سرنوشت تنگه هرمز به ایران و عمان سپرده می‌شود؟ | احتمالا وضعیت نه جنگ نه صلح تا دو سال آینده ادامه دارد
به گزارش اقتصادنیور، در شرایطی که به نظر می‌رسد احتمال ازسرگیری جنگ در ایران، دست‌کم در مقطع کنونی از دستور کار خارج شده و دولت ترامپ بار دیگر بر اعمال فشار اقتصادی بر تهران به عقب‌نشینی متمرکز شده است، یک پرسش اصلی دوباره مطرح شده است: سرنوشت تنگه هرمز چه خواهد شد؟
ادامه محاصره و فشار اقتصادی
کیت جانسون در فارن پالیسی نوشت: دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، با وجود تهدیدهای قبلی مبنی بر ازسرگیری درگیری‌ها برای درهم شکستن مقاومت ایران، ظاهراً گزینه نظامی را برای مدتی کنار گذاشته است.
مارکو روبیو، وزیر خارجه و مشاور امنیت ملی آمریکا نیز مدعی شده است که ترکیب دو عملیات طرد اقتصادی و دروازه آهنین، سرانجام تهران را در برابر خواسته‌های دولت آمریکا تسلیم خواهد کرد. حتی تماس‌های تلفنی پرتنش با رهبران اسرائیل نیز ظاهراً نتوانسته است بار دیگر آتش جنگ را شعله‌ور کند.
اقتصادنیوز: ترامپ مانند بسیاری از رؤسای‌جمهور در دوره پایانی نفوذ سیاسی خود، احتمالاً زمان بیشتری را صرف سیاست خارجی خواهد کرد؛ حوزه‌ای که محدودیت‌های کمتری بر قدرت اجرایی او اعمال می شود.
در چنین شرایطی، پرسش اصلی فراتر از سرنوشت برنامه هسته‌ای ایران است؛ برنامه‌ای که پیش‌تر از سوی آمریکا به‌طور کامل نابودشده توصیف شده بود. با این حال، به نظر نمی‌رسد که بتوان در کوتاه‌مدت از مسیر دیپلماسی درباره آن به نتیجه رسید.
مسئله اساسی این است که چه کسی کنترل راهبردی‌ترین آبراه جهان را در اختیار خواهد داشت؟
پیش از آغاز جنگ در ماه فوریه، حدود ۲۰ درصد از کل صادرات نفت جهان از طریق دریا از تنگه هرمز عبور می‌کرد. این آبراه پیش از این هرگز به‌طور کامل بسته نشده بود؛ هرچند در جریان جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰، موسوم به «جنگ نفتکش‌ها»، جریان انرژی در منطقه با اختلال مواجه شد. با این حال، تنگه هرمز در بخش عمده‌ای از سال جاری بسته بود و طی ماه‌های اخیر، تنها با هزینه‌ای سنگین دوباره تا حدی باز شد.
نویسنده مدعی شد: اکنون میانگین جریان نفت از تنگه هرمز و حتی کل منطقه خاورمیانه به سطح پیش از آغاز جنگ بازگشته است. هم‌زمان با مواضع ملایم‌تر واشنگتن، قیمت جهانی نفت نیز در هفته‌های اخیر از ۱۱۴ دلار به محدوده پایین‌تر از ۱۰۰ دلار و حدود ۹۰ دلار در هر بشکه سقوط کرده است.
عبور نفت به معنای بازگشت شرایط عادی نیست
اما این تحولات به معنای بازگشت شرایط به وضعیت عادی نیست. نرخ حمل‌ونقل دریایی، اگرچه از اوج بی‌سابقه خود در اوایل پاییز کاهش یافته، اما همچنان چند برابر سطح پیش از جنگ است. ایران نیز همچنان نفتکش‌ها و دیگر شناورهایی را که از تنگه عبور می‌کنند هدف قرار می‌دهد؛ به‌طوری‌که تنها در ۲۴ ساعت گذشته دو حادثه از این دست گزارش شده است.
بنابراین، نفت همچنان از خلیج فارس خارج می‌شود، اما نه با آزادی و امنیتی که پیش از جنگ وجود داشت.
کارت تنگه هرمز درحال سوختن است؟
هرگونه توافق برای پایان دادن به درگیری هایی که اکنون وارد نهمین ماه خود می شود، ناگزیر باید تکلیف رژیم حقوقی و نحوه تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز را روشن کند. این موضوع در تفاهم‌نامه ماه ژوئیه میان واشنگتن و تهران به آینده موکول شده بود، اما نمی‌توان برای همیشه از تعیین تکلیف آن طفره رفت.
از یک سو، اهرم فشاری که ناگهان به مهم‌ترین دارایی راهبردی ایران تبدیل شد، یعنی امکان کنترل گلوگاه حیاتی اقتصاد جهانی، چیزی نیست که تهران به‌آسانی از آن چشم‌پوشی کند.
از سوی دیگر، این دارایی به‌تدریج ارزش خود را از دست می‌دهد و در سال‌های آینده نیز اهمیت آن کمتر خواهد شد. عربستان سعودی ظرفیت خطوط لوله زمینی خود را برای دور زدن تنگه هرمز افزایش داده است. امارات متحده عربی نیز اقدام مشابهی انجام داده و در نتیجه، مسیر دریایی محدود و آسیب‌پذیر تنگه دیگر به اندازه گذشته برای انتقال نفت حیاتی نخواهد بود.
