مانیفست آزادی | توسعه و رفاه؛ سرریز اقتصادیِ جامعه آزاد است | ارزش آزادی، فراتر از دستاوردها و کارآیی اقتصادی است
به گزارش اقتصادنیوز، فردریش فون هایک، آزادی را زیربنای حیاتی و موتور محرکه تمدن، پیشرفت اقتصادی و زایش ثروت میداند. میتوان کتاب «منشور آزادی» (یا قانون اساسی آزادی: The Constitution of Liberty) را مانفیستی در دفاع از این ایده بدانیم که جامعه پویا و مرفه تنها زمانی متولد میشود و تداوم مییابد که آزادی فردی مهم و باارزش تلقی شود و از مداخلات خودسرانه و هدایتشده دولتها یا قدرتهای متمرکز در امان باشد.
هایک به ما یادآوری میکند که بزرگترین دستاوردهای بشری، از زبان و قانون گرفته تا ابزارهای پیچیده اقتصادی و تکنولوژیک، حاصل نقشهها و طرحهای ازپیشتعیینشدهی یک مغز متفکر یا یک نهاد حاکمیتی نبودهاند، بلکه از دل تعاملات آزادانه، خودجوش و پیشبینیناپذیر میلیونها انسانِ مستقل سر برآوردهاند.
روش شناسیِ «آزادی»
در مرکز اندیشه هایک، فردگرایی روششناختی (Methodological individualism) او قرار دارد؛ اینکه برای فهمیدن، تحلیل کردن و توضیح پدیدههای اجتماعی و اقتصادی، ما همیشه باید به رفتار، انگیزهها، دانش و تصمیمات تکتک افراد رجوع کنیم. کلهای اجتماعی مانند «جامعه»، «دولت»، «بازار» یا «طبقه»، موجودات زندهای نیستند که به خودی خود فکر کنند، اراده داشته باشند یا تصمیم بگیرند؛ اینها صرفاً مفاهیمی انتزاعی هستند و آنچه در واقعیت وجود دارد، انسانهای گوشت و پوست و استخوانداری هستند که هر کدام اهداف، رویاها و محدودیتهای خاص خود را دارند. انسانی که صاحب اراده و اختیار است و به طور هدفمند دست به کنش و عمل میزند.
هایک متوجه شد که نادیده گرفتن این اصل ساده و روشن، سرآغاز سقوط به ورطه استبداد و ناکارآمدی است. وقتی سیاستمداران یا برنامهریزان مرکزی گمان میکنند که میتوانند کل جامعه را مانند یک ماشین بزرگ هدایت کنند، در واقع مرتکب یک خطای متدولوژیک بزرگ شدهاند. از نظر هایک، اگر ما نتوانیم درک کنیم که یک پدیده پیچیده مثل قیمت یک کالا در بازار، حاصل میلیونها تصمیم کوچک و مستقل خریداران و فروشندگان است و نه دستور یک وزارتخانه، هرگز نخواهیم توانست سیاستی درست و گرهگشا وضع کنیم. این روششناسی به ما میآموزد که برای فهم هر ساختار یا نهاد اجتماعی، باید ابتدا به اجزای سازنده آن یعنی فرد فرد انسانها نگاه کنیم و به حق انتخاب آنها احترام بگذاریم.
معرفت شناسیِ «آزادی»
هایک این بحث روششناختی را به یک اصل معرفتشناختی پیوند میزند و آن مسئله «جهل بشری» است. او با تواضعی فیلسوفانه تاکید میکند که هیچ انسان، نهاد یا دولتی وجود ندارد و نمیتواند وجود داشته باشد که تمام دانش لازم برای اداره یک جامعه را در اختیار داشته باشد. دانش در میان میلیونها انسان پخش شده است؛ دانشی که بخش زیادی از آن حتی مکتوب و فرموله نیست، بلکه دانشی محلی، گذرا، مکتوم، ضمنی، ناخودآگاه و وابسته به شرایط خاص زمان و مکان است. برای مثال، مغازهداری که میداند در چه ساعتی از روز مشتریانش به چه کالایی نیاز دارند، یا کارگری که قلق خاص یک دستگاه را در کارخانه میشناسد، دانشی دارند که هیچ برنامهریز دولتی در پایتخت، هرچند هوشمند و مجهز به ابررایانهها و هوش مصنوعی، نمیتواند از آن باخبر باشد.
