تفاهم ایران و آمریکا به توافق پایان جنگ میرسد؟ | تنگه هرمز و پرونده هستهای در قلب مذاکرات | ترامپ بلوف می زند یا ...؟
به گزارش اقتصادنیوز، اگر اینطور فکر می کنید که واشنگتن و تهران پیش از این هم بارها تا آستانه یک توافق پیش رفتهاند، دلیلش این است که واقعا هم چنین بوده است. دستکم در طول مذاکرات برای پایان دادن به جنگ ایران در ماه های گذشته، دونالد ترامپ بیش از ۳۸ بار اعلام کرده که توافق در دسترس است، اما هر بار اختلافات تازه، تشدید تنشهای نظامی یا روایتهای متناقض، خط پایان را دورتر کرده است.
پنجره باز دیپلماسی در میدان آتشین
ویویان سلاما و نانسی ای. یوسف در آتلانتیک نوشتند: در مدت اخیر، دیپلماسی در حالی در جریان بود که همزمان حملات و ضدحملات نظامی، تهدید به گسترش جنگ و آتشبسهایی که ترامپ آنها را شلیک با شدت کمتر توصیف میکند، ادامه دار بوده است. رئیسجمهور آمریکا بارها ادعاهایی را به صورت علنی مطرح کرده که اندکی بعد، گاهی تنها ظرف چند ساعت، توسط واقعیت ها نقض شده اند.
حتی اکنون، با وجود آنکه مقامهای ارشد دولت آمریکا میگویند مذاکرهکنندگان تا حد زیادی متن یک یادداشت تفاهم را نهایی کردهاند، این توافق هنوز امضا نشده است.
جزئیات توافق احتمالی چیست؟
نویسنده مدعی شد: بر اساس طرح پیشنهادی جدید، توافق احتمالی مجموعهای از محدودیتهای هستهای، مشوقهای اقتصادی و تلاش برای کاهش تنشهای منطقهای را در برخواهد گرفت.
اقتصادنیوز: حتی اگر تفاهم اولیه حاصل شود، رسیدن به یک صلح پایدار میان ایران و آمریکا بسیار دشوار خواهد بود؛ زیرا موضوعات حساسی مانند برنامه هستهای، نقش منطقهای ایران و تضمینهای امنیتی هنوز حل نشدهاند.
این توافق به طور مشخص بر موضوع بازگشایی تنگه هرمز متمرکز است؛ به این معنا که ایران ایجاد محدودیت در تردد کشتیها را متوقف میکند و در مقابل، به داراییهای مسدودشده خود دسترسی پیدا خواهد کرد و بخشی از تحریمهای صادرات نفتی آن به صورت تدریجی کاهش مییابد.
همچنین این توافق، مذاکرات درباره سرنوشت مواد هستهای ایران را وارد مرحلهای تازه خواهد کرد و چارچوبی ایجاد میکند که بر اساس آن، در صورت پایبندی ایران به تعهداتش، مشوقهای مالی در اختیار تهران قرار گیرد.
به گفته منابع آمریکایی، مذاکرهکنندگان در هفتههای اخیر پیشرفت قابل توجهی داشتهاند و متنی را تدوین کردهاند که به نظر میرسد هر دو طرف آماده پذیرش آن باشند، هرچند هنوز زمان و محل امضای توافق نهایی نشده است.
یکی از مقامهای ارشد دولت ترامپ که نخواست نامش فاش شود، به خبرنگاران گفت: « هنوز به خط پایان نرسیدهایم، اما فاصله بسیار کمی با آن داریم.»
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران نیز در شبکه اجتماعی ایکس تأیید کرد که دو طرف به توافق نزدیک شدهاند و وزارت خارجه ایران اعلام کرده است که بخش عمده اختلافات حلوفصل شده است.
