معادلهِ پیچیده تفاهم ایران و آمریکا | پرونده هستهای، تبدیل به گره بزرگ مذاکرات 60 روزه میشود؟ | پایان بن بست تنگه هرمز
بهگزارش اقتصادنیوز، روز یکشنبه ایران و آمریکا اعلام کردند که بر تفاهمنامهای اولیه، برای پایان جنگی که باعث مرگ هزاران نفر و آسیب به اقتصاد جهانی شده است، توافق کردهاند. این تفاهمنامه قدمی رو به جلو پس از هفتهها مذاکره محسوب میشود. با اینحال، متن کلی توافق همچنان منتشر نشده و ابهامات بسیاری در جزئیات آن وجود دارد. انتظار میرود دو طرف روز جمعه طی مراسمی رسمی این توافق را امضا کنند.
جان هالتیوانگر در فارنپالیسی نوشت: در ادامه، به بررسی آنچه تاکنون درباره این یادداشت تفاهم مشخص است میپردازیم. همچنین پرسشهای بیپاسخ و تحولات احتمالی آینده را بررسی میکنیم.
هدف اصلی آتشبس و بازگشایی تنگه است
این توافق چارچوبی برای پایان جنگ فراهم میکند و هدف اصلی آن متوقف کردن عملیات نظامی، تمدید آتشبس موجود و پایان دادن به بنبست مربوط به تنگه هرمز است.
بازگشایی این آبراه راهبردی یکی از اهداف اصلی دونالد ترامپ محسوب میشود؛ چرا که او در داخل آمریکا با انتقادهای شدیدی درباره افزایش قیمت سوخت و سایر پیامدهای اقتصادی ناشی از جنگ روبهرو شده است.
اقتصادنیوز:پاکستان نخستین کشوری بود که خبر این توافق را اعلام کرد. شهباز شریف، نخستوزیر این کشور، گفت: هر دو طرف پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در همه جبههها، از جمله لبنان، را اعلام کردهاند. با این حال هنوز مشخص نیست که اسرائیل، که از حمایت آمریکا برخوردار است اما در سالهای اخیر بهطور مستقل نیز علیه دشمنان خود وارد جنگ شده، با این بخش از توافق موافقت کرده باشد.
بر اساس گزارشها، این توافق آتشبس میان واشنگتن و تهران را برای ۶۰ روز تمدید میکند. در این مدت قرار است مذاکرات هستهای از سر گرفته شوند.
همزمان، قرار است تا با بازگشایی تنگه هرمز، محاصره دریایی بنادر ایران توسط آمریکا نیز پایان یابد؛ اقدامی که میتواند هم برای بازارهای جهانی انرژی و هم برای اقتصاد ایران تسکین قابلتوجهی به همراه داشته باشد.
همچنین بر اساس مفاد توافق، آتشبس شامل درگیریها در تمامی جبهههای لبنان نیز میشود.
این توافق که با میانجیگری پاکستان و قطر شکل گرفته، احتمالا روز جمعه در ژنو سوئیس به طور رسمی میان آمریکا و ایران امضا شود. دوره ۶۰ روزه از همان زمان آغاز خواهد شد.
دولت ترامپ روز دوشنبه اعلام کرد که دو طرف در روز یکشنبه نسخه الکترونیکی توافق را امضا کردهاند، اما مراسم رسمی امضا همچنان در ۱۹ ژوئن برگزار خواهد شد.
شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، روز یکشنبه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «حال که توافق حاصل شده است، میانجیها طی این هفته مجموعهای از نشستها را تسهیل خواهند کرد. این گفتوگوهای مقدماتی، پایه مذاکرات فنی و مراسم رسمی امضای توافق را فراهم میکند.»
روایت واشنگتن از توافق
ترامپ در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت:« توافق با جمهوری اسلامی ایران اکنون کامل شده است. به همه تبریک میگویم. بدین وسیله بازگشایی رایگان تنگه هرمز را اعلام، و همزمان دستور لغو فوری محاصره دریایی آمریکا را صادر میکنم. کشتیهای جهان، موتورهای خود را روشن کنید. بگذارید نفت جریان پیدا کند!»
با این حال، ترامپ در پیام دیگری اعلام کرد که تنگه هرمز تا پس از امضای رسمی تفاهم باز نخواهد شد و اضافه کرد که برای عملیات مینروبی تنگه به زمان نیاز است.
اما هنوز دقیقا روشن نیست که محاصره دریایی آمریکا چه زمانی و با چه سازوکاری برداشته خواهد شد؛ مسئلهای که با وجود اعلام ترامپ همچنان مبهم باقی مانده است.
نویسنده مدعی شد: در این میان، پرسشهای دیگری نیز درباره ادعای ترامپ مبنی بر رایگان بودن عبور و مرور از تنگه هرمز وجود دارد. رسانههای دولتی ایران گزارش دادند که تهران ممکن است پس از پایان دوره ۶۰ روزه مذاکرات، به دنبال بهرهبرداری اقتصادی از تردد تجاری در این مسیر باشد.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، روز دوشنبه در گفتوگو با شبکه انبیسی گفت: « انتظار ما این است که تنگه هرمز در بلندمدت بدون دریافت عوارض باز باشد. این دقیقا از جمله موضوعاتی است که در مذاکرات فنی آینده درباره آن تصمیمگیری خواهد شد.»
ونس همچنین در مصاحبهای جداگانه با برنامه سیبیاس مدعی شد که ایران میتواند به صندوقی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی، که از سوی کشورهای حوزه خلیج فارس تأمین مالی میشود دسترسی پیدا کند؛ البته مشروط بر اینکه ایرانیها به تعهدات خود پایبند بمانند.