جیمز کراسکا، استاد حقوق دریایی در کالج جنگ نیروی دریایی آمریک در این باره مدعی شد: « ارزش تنگه هرمز به مرور کمتر خواهد شد.»
کراسکا برای ترسیم آینده‌ای باثبات و پایدار برای تنگه هرمز پیشنهادهایی دارد که بر حقوق بین‌الملل، درس‌های حاصل از رویارویی‌های قدرت‌های بزرگ در گذشته و الگوهای مدیریت آبراه‌های بین‌المللی در نقاط دیگر جهان، از جمله تنگه مالاکا، تکیه می‌کنند. او اوایل سال جاری جزئیات این پیشنهادها را در مقاله‌ای منتشر کرد.
مدیریت مشترک ایران و عمان تنها راه‌حل پایدار برای تنگه هرمز است
محور اصلی طرح او با عنوان «اعلامیه هرمز»، پذیرش این واقعیت است که ایران پس از جنگ می‌خواهد همچنان سهمی از کنترل یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های اقتصاد جهانی را در اختیار داشته باشد، اما نمی‌تواند تنها مرجع تصمیم‌گیری درباره آن باشد. ایران و عمان که آب‌های سرزمینی آن‌ها در محدوده باریک تنگه هرمز به یکدیگر می‌رسد، باید در مرکز هرگونه توافق پس از جنگ قرار داشته باشند.
با این حال، چنین توافقی باید از حمایت قدرت‌های بزرگی که به این آبراه وابسته هستند نیز باشد؛ از جمله چین، آمریکا و کشورهای اروپایی.
بازگشت به تردد آزاد ممکن است؟
اجرای این طرح در عمل به معنای بازگشت به شرایط پیش از جنگ خواهد بود؛ وضعیتی که در آن کشتی‌ها از مسیر مرکزی تنگه عبور می‌کردند و با تهدید یا دریافت عوارض روبه‌رو نبودند. این در حالی است که اکنون شناورها برای دوری از تهدید پهپادها، مین‌ها و موشک‌ها، تلاش می‌کنند تا حد امکان به سواحل ایران یا عمان نزدیک شوند.
کراسکا معتقد است که ایران می تواند به جای دریافت عوارض از تنگه، از مسیر دیگری به مناقع اقتصادی برسد: دسترسی به دارایی‌های مسدودشده و بازگشت به اقتصاد جهانی؛ امری که برای شرایط اقتصادی کنونی تهران، اهمیتی حیاتی دارد. او می‌گوید: «به باور من، آنچه ارائه کرده‌ام نقطه آغاز چارچوبی برای توافق، یعنی اعلامیه هرمز و ایجاد یک سازوکار همکاری مشترک است. این واقعاً تنها راه‌حل ممکن است؛ اما برای تحقق آن ایران باید احساس کند که به اندازه کافی منفعت کسب خواهد کرد. در چنین شرایطی، تهران برای مذاکره مجال خواهد داشت. منافع ملموس چنین توافقی برای هر دو طرف آشکار است.»
نویسنده مدعی شد: در شرایط کنونی، نفت بیشتر کشورهای حاشیه خلیج فارس به هر شکل ممکن از منطقه خارج می‌شود، اما صادرات نفت ایران بسیار پایین گزارش می شود. ایجاد یک سازوکار بین‌المللی برای مدیریت تنگه هرمز می‌تواند هزینه‌های صادرات را برای همه کشورهای تولیدکننده نفت کاهش دهد و در عین حال، نفت ایران را دوباره به بازارهای جهانی بازگرداند.
وضعیت نه جنگ نه صلح ادامه دارد...
نویسنده مدعی شد: مقامات آمریکایی معتقدند که تداوم فشار اقتصادی سرانجام ایران را به عقب‌نشینی وادار خواهد کرد؛ این درحالی است که رهبران این کشور نزدیک به نیم قرن با تحریم‌ها و انزوای بین‌المللی مقابله کرده‌اند. بنابراین، در تحقق این سناریو تردید های زیادی وجود دارد.
در این میان، وضعیت جدید ممکن است به نوعی «نه جنگ و نه صلح» تبدیل شود؛ شرایطی که بازارها را همواره در حالت نگرانی نگه داشته و قیمت‌ها را نسبتاً بالا حفظ می‌کند، اما نه به صلحی پایدار منجر می‌شود و نه به تشدید دوباره درگیری‌ها.
نویسنده مدعی شد: محتمل‌ترین نشانه از آنچه در آینده نزدیک رخ خواهد داد، همان چیزی است که اکنون شاهد آن هستیم؛ یعنی ادامه ضربات محدود و دوره‌ای برای مهار تهدیدها. به نظرم طی یک یا دو سال آینده نیز در همین وضعیت مبهم پیش خواهیم رفت، بدون آنکه به راه‌حلی نهایی برسیم. زیرا تجربه ایران نشان داده است که حتی وقتی توافقی حاصل می‌شود، همچنان مشکل پایبندی آمریکا به آن وجود دارد.
