دو جنگ اخیر با ایران نیز در بین کشورهای منطقه، عربستان موثرترین کشور در تحریک آمریکا به جنگ با ایران بود.
علایی اضافه کرد: از ابتدای پیروزی انقلاب و حتی زمان حسن البکر، رئیسجمهور وقت عراق، این کشور کار خود را علیه ایران آغاز و حتی حزب دموکرات را مسلح کرد و به خوزستان سلاح فرستاد تا علیه جمهوری اسلامی به کار گرفته شود. بنیان مینگذاری دریایی در خلیجفارس را عراق بنا نهاد.
وی با تأکید بر اینکه اکنون طبیعیترین کشوری که میتواند در همه ابعاد با ایران متحد شود و اقتصادش را به اقتصاد ایران پیوند بزند، عراق است، گفت: بنابراین، باید روابط ایران و عراق را به نمونهای از روابط دو ملت با اشتراکات بسیار گسترده تبدیل کنیم. ما فقط با شیعیان عراق اشتراکات وسیع نداریم؛ تمام کردهای عراقی نیز ریشههای خود را ایرانی میدانند و به صحبت کردن به زبان فارسی افتخار میکنند.
فهم امنیت خارجی بدون توجه به دو مفهوم «تداوم» و «تغییر» امکانپذیر نیست
همچنین محمدکاظم سجادپور، دیپلمات باسابقه نیز در بخش دیگری از این مراسم با بیان اینکه امنیت خارجی دستکم سه پایه دارد، اظهار کرد: امنیت خارجی از یک طرف کاری سیاسی و اجرایی است و از طرف دیگر، یک کار علمی محسوب میشود. این کتاب نشان میدهد که بدون تاریخ نمیتوان شرایط را درک کرد. فهم تاریخ، امنیت خارجی و سیاست خارجی ایران، بدون توجه به دو مفهوم «تداوم» و «تغییر» امکانپذیر نیست. ملاقات اخیر شی، پوتین و ترامپ با یکدیگر نیز حاکی از تداوم تفکر گذشته است که اگرچه اکنون تغییر کرده، اما دستکم ساختارهای قدرت همچنان اهمیت دارند.
وی ادامه داد: در کنار بنیادهای مرزی، ساختارهای بینالمللی، منطقهای و داخلی نیز در شکلگیری مناسبات ایران و عراق نقش داشتهاند. فروپاشی عثمانی و شکلگیری نظم سیاسی کنونی منطقه، متأثر از تحولات نظام بینالملل و رقابت قدرتهای بزرگ بود. در سطح منطقهای نیز جریانهایی مانند ناسیونالیسم عرب، با وجود تغییراتی که در دورههای مختلف تجربه کردهاند، همچنان بر معادلات امنیتی علیه ایران تأثیرگذار بودهاند. ساختارهای سیاسی و اداری دو کشور، بهویژه ساختار قدرت در عراق دوره صدام، از دیگر عوامل مهم در تحلیل این روابط هستند.
این استاد دانشگاه اضافه کرد: در کنار تاریخ و ساختارها، ادراک و محاسبات تصمیمگیران نیز در شکلگیری جنگ و تحولات امنیتی اهمیت داشته است. برای نمونه، گزارشهای بختیار و اویسی به صدام درباره وضعیت آشفته ایران پس از انقلاب و احتمال سقوط حکومت، بر ارزیابی او از شرایط ایران تأثیر گذاشت. این نمونه نشان میدهد که تصمیمات سیاسی و نظامی صرفاً محصول شرایط عینی نیستند، بلکه برداشت و تحلیل افراد از آن شرایط نیز در شکلگیری آنها نقش دارد. این موضوع درباره تصمیمگیران آمریکایی و دیگر بازیگران منطقهای نیز صدق میکند.
سجادپور با بیان اینکه در مجموع، برای بررسی پیوند تاریخ همسایگی ایران و عراق با امنیت خارجی، باید سه محور را همزمان در نظر گرفت، گفت: این محورها عبارت است از فراز و فرودهای تاریخی، ساختارهای بینالمللی و داخلی و در نهایت نقش انسانها و ادراک آنها در تصمیمگیری. توجه به این ابعاد میتواند زمینه پژوهشهای دقیقتر و عمیقتری درباره امنیت خارجی ایران را فراهم کند.