هایک در جملهای مهم در کتاب خود مینویسد که آزادی دقیقاً به این دلیل اهمیت دارد که ما پیشاپیش نمیدانیم چه کسی بهترین راه حل را پیدا خواهد داد و چه ایدهای کارساز خواهد شد. ما به آزادی نیاز داریم تا به همه افراد این فرصت را بدهیم که از دانش منحصربهفرد و محلی خود استفاده کنند. وقتی آزادی فردی محترم شمرده میشود، جامعه به یک بازی همکاری بزرگ تبدیل میشود که در آن میلیونها نفر به طور همزمان در حال آزمون و خطا و کشف راههای تازه هستند. این توزیعشدگی دانش و به رسمیت شناختن جهل مرکزی، دلیل اصلی کارآمدی سیستمهای آزاد و شکست اقتصادهای دستوری و برنامهریزیشده است، چرا که در اقتصاد دستوری، کل جامعه به سقف کوتاه دانش و هوش چند برنامهریز محدود میشود، در حالی که در جامعه آزاد، توان جامعه به وسعت ترکیب دانش تمام اعضای آن گسترش مییابد.
برای مطالعه بیشتر به دو کتاب «گفتارهایی در معرفت شناسی علم اقتصاد» و «گفتارهایی در روش شناسی علم اقتصاد» تألیف دکتر موسی غنینژاد -که توسط نشر مرکز منتشر شده- مراجعه کنید
توسعه؛ سرریزِ آزادی فردی است
با اتکا به این مبانی، هایک به شکلی استوار نشان میدهد که رشد ثروت و توسعه اقتصادی، اهدافی نیستند که بتوان با فرمان و دستور به آنها دست یافت، بلکه آنها نتایج طبیعی، خودجوش و سرریزهای حتمی آزادی فردی هستند.
در یک محیط آزاد که حاکمیت قانون بر آن سایه گسترده است و مالکیت خصوصی محترم شمرده میشود، افراد انگیزهای قوی پیدا میکنند تا استعدادهای خود را شکوفا کنند، دست به خطر بزنند، نوآوری کنند و ارزش بیافرینند. ثروت زمانی خلق میشود که یک کارآفرین آزاد است تا ایده جدیدش را بیازماید، حتی اگر دیگران آن را احمقانه بپندارند. اگر او موفق شود، ثروت جدیدی متولد شده که نه تنها زندگی خود او، بلکه از طریق ایجاد اشتغال، تولید کالای ارزانتر یا ارائه خدمات بهتر، زندگی کل جامعه را ارتقا میدهد.
هایک استدلال میکند که توسعه اقتصادی هرگز محصول یک نقشه مهندسیشده نیست، بلکه ثمره فرعی سیستمی است که در آن انسانها مجازند برای بهبود شرایط خود تلاش کنند. او در کتاب منشور آزادی یادآور میشود که خطای بزرگ منتقدان سرمایهداری و آزادی فردی این است که گمان میکنند ثروت منبعی ثابت است که از پیش وجود داشته و حالا دولت باید آن را عادلانه توزیع کند؛ آنها نمیبینند که فرآیند کشف و تولید ثروت، خود به شدت وابسته به فضای آزاد است و بدون این فضا، چشمه تولید ثروت به سرعت خشک میشود. در واقع، رفاه مادی سرریز نیت خیر یا برنامهریزی هوشمندانه حاکمان نیست، بلکه پاداش طبیعی جامعهای است که به کرامت و آزادی فردی اعضای خود باور دارد و به آنها اجازه میدهد در یک چارچوب قانونی منصفانه با یکدیگر همکاری و رقابت کنند.
تعبیر «سرریزهای آزادی» از نوشتهها و مصاحبههای دکتر «موسی غنینژاد» وام گرفته شده است. غنینژاد را میتوانیم شارح فارسی زبان هایک بنامیم، او سهم بزرگی در آشنایی فارسی زبانان با فردریش فون هایک و اندیشههای این اندیشمند بزرگ داشته است.
