آتشبیار معرکه هستهای در خاورمیانه | چرا اسرائیل مخالف و ایران موافق هستهای شدن عربستان هستند؟ | توافق ۱۲۳ چیست؟
به گزارش اقتصادنیوز، توافق اخیر واشنگتن و ریاض برای رسمیکردن برنامههای هستهای عربستان، موجی از نگرانی را در میان کارشناسان بینالمللی ایجاد کرده است. بسیاری بر این باورند که این توافق در کنار پیامدهای سنگین و مبهم درگیری میان واشنگتن و تهران، میتواند خاورمیانه را وارد یک مسابقه تسلیحاتی جدید و بیبازگشت کند.
سیانان در گزارشی نوشت: عربستان سعودی، این غول نفتی منطقه، بیش از دو دهه است که به دنبال دستیابی به فناوری هستهای است. اما آنچه اکنون زنگ خطر را به صدا درآورده، مفاد جنجالی این توافق جدید است.
اقتصادنیوز: از زمان روی کار آمدن عاصم منیر در سال ۲۰۲۲، روند متفاوتی در پاکستان آغاز شد. او تلاش کرد روابط با آمریکا را بازسازی کند و همزمان مناسبات منطقهای پاکستان را گسترش دهد.
بر اساس گزارشهای منتشر شده، چالشبرانگیزترین بخش این توافق، اعطای حق غنیسازی اورانیوم به عربستان در خاک خود در آینده است؛ آن هم با نظارتهای محدودتر از سوی آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA). این بند، واکنشهای تند و گوناگونی را از سوی تحلیلگران ایرانی، اسرائیلی و آمریکایی به همراه داشته است.
چرا تهران از مسابقه تسلیحاتی جدید استقبال میکند؟
در تهران، جایی که حملات نظامی آمریکا و اسرائیل با هدف نابودی برنامه هستهای ایران انجام شد و بحث تغییر دکترین هستهای ایران برای ساخت بمب را به میان آورد، برخی از مقامات نه تنها از این مسابقه تسلیحاتی ابراز نگرانی نکرده، بلکه به نوعی از آن استقبال کردهاند.
علی زینیوند، سخنگوی وزارت کشور ایران، در این باره به رسانههای دولتی گفت: طبیعی است که اگر مسابقه تسلیحاتی در این منطقه شکل بگیرد، دست ما برای اقدام، بازتر از هر کس دیگری خواهد بود. آمریکا سابقه طولانی در رفتارهای تبعیضآمیز دارد؛ در یک جا میگوید برخی کشورها باید برنامه هستهای داشته باشند و در جایی دیگر، دیگران را منع میکند.
روزنامه همشهری هم با انتقاد شدید از این رویکرد، واشنگتن را به داشتن استانداردهای دوگانه متهم کرد و نوشت: آمریکا در حالی برنامه هستهای صلحآمیز ایران را هدف قرار داده که حق غنیسازی را به یک حکومت بنیادگرای اسلامی اعطا میکند که در حملات ۱۱ سپتامبر نقش داشته است؛ اقدامی که خطر اشاعه تسلیحات هستهای را به شدت افزایش میدهد.
نکته تاریخی: با وجود اینکه ۱۵ نفر از ۱۹ هواپیماربای حادثه ۱۱ سپتامبر از اتباع عربستان بودند، ریاض همواره هرگونه دخالت دولتی در این حملات را تکذیب کرده و واشنگتن نیز بارها اعلام کرده که القاعده به طور مستقل عمل کرده است.
واکنش اسرائیل: تلاش برای تحمیل توافق ابراهیم
در تلآویو، جایی که دولت قبلی آمریکا شرط تایید توافق هستهای ریاض را عادیسازی روابط با اسرائیل قرار داده بود، مقامات مدعی هستند که از این اقدام غافلگیر نشدهاند. یک مقام اسرائیلی در این باره گفت: میدانستیم این توافق در راه است. این طرح مدتی در حال بررسی بود و اکنون ترامپ آن را یک گام به جلو برده است.
با این حال، منابع اسرائیلی تاکید دارند که این توافق هنوز نهایی نیست و آنها تلاش خواهند کرد از طریق رایزنی با کاخ سفید یا کنگره آمریکا، بر روند آن تاثیر بگذارند. بنیامین نتانیاهو همچنان در تلاش است تا ترامپ را متقاعد کند که پیشرفت در پرونده عادیسازی روابط ریاض و تلآویو را به عنوان بخشی از این بسته پیشنهادی بگنجاند.