حتی یک توافق موقت هم میتواند این فرصت را برای ترامپ فراهم کند که اعلام کند جنگ عملا پایان یافته است. از سوی دیگر، ایران نیز با وجود هفتهها حملات سنگین آمریکا و اسرائیل، همچنان پابرجا خواهند ماند.
پرونده هستهای همچنان روی میز
موضوع هستهای همچنان در قلب مذاکرات قرار دارد. به ادعای مقامات آمریکایی قرار است تا ایران تعهدی نامحدود برای عدم تولید یا دستیابی به سلاح هستهای بدهد؛ تعهدی که پیش از آغاز جنگ نیز وجود داشت.
نویسنده مدعی شد: علاوه بر این، تهران باید گامهایی برای برچیدن برنامه هستهای خود بردارد؛ از جمله نابودی و خارج کردن اورانیوم غنیشدهای که میتواند در ساخت سلاح هستهای مورد استفاده قرار گیرد.
با این حال، مقامهای دولت آمریکا اذعان دارند که صرف تعهدات سیاسی کافی نخواهد بود و تضمینی برای پایبندی دائمی ایران وجود ندارد.
یکی از مقامهای ارشد دولت آمریکا در این باره گفته: «فکر نمیکنم ایرانیها به ما اعتماد داشته باشند و فکر نمیکنم ما هم به آنها اعتماد داشته باشد. ما تلاش میکنیم فرآیندی ایجاد کنیم که بتوان از طریق آن اعتماد را ساخت، این پرونده را بست و به دستاوردی معنادار برای هر دو کشور رسید. این مذاکرات بر پایه اعتماد یا وعدههای توخالی بنا نشده، بلکه بر اساس اقداماتی قابل راستیآزمایی است که هم به سود آمریکا و هم به سود ایران خواهد بود.»
تردیدها هنوز وجود دارد
مقامهای برخی کشورهایی که در حاشیه این درگیری قرار دارند، نسبت به چنین توافقی تردیدهای جدی دارند.
برخی معتقدند مفاد توافق با شتاب تدوین شده است، چرا که ترامپ به روشنی نشان داده که خواهان پایان یافتن جنگی است که قرار بود تنها شش هفته طول بکشد، اما اکنون وارد چهارمین ماه خود شده است.
این جنگ بازارهای جهانی را متلاطم کرده، قیمت بنزین را در آمریکا افزایش داده و حتی در میان حامیان جنبش «ماگا» نیز اختلاف هایی را ایجاد کرده است.یکی از مقامات کشورهای حاشیه خلیج فارس به نویسندگان این گزارش گفته «ایرانیها تلاش میکنند تا حداکثر بهره را از این شرایط ببرند.»
معضل اصلی بی اعتمادی است
نویسنده مدعی شد: مقامهای دولت آمریکا معتقدند تحولات اخیر موقعیت مذاکرهای واشنگتن را تقویت کرده است.
یکی از مقامهای آمریکایی مدعی شده است که توان متعارف نظامی ایران و ظرفیت آن برای اعمال نفوذ منطقهای به شدت کاهش یافته و همین مسئله تهران را به سمت دیپلماسی و دریافت امتیازات اقتصادی سوق داده است.
با این حال، مقامهای آمریکایی همچنان از بیاعتمادی عمیق میان دو طرف سخن میگویند و تأکید دارند که نحوه اجرای توافق و نظارت بر آن اهمیت حیاتی خواهد داشت.
بر اساس چارچوب پیشنهادی، ایران تنها در صورت تحقق تعهدات مشخص، از مزایای اقتصادی بهرهمند خواهد شد و در صورت عدم پایبندی، فشارها ادامه مییابد.
اما بسیاری از کارشناسان تردید دارند که توافق دقیقا مطابق انتظار دولت آمریکا پیش برود.
ایران خود را پیروز این جنگ میداند
جان آلترمن، کارشناس خاورمیانه در مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی، در گفتوگو با نویسندگان این گزارش اظهار کرد: «اگر ایرانیها به خواسته خود برسند، که گمان میکنم همینطور هم خواهد شد، نتیجه نهایی بسیار کمتر از آن چیزی خواهد بود که در ظاهر به نظر میرسد.»