یکی از کارهای مهم هایک، تحلیل او در باب سرریزهای اقتصادی آزادی، تبیین نحوه حرکت جامعه به سوی پیشرفت و بهرهمندی همگانی است. او این تصور رایج را که آزادی اقتصادی تنها به سود ثروتمندان است، به شدت رد میکند و نشان میدهد که چگونه آزادی پیشتازان و نوآوران، در نهایت نفعش به تمام لایههای جامعه، به ویژه محرومترین افراد، میرسد. هایک توضیح میدهد که در یک جامعه آزاد، ثروتمندان و افراد ماجراجو معمولاً اولین کسانی هستند که هزینههای سنگین آزمون و خطای کالاهای جدید، تکنولوژیهای نوپا و سبکهای زندگی تازه را پرداخت میکنند. وقتی یک اتومبیل، یک رایانه، یک داروی جدید یا حتی یک خدمت رفاهی برای اولین بار اختراع میشود، بسیار گرانقیمت، لوکس و دور از دسترس توده مردم است. اما دقیقاً به واسطه وجود آزادی و رقابت، راههای تولید ارزانتر و کارآمدتر آن کالا کشف میشود و طولی نمیکشد که همان کالای لوکس دیروز، به کالای عادی و ارزانقیمت امروزِ توده مردم تبدیل میشود. به تعبیر هایک، ثروتمندان در جامعه آزاد هزینه تحقیقات و توسعه را برای فقرا پرداخت میکنند. او در کتاب خود با صراحت تأکید میکند که پیشرفت اقتصادی یعنی «آنچه امروز لوکس محسوب میشود، فردا به یک ضرورت عمومی تبدیل شود» و این فرآیند دموکراتیکسازی رفاه، تنها و تنها در یک بازار آزاد مبتنی بر رقابت رخ میدهد، جایی که هیچ انحصار دولتی یا رانتی نمیتواند جلوی ورود ایدههای ارزانکننده و کارآمدکننده را بگیرد. از این رو، ثروت و رفاهی که در یک جامعه آزاد تولید میشود، خاصیتی نفوذکننده و جاری دارد و مانند بارانی است که اگرچه ابتدا بر بلندیها میبارد، اما در نهایت تمام درهها و دشتها را سیراب میکند و سطح کلی زندگی همگان را بالا میبرد.
ارزش آزادی اقتصادی، فراتر از کارایی است
نکته کلیدی دیگری که هایک بر آن پای میفشارد و برای مخاطب عام بسیار روشنگر است، تمایز ظریف اما حیاتی میان «آزادی» و «بازدهی فوری» است. او هشدار میدهد که ما نباید ارزش آزادی را تنها با دستاوردهای مادی و کارایی اقتصادی آن بسنجیم. آزادی یک ارزش پایدار و بلندمدت است که امنیت خاطر و پیشبینیپذیری را به زندگی انسانها بازمیگرداند. وقتی قانون به جای اراده شخصی حاکمان مینشیند، فرد میداند که اگر قواعد بازی را رعایت کند، دسترنجش مصادره نخواهد شد، کسبوکارش به بهانههای واهی تعطیل نخواهد گردید و آینده فرزندانش دستخوش تصمیمات خودسرانه و سلیقهای کسی نخواهد شد. این احساس امنیت و حاکمیت قانون، زیربنای روانی لازم برای سرمایهگذاریهای بلندمدت را فراهم میکند. هیچ عقل سلیمی در جامعهای که هر لحظه ممکن است اموالش مصادره شود یا قوانینش تغییر کند، دست به ساختن کارخانه، کاشتن درختان چندساله یا تحقیق بر روی پروژههای بزرگ علمی نمیزند. هایک نشان میدهد که چگونه کشورهای توسعهیافته امروز، ثروت خود را نه از طریق منابع طبیعی سرشار، بلکه از طریق نهادینهسازی آزادی فردی و امنیت حقوقی به دست آوردهاند. ثروت پایدار، سرریز طبیعیِ آرامش خاطر و اعتمادی است که شهروندان به چارچوبهای قانونی جامعه خود دارند. وقتی این اعتماد برقرار باشد، انرژی خلاق انسانها به جای اینکه صرف دور زدن قوانین دستوپاگیر، رشوه دادن یا تلاش برای بقا در برابر تصمیمات خلقالساعه دولتی شود، مستقیماً معطوف به بهرهوری، بهبود کیفیت و آفرینش ارزشهای جدید مادی و معنوی میشود.
کتاب «منشور آزادی»، نوشته «فردریش فون هایک»، با ترجمه مرتضی افشاری و توسط انتشارات نگاه معاصر چاپ و منتشر شده است
