فریدون مجلسی: مسکو از بحران خاورمیانه برای چانهزنی در جنگ اوکراین استفاده میکند | کوروش احمدی: توافقهای بزرگ، بدون مقدمات شکل نمیگیرند