کارگردان ایرانی و «ایرانیانِ» تراژدینویسِ یونانی در حیاط قصر پاپ | ما پایمان از تابستان ۱۳۷۰ به شهر تاریخی آوینیون باز شد
به گزارش اقتصادنیوز به نقل از ایران تئاتر، هشتادمین فستیوال هنری آوینیون که از چهارم تا ۲۵ ژوئیه (۱۳ تیر تا ۳ مرداد) در حال برگزاری است، میزبان چهرهای از ایران است که نه فرانسه برایش ناآشناست، نه شهر تاریخیِ زیبای آوینیون در جنوب این کشور و نه فستیوال هنری آوینیون؛ جشنی بزرگ برای تئاتر، موسیقی، رقص، باله، اپرا، سیرک و.... امیررضا کوهستانی؛ از موفقترین نمایشنامهنویسان و کارگردانان ایرانی حضور در بخش اصلی آوینیون را در دوره هفتادم (۲۰۱۶) با «شنیدن» تجربه کرد تا بتوان گفت هر دو فستیوال بزرگ جهانی- آوینیون و ادینبرو- میزبان آثاری از ایران در «بخش اصلی» خود بودهاند. این کارگردان ایرانی در سال ۲۰۱۸ با «بیتابستان» به جشنواره آوینیون بازگشت و در سومین دوره حضور در این جشنواره، نمایشی به نام «در ترانزیت» (۲۰۲۲) را روی صحنه برد. داستان «شنیدن» و «بیتابستان» در ایران میگذشت و هر دو به زبان فارسی بودند اما داستان «در ترانزیت» در اروپا میگذشت و چهار هنرپیشه زن آن، به زبانهای مختلف از جمله آلمانی، فرانسه و همینطور فارسی حرف میزدند.
روایت جنگ از زاویه دید مغلوبان بهجای فاتحان
کوهستانی که در هر سه دوره فستیوال آوینیون؛ هفتادم، هفتادودوم و هفتادوششم در «بخش اصلی» روی صحنه رفت، در هشتادمین دوره این فستیوال روز ۹ ژوئیه ۲۰۲۶ (۱۸ تیر ۱۴۰۵) در قالب خوانشهای «لو سوفل دآوینیون» (Le Souffle d'Avignon) در حیاط قصر پاپ حضور پیدا کرد؛ با خوانشی اقتباسی از نمایشنامه «ایرانیان» (The Persians) اثر آیسخولوس یا اِشیل، نخستین تراژدینویس یونان باستان. حیاط قصر پاپ شگفتانگیزترین محل اجرا در آوینیون است، این ساختمان چند صد ساله حیرتانگیز افسون غریبی میآفریند طوری که گویی اساساً برای اجرا خلق شده است. بخش «LeSouffled’Avignon» به معرفی صداهای معاصر نمایشنامهنویسی جهان اختصاص دارد و فرصتی را برای ارائه و خوانش متون نمایشی، گاه پیش از انتشار رسمی آنها، فراهم میکند. خوانش کوهستانی از «ایرانیان»؛ متنی که اِشیل در آن به جای روایت پیروزی فاتحان، شکست و سوگواری بازماندگان جنگ را به تصویر میکشد، بر مبنای بازنویسی صورت گرفته از این نمایشنامه با همکاری مهین صدری شکل پیدا کرده است. اِشیل در «ایرانیان» با انتخاب زاویه دید شکستخوردگان، تجربهای انسانی را از جنگ روایت میکند؛ رویکردی که در خوانش تازه کوهستانی نیز بازتاب داشت با تأکید بر پیامدهای خشونت و گسترش این ایده که هیچ جنگی برنده واقعی ندارد.
نگاهی به سابقه حضور ایرانیان در آوینیون به بهانه حضور کوهستانی با «ایرانیان»
نخستین باری که چهرهای از داخل ایران به فستیوال آوینیون فرانسه رفت سال ۱۹۷۱ (۱۳۵۰) بود. در بیستوپنجمین دوره این فستیوال حسین ملک (سنتور)، اسدالله ملک (کمانچه) و جمشید شمیرانی (ضرب) به اجرای کنسرت موسیقی ایرانی پرداختند.
تابستان ۱۹۹۱برابر با تابستان ۱۳۷۰، «فرهنگ ایران» یکی از بخشهای چهلوچهارمین دوره این فستیوال بود. در این دوره حدود ۶۰ هنرمند نمایشهای آیینی- سنتی ایران، تئاتر و موسیقی به شهر آوینیون در فرانسه سفر کردند. ازجمله برنامههایی که هنرمندان ایرانی در فستیوال چهلوچهارم روی صحنه بردند میتوان به خیمهشببازی احمد خمسهای معروف به حاجاحمد خمسه و گروهش، تعزیهخوانی هاشم فیاض و همراهانش براساس سه نسخه «حر»، «شهادت حسین(ع)» و «شهادت رضا(ع)»، زورخانهنوازی مرشد محمد فرامرز نجفی تهرانی، کنسرت شهرام ناظری، اجرای موسیقی بلوچی توسط پیربخش داوودی، موسی زنگشاهی و... اشاره کرد.