گره بزرگ پرونده هستهای
نبود شفافیت درباره جزئیات نشان میدهد که احتمالا مسیر پیشرو با موانع فراوانی روبهرو باشد.
مذاکرات مربوط به برنامه هستهای ایران و بهویژه موضوعاتی مانند ذخایر اورانیوم با غنای بالا و آینده غنیسازی، احتمالا بسیار پرتنش خواهد بود و یکی از بزرگترین چالشها در مسیر دستیابی به توافقی جامعتر محسوب میشود.
اگرچه ترامپ از توافق موقت کنونی استقبال کرده است، اما در گفتوگویی با روزنامه نیویورک تایمز در روز یکشنبه هشدار داد که اگر در نهایت توافق هستهای حاصل نشود، آمریکا میتواند بار دیگر حملات نظامی علیه ایران را از سر بگیرد و گزینههای دیگری را نیز روی میز نگه دارد.
تهران چه میگوید؟
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه ایران روز یکشنبه توافق را تأیید کرد و آن را پیروزی ایران دانست.
شورای عالی امنیت ملی ایران نیز در بیانیهای اعلام کرد که مذاکرات نهایی تا زمان اجرای تعهدات طرف مقابل ذیل یادداشت تفاهم به تعویق خواهد افتاد.
نویسنده مدعی شد: اما به نظر میرسد که واشنگتن و تهران درباره ماهیت این تعهدات برداشتهای متفاوتی دارند.
در حالی که مقامهای ایرانی تأکید کردهاند که مرحله بعدی مذاکرات تنها پس از آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران آغاز خواهد شد، دولت ترامپ میگوید چنین اقداماتی تنها در واکنش به پیشرفت در مذاکرات هستهای انجام خواهد شد.
لیندسی گراهام، سناتور جمهوریخواه و از چهرههای سرسخت منتقد ایران که از متحدان نزدیک ترامپ در کنگره محسوب میشود، روز یکشنبه در شبکه ایکس نگرانی خود را نسبت به اختلاف برداشت تهران و واشنگتن از مفاد توافق ابراز کرد.
او نوشت: مذاکرات آینده درباره برنامه هستهای ایران و سایر موضوعات را از نزدیک دنبال خواهم کرد. تا حدی نگرانم که برداشت ایران از توافق با آنچه تیم مذاکرهکننده آمریکایی مطرح میکند متفاوت باشد.»
گراهام همچنین یادآور شد که بر اساس قوانین آمریکا، هرگونه توافق هستهای با ایران برای بررسی و رأیگیری به کنگره ارسال خواهد شد.
معادله جنگ پیچیده است
در این میان، اسرائیل نیز میتواند روند اجرای توافق را با مشکل مواجه کند. دولت اسرائیل طرف این توافق صلح نیست و شماری از مقامهای ارشد این کشور از همین الان مخالفت خود را با آن اعلام کردهاند. ایتامار بنگویر، وزیر امنیت ملی اسرائیل در بیانیهای گفت: «توافق ترامپ برای ما الزامآور نیست. اسرائیل تابع آمریکا نبوده و مستقل و دارای حاکمیت است. موضع من روشن است؛ ما شریک توافقی که امنیت ما را تضمین نمیکند، نیستیم.
سایه لبنان بر ادامه مذاکرات
به نظر میرسد جنگ اسرائیل علیه حزبالله لبنان که از متحدان ایران است، در ادامه مسیر مذاکرات مشکلات جدی را ایجاد کند. دولت ترامپ تلاش کرده این درگیری را از جنگ ایران جدا نشان دهد، اما در عمل این دو بحران به شکل بنیادین به یکدیگر پیوند خوردهاند.
از سویی، پاکستان و ایران همواره تأکید کردهاند که وضعیت لبنان بخشی از توافق است و تهران نیز هرگونه توافق را منوط به توقف درگیریها میان اسرائیل و حزبالله میداند. اما بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل که در آستانه انتخابات با آینده سیاسی نامعلومی روبهروست، تحت فشار داخلی برای ادامه عملیات علیه حزبالله قرار دارد.
روز یکشنبه ارتش اسرائیل حملاتی را در بیروت انجام داد؛ حملاتی که به گفته مقامات دولت ترامپ میتوانست روند مذاکرات صلح را به خطر بیندازد. ترامپ در تروث سوشال نوشت: « این حمله اسرائیل نباید انجام میشد، بهویژه در روزی که تا این اندازه به توافق صلح با ایران نزدیک شدهایم.»
نگرانی کاخ سفید از اقدامات اسرائیل
جیدی ونس در گفتوگو با فاکسنیوز گفت: «پس از حمله اسرائیل به بیروت، واقعا نگران شدیم. شواهد زیادی وجود داشت که نشان میداد ایران در آستانه شلیک تعداد زیادی موشک به سوی اسرائیل است.»
ایران در نهایت از انجام این اقدام خودداری کرد اما اسرائیل نشان داده که قصد عقبنشینی از لبنان را ندارد.
کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، روز دوشنبه اعلام کرد که نیروهای اسرائیلی در جنوب لبنان باقی خواهند ماند و هشدار داد که اسرائیل به هرگونه حمله ایران پاسخ خواهد داد.
ترامپ: نتانیاهو فردی دشوار است!
یکی از نشانههای افزایش نارضایتی کاخ سفید از عملیات اسرائیل در لبنان، گفتوگوی ترامپ با نیویورک تایمز در روز یکشنبه بود. او در اظهارات خود نتانیاهو را فردی دشوار توصیف کرد و گفت او باید بسیار قدردان ما باشد.
ترامپ در ادامه گفت: «اگر ایران به سلاح هستهای دست پیدا کرده بود، اسرائیل حتی دو ساعت هم دوام نمیآورد.»
