آینده تفاهم ایران و آمریکا از نگاه جمیله کدیور/ این تفاهم آغاز مرحلهای جدید از رقابت مدیریتشده است/ اگر چه خطر جنگ فوری را کاهش دهد اما...
به گزارش اقتصادنیوز به نقل از روزنامه اطلاعات، جمیله کدیور در یادداشتی نوشت: در اقدامی غیر قابل پیشبینی روز چهارشنبه ۲۷ خرداد، روسای جمهوری ایران و آمریکا با امضای یادداشت تفاهم ۱۴ مادهای خاتمه فوری و دائمی عملیاتهای نظامی را در تمامی جبههها، از جمله در لبنان، اعلام و تعهد کردند از این پس هیچ جنگ یا هیچ عملیات نظامی علیه یکدیگر آغاز نکنند و از تهدید یا استفاده از زور علیه یکدیگر خودداری کنند، به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر احترام بگذارند و از مداخله در امور داخلی یکدیگر خودداری کنند...
با امضای رسمی یادداشت تفاهم همه نگاهها به این است که آیا این تفاهم میتواند پابرجا بماند و آیا آمریکای ترامپ طرف قابل اعتمادی برای ادامه این مسیر تا توافق نهایی هست؟
با وجود چالشها و بدگمانیها و بیاعتمادی به آمریکا، این امضا مورد استقبال جهانی واقع شده و به عنوان گامی بزرگ برای رسیدن به یک توافق جهت پایان دادن به مهمترین بحران جهانی قرن بیست و یکم تلقی شده است.
این تفاهمنامه مسائل کلیدی را به آینده موکول کرده است و طرفین ترجیح دادهاند ابتدا از تشدید بحران جلوگیری کنند و سپس وارد چانهزنیهای پیچیدهتر شوند. طی دو ماه آینده، مذاکرهکنندگان باید با برخی از دشوارترین سئوالاتی که دههها دیپلماسی ایالات متحده و ایران را درگیر کرده است، دست و پنجه نرم کنند. البته بحثهای مربوط به برنامه موشکی ایران و حمایت از متحدین منطقهای ایران، علیرغم خواستههای ایالات متحده در آغاز جنگ، از دستور کار مذاکرات حذف شده است. تفاهمی که ترامپ با نادیده گرفتن این خواستههای اساسی به ظاهر اسرائیل را که همچنان بر این دو خواسته إصرار دارد، در حاشیه قرار داده است.
غیر از متن تفاهم که نکات مثبت زیادی به نفع ایران دارد و با توجه به تجربه عهدشکنیهای آمریکا که همین موجب شک و تردید بیشتر میشود، ترامپ نیز در حاشیه اجلاس گروه هفت سخنان نسبتاً مثبت دور از انتظار و متفاوتی نسبت به مواضع همیشگی در رابطه با داراییهای مسدود شده ایران و برنامه موشکی و اورانیوم غنیشده مدفون در أعماق زمین و ادامه برنامه هستهای ایران در سطحی مشخص و سرمایهگذاری کشورهای عربی خلیج فارس یا افراد در ایران داشت. اظهاراتی که برای نخستین بار بیان میشد و شنیدن آن از ترامپ بسیار بعید بود.
با این حال، تفاهم ایران و آمریکا بیش از آنکه پایان یک بحران باشد، آغاز مرحلهای جدید از رقابت مدیریتشده است. آینده این روند به عوامل متعددی بستگی دارد: میزان انعطاف طرفین در مذاکرات، ثبات وضعیت و مواضع ترامپ، نقش بازیگران ثالث (مانند اسرائیل و کشورهای عربی) و همچنین تحولات داخلی در هر دو کشور.
اگرچه این تفاهم توانسته است خطر جنگ فوری را کاهش دهد، اما همچنان نمیتوان آن را بهعنوان یک توافق پایدار و نهایی تلقی کرد. از منظر راهبردی، این تفاهمنامه تضمینی برای پایداری بلندمدت ندارد، بلکه بیشتر بهعنوان ابزاری برای جلوگیری از جنگ گسترده و کنترل بازارهای انرژی (بهویژه پس از بازگشایی تنگه هرمز) عمل میکند.