به گفته او، نگاه ایران در این جنگ پیروزی است. او می گوید: «اسرائیل و بزرگترین قدرت جهان برای مقابله با ایران متحد شدند، اما ایران همچنان پابرجاست.»
آلترمن افزود که رقبای ایران در حال حاضر با اختلافات داخلی دستوپنجه نرم میکنند و با انتخابات دشواری روبهرو هستند. از دید تهران، در این وضعیت نشانههای امیدوارکننده زیادی وجود دارد و دلیلی برای شتابزدگی دیده نمیشود.
طرح بزرگتر صلح برای خاورمیانه؟
دولت آمریکا این توافق را بخشی از یک برنامه گستردهتر برای ایجاد ثبات منطقهای میداند؛ برنامهای که ایران، اسرائیل، لبنان و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس را نیز در بر میگیرد.
یکی از مقامهای ارشد دولت ترامپ گفته که واشنگتن اطمینان دارد اسرائیل و شرکای عرب خود از این چارچوب حمایت خواهند کرد، اما تأکید کرده که هیچ کشوری مجبور نخواهد شد از حق دفاع از خود صرفنظر کند.
یکی از مهمترین بخشهای توافق، سازوکار بازرسیها و نظارتهایی است که برای اطمینان از اجرای تعهدات ایران پیش از اعطای مزایای اقتصادی طراحی شده است.
مقامهای آمریکایی میگویند مذاکرهکنندگان هفتهها روی جزئیات مربوط به نابودی و انتقال مواد غنیشده کار کردهاند؛ موضوعی که شخص ترامپ نیز به طور مستقیم در آن مداخله داشته و به یکی از پیچیدهترین بخشهای مذاکرات تبدیل شده است.
برنده و بازنده ای در کار نیست!
در سه ماه گذشته، آمریکا، ایران، اسرائیل و کل منطقه خلیج فارس تحت تأثیر این جنگ دگرگون شدهاند؛ اما هیچیک از طرفهای درگیر نمیتوانند ادعا کنند که از این نبرد بدون آسیب بیرون آمدهاند؛ جنگی که میلیاردها دلار هزینه به همراه داشته، قیمت نفت را افزایش داده و عرضه برخی کالاهای اساسی، از جمله کود شیمیایی، را محدود کرده است.
در دو ماه گذشته، نیروهای آمریکایی دستکم چهار بار پرتابگرهای موشکی، پهپادها و دیگر اهداف ایرانی را در حملاتی که آن را دفاع از خود نامیدهاند، منهدم کردهاند؛ توصیفی که نشان میدهد ایران همچنان توانایی نظامی قابل توجهی در اختیار دارد.
ایران نیز چندین حمله علیه شرکای آمریکا در خلیج فارس انجام داده است. تنها در همین ماه، تهران یک فرودگاه تجاری و یک تأسیسات آمریکایی در خاک کویت را هدف قرار داده است.
تهدید عملی یا یک بلوف سیاسی دیگر؟
تلاشهای پیشین میانجیها برای نزدیک کردن دو طرف به نتیجه نرسید و ترامپ نیز اوایل این هفته تهدید کرد کنترل جزیره خارک را در دست خواهد گرفت، هرچند بسیاری این سخنان را تنها بلوف سیاسی ارزیابی کردهاند.
با این حال، پیشنویس توافق کنونی نشانهای است از اینکه نه واشنگتن و نه تهران تمایلی به بازگشت دوباره به جنگ موشکی و هوایی ندارند.
شاید این جنگ نیز، مانند بسیاری از جنگهای معاصر، نه به پیروزی قاطع، بلکه با توافقی به پایان برسد که همه طرفهای درگیر را خسته، فرسوده و با دستاوردی کمتر از آنچه انتظار داشتند، بر جای بگذارد.