اگرچه میان این دوره از حضور ایرانیان داخل کشور در فستیوال هنری آوینیون تا دوره بعد ۱۹ سال فاصله افتاد، نمیتوان از حضور رضا براهنی، از مشهورترین چهرههای ادبی ایران با کارنامهای پربار از شعر و داستان و نقد ادبی، در آوینیون گذشت. او سال ۲۰۰۴ (۱۳۸۳)، با «QesKes 1.2.3» در فستیوال پنجاهوهشتم حضور پیدا کرد؛ «QesKes» یک «بازی زبانی» بود که دو مفهوم «داستان گفتن» و «پارهپاره کردن» را درهممیآمیخت تا خشونت وارده بر زبان و تفکر را نشان دهد. یادآورِ خاطرهای از خاطرات کودکی براهنی که از آن با عنوان «زبان مادریام را قورت دادم» یاد میکرد؛ آماده کردن روزنامه دیواری مدرسه به زبان ترکی، قرار گرفتن مورد غضب مدیر مدرسه و مجبور شدن به لیسیدن مرکب روزنامه دیواری.
شش سال بعد؛ ژوئیه ۲۰۱۰، گروههای ایرانی میدانستند که آوینیون در دو بخش برپا میشود؛ بخش اصلی و درونی یا «In» و بخش جنبی و بیرونی یا «Off». آثار شرکتکننده در بخش اصلی از کشورهای مختلف دنیا به این جشنواره دعوت میشوند اما در بخش جنبی، جدای از مراکز تئاتری شناختهشده، هر گروهی میتواند با کرایه یک تالار- که گاه حتی ممکن بود یک کافه یا کلیسا هم باشد- به اجرای اثر خود بپردازد. با این حساب، چهار گروه نمایش از ایران تصمیم گرفتند در شصتوچهارمین فستیوال آوینیون شرکت کنند؛ «گُنگِ خوابدیده» به کارگردانی آتیلا پسیانی، «مکاشفه در باب یک مهمانی خاموش» به کارگردانی رضا حداد، «شهر بدون آسمان» به کارگردانی کیومرث مرادی و «۶ دقیقه و ۳۶ کیک تولد» به کارگردانی سیامک احصایی از اواسط تیر ۱۳۸۹ (ژوئیه ۲۰۱۰)، در سالن گیلگمش شهر آوینیون روی صحنه رفتند.
شصتوپنجمین دوره این فستیوال (۲۰۱۱- ۱۳۹۰) شاهد حضور ابراهیم پشتکوهی به همراه گروه تئاتر «تیتوک» برای اجرای نمایش «تنها سگ اولی میداند چرا پارس میکند، مکبث» در شهر آوینیون شد. در شصتوهفتمین فستیوال هنری آوینیون (۲۰۱۳- ۱۳۹۳)، «اسب چوبی» با حمایت ادارهکل هنرهای نمایشی و سازمان میراث فرهنگی به طراحی، نویسندگی، کارگردانی و آهنگسازی عباس تقیآبادی، در بخش جنبی روی صحنه رفت. سال بعد، نمایش «زن» به کارگردانی مجید بشکال در بخش آف (OFF) حضور پیدا کرد. سال ۲۰۱۷ نیز، نمایش «روزی قاصدکی میآید»؛ اثری از سحر شاهگلدی و مانلی وفاداری، کاری ترکیبی با عروسک بود که به آوینیون رسید.
شکستن طلسم حضور ایرانیها در بخش اصلی
سرانجام، امیررضا کوهستانی با حضور در بخش اصلی هفتادمین فستیوال هنری آوینیون و روی صحنه بردن نمایش «شنیدن» از ۲۱تا ۲۴ ژوئیه ۲۰۱۶ (۳۱ تیر تا سوم مردادماه ۱۳۹۵) طلسم ۷۰ ساله عدم حضور نمایشهای ایرانی در بخش اصلی را شکاند. «بیتابستان» (۲۰۱۸) و «در ترانزیت» (۲۰۲۲) تجربههای بعدی کوهستانی از حضور در بخش اصلی فستیوال هنری آوینیون بود. او چهارمین تجربه حضور در آوینیون را، در هشتادمین دوره این فستیوال هنری با شعار «زیر پرچم پرسشها»، نه در بخش اصلی که در «لو سوفل دآوینیون» (Le Souffle d'Avignon) در حیاط قصر پاپ گذراند. «زیر پرچم پرسشها»، عبارتی است که تیاگو رودریگز، مدیر فستیوال، برای شعار امسال انتخاب کرده است؛ شعاری که بر اهمیت پرسیدن، تردید کردن و گفتوگو تأکید دارد، نه ارائه پاسخهای قطعی. این رویکرد نهتنها در آثار روی صحنه، بلکه در فضای شهر آوینیون نیز به چشم میخورد؛ جایی که هنرمندان، منتقدان و تماشاگران پس از پایان اجراها، در خیابانها، میدانها و کافهها درباره نمایشها و مسائل روز جهان به گفتوگو مینشینند.