در عین حال، این تفاهم در بستری از مذاکرات طولانی و پیچیده شکل گرفته است و این روند نشان میدهد که متن مورد توافق اخیر نه یک اتفاق ناگهانی، بلکه نتیجه یک مسیر تدریجی طولانی از کاهش تنش بوده است.
از اوایل سال ۲۰۲۶، مذاکرات غیرمستقیم با میانجیگری عمان و دیگر بازیگران منطقهای آغاز شد و دو طرف بهتدریج به اصول راهنما برای توافق نزدیک شدند؛ اصولی که زمانی که تصور میشد از هر حیث به توافق نزدیک شده است ، با شروع دورجدید جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در۹ اسفند و ادامه آن به محاق رفت و با عدم تحقق اهداف جنگی که تصور میشد سه چهار روزه با تسلیم بی قید و شرط ایران و سرنگونی نظام و نابودی نیروی دریایی و موشکی و هستهای کشور حاصل میشود و نشد، عملا با بستهشدن تنگه هرمز و تغییر معادلات و آثار جنگ برای اقتصاد جهانی، بالا رفتن تورم در آمریکا، کاهش محبوبیت ترامپ در پایینترین حد خود، تحرکات دمکراتها علیه ترامپ، افزایش مخالفتها در حزب جمهوریخواه، ضربه به منافع متحدین و خانواده ترامپ در کشورهای حوزه خلیج فارس و در پیش بودن انتخابات میاندورهای که احتمال از دستدادن کرسیهای آن از سوی جمهوریخواهان زیاد است، ترامپ را به تردید و تحرک واداشت.
ترامپ که یک پیروزی سریع و تمیز به سبک ونزوئلا میخواست، از زمانی که مشخص شد ایران تسلیم نخواهد شد، ناگزیر از چرخش درمواضع خود شد. به تعبیر بسیاری، از میان تمام شکستهای نظامی که ایالات متحده در ۲۵ سال گذشته در خاورمیانه متحمل شده، جنگ ایران احتمالا مهمترین آنهاست و این شکست برای ترامپ که همیشه به دنبال پیروزی است، گران بود.
از طرف دیگر، این شکست، پروژه نظم جدید خاورمیانه را آنگونه که اسرائیل برای منطقه در نظر داشت، کاملا تغییر شکل داد. برخی تحلیلگران نظامی اسرائیل، مثل آموس هارل، تحلیلگر نظامی هاآرتص، تفاهم ترامپ با ایران را بزرگترین شکست امنیتی نتانیاهو از زمان عملیات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ تلقی کردند. امضای تفاهم ایران و آمریکا بدون در نظر گرفتن ملاحظات نتانیاهو بیشترین ضربه را به اسرائیل وارد آورد و شکاف بین طرفین را تشدید کرد. روز سهشنبه، ترامپ در اظهارات خود به خبرنگاران در فرانسه در اجلاس گروه هفت گفت که اگر آمریکا و شخص او وارد عمل نشده بودند، اسرائیل «اکنون وجود نداشت» و «هر فرد هوشمندی در اسرائیل این را میداند.»
منطقه در واقع تغییر یافت، اما نه آنطور که نتانیاهو طراحی و گام به گام اجرا میکرد و آرزویش را داشت. از ظواهر پیداست که تفاهم ایران و آمریکا منجر به اولین شکاف استراتژیک بزرگ بین اسرائیل و آمریکا شده است و برای ترمیم آن و شکست تفاهم، نتانیاهو از هیچ شیطنتی اجتناب نمیکند.
علی ای حال، نبود سازوکارهای قوی نظارتی، میتواند به یک «وضعیت خاکستری» منجر شود که در آن ایران و آمریکا، بدون حل ریشهای اختلافات، صرفاً زمان بخرند. توفیق این تفاهم برای رسیدن به توافق نهایی به جدیت طرفین و نحوه مدیریت مذاکرات آینده بستگی دارد.