بسیاری از مردم عراق، جنگ با ایران را ظالمانه میدانند
محمد مازن زیدی، مشاور سابق نخستوزیر عراق نیز در بخش دیگری از این مراسم با بیان اینکه در مورد روابط ایران و عراق. دو رویکرد وجود دارد، اظهار کرد: یکی مطالعات تنشمحور است که بیشترین کتب بر اساس این رویکرد نوشته میشود. اگرچه تاریخ مشترک این دو کشور پر از جنگ است، اما رویکرد دومی که وجود دارد، تمرکز بر اشتراکات است، زیرا خصوصا پس از تحولات سال ۲۰۰۳، نقاط مشترک ایران و عراق در زمینههای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی پررنگتر شد. راهپیمایی اربعین فرصت بسیار خوبی است تا این اشتراکات را بیش از پیش تقویت کنیم.
وی افزود: در اواخر جنگ، رهبران عراق با خواهش و تمنای بسیار به ایران نامه مینوشتند و درخواست پایان جنگ و پذیرش قطعنامه ۵۹۸ را مطرح میکردند. در جامعه عراق و حتی میان نخبگان این کشور، مسئله جنگ با ایران چندان مورد توجه نیست، زیرا این کشور دههها درگیر جنگهای مختلف بوده است. با این وجود، بسیاری از مردم عراق، جنگ با ایران را ظالمانه میدانند و بسیاری از عراقیها با زور در جبهههای جنگ علیه ایران حاضر میشدند. حتی در پشت خطوط جبهه عراق، صدام ایستهای بازرسی قرار داده بود تا هر سربازی که میخواست از جنگ با ایران بگریزد را اعدام کند.
مشاور اسبق نخستوزیر عراق ادامه داد: پس از ۲۰۰۳، عراق کاملا متفاوت شد و آن دشمنی بالقوه با ایران از بین رفت. مردم عراق دیدند ایران نخستین کشوری بود که ایران نخستین کشوری بود که نظام سیاسی پس از ۲۰۰۳ عراق را به رسمیت شناخت و پس از ظهور داعش نیز ایران اولین کشوری بود که به کمک عراق آمد. بنابراین، مردم عراق دوست دارند صفحه جنگ ایران و این کشور برای همیشه بسته و تلاشها بر پیشرفت روابط متمرکز شود.
زیدی با اشاره به اینکه صدام با هدف حمله به ایران روی کار آمد، اضافه کرد: حسن البکر، رئیسجمهور عراق در اوایل پیروزی انقلاب ایران، نگاهی مثبت به جمهوری اسلامی داشت و اصلا یکی از اهداف برکناری او نیز همین بود. آمدن صدام برای تحقق دو هدف بود؛ یکی جنگ با ایران و دیگری برهم زدن توافقنامهای که حسنالبکر با سوریه انجام داده و امضا کرده بود. این دو اتفاق بسیار مهم بودند و تأثیر زیادی بر روابط ایران و عراق و کل منطقه گذاشتند.
همچنان ظرفیت تنش با عراق را داریم
در پایان، فیاض زاهد، استاد دانشگاه علوم و تحقیقات و از نویسندگان کتاب، با بیان اینکه ما از نظر تاریخی همچنان ظرفیت تنش با عراق را داریم، گفت: یکی از بهرهبرداران اصلی از جنگ ایران و عراق، اسرائیل بود. این رژیم در طول جنگ تلاش کرد موازنه را حفظ و گاهی به ایران و گاهی به عراق کمک کند، در حالیکه در حقیقت دشمن هر دو کشور بود. میشد سیاستمداران ایران و عراق مانع از وقوع این جنگ شوند. علیرغم اینکه هم امام خمینی و هم صدام مواضع ضداسرائیلی داشتند، اما دو کشور ۸ سال با یکدیگر جنگیدند و فرسوده شوند و نتیجه این شد که دشمن اصلی منطقه در امان ماند.
وی افزود: تحقیقات من نشان میدهد که آمریکاییها اگرچه در پیدایش و آغاز جنگ نقش داشتند، اما اجازه تسخیر خوزستان را به صدام ندادند، زیرا نمیخواستند توازن قدرت منطقه به طور کامل علیه ایران شود.