دونالد ترامپ نیز اعلام کرده که این توافق هستهای غیرنظامی کاملا مشروط به پیوستن عربستان به توافقات بسیار محترم و موفق ابراهیم است. با این حال، موضع رسمی عربستان پس از جنگ غزه همچنان تغییر نکرده است: هیچ عادیسازی روابطی بدون تیین یک مسیر مشخص برای تشکیل کشور مستقل فلسطین و برقراری آرامش در غزه صورت نخواهد گرفت.
خطرناکترین بند توافق از نگاه کارشناسان
بزرگترین نگرانی محافل امنیتی اسرائیل، حق غنیسازی اورانیوم توسط عربستان است. یوئل گزانسکی، پژوهشگر ارشد موسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل (INSS) و مقام سابق شورای امنیت ملی، میگوید: مشکل اصلی اسرائیل با خود انرژی هستهای غیرنظامی عربستان نیست، بلکه با حق غنیسازی اورانیوم است. این اقدام میتواند یک بدعت منطقهای بسیار خطرناک ایجاد کند.
فروپاشی استاندارد طلایی امارات؟
توافق هستهای ۳۰ سالهای که در سال ۲۰۰۹ میان امارات و آمریکا امضا شد، همواره به عنوان استاندارد طلایی شناخته میشد؛ چرا که ابوظبی پذیرفت که حق غنیسازی و بازفرآوری سوخت را نداشته باشد و بازرسیهای شدیدی را بپذیرد. اما در آن توافق بندی وجود دارد که میگوید اگر کشور دیگری در خاورمیانه امتیاز بهتری از آمریکا بگیرد، امارات حق بازنگری در توافق خود را دارد.
گزانسکی معتقد است توافق با عربستان، مدل امارات را تضعیف میکند و کشورهایی مانند ترکیه و مصر نیز خواستار امتیازات مشابه خواهند شد، که این امر عملاً منطق برخورد با برنامه هستهای ایران را هم زیر سوال میبرد.
سایه سنگین ابهام هستهای بر خاورمیانه
وضعیت هستهای در خاورمیانه در هالهای از ابهام و پیچیدگی قرار دارد:
اسرائیل: دارنده تسلیحات هستهای مخفیانه (بدون تایید یا تکذیب رسمی).
ایران: غنیسازی اورانیوم در سطوح نزدیک به ساخت سلاح، علیرغم عضویت در NPT و فتوای مذهبی منع سلاحهای هستهای.
ترکیه و مصر: توسعه برنامههای هستهای صلحآمیز با همکاری روسیه.
وزیر امور خارجه ترکیه پیش از این هشدار داده بود که اگر ایران به سلاح هستهای دست یابد، آنکارا هم به ناچار وارد این رقابت خواهد شد.
توافق ۱۲۳ چیست و چه محدودیتهایی دارد؟
طبق اعلام وزارت انرژی آمریکا، این توافق یک توافق همکاری هستهای صلحآمیز (معروف به توافق ۱۲۳) است. کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، تاکید کرده که این بندها بالاترین استانداردهای ایمنی و عدم اشاعه را تضمین میکنند.
بر اساس گزارش وال استریت ژورنال، عربستان تا یک دهه حق توسعه فناوری غنیسازی خود یا خرید آن از کشورهای دیگر را ندارد. هرگونه تاسیسات غنیسازی باید توسط آمریکا و بدون انتقال فناوریهای حساس ساخته شود و تایید تجاری و فنی آن منوط به تصمیمگیری تیم مشترک آمریکا و عربستان خواهد بود.
خطونشان بنسلمان
با توجه به حجم بالای اورانیوم غنیشده در ایران و بنبست در مذاکرات، کارشناسان نگرانند که تهران سلاح هستهای را تنها راه بازدارندگی خود بداند. اقدامی که قطعا واکنش زنجیرهای ریاض را در پی خواهد داشت.
محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، در سال ۲۰۱۸ در یک مصاحبه تلویزیونی صراحتا اعلام کرده بود: عربستان به دنبال دستیابی به بمب هستهای نیست، اما بدون شک اگر ایران بمب هستهای بسازد، ما نیز در سریعترین زمان ممکن همین کار را خواهیم کرد.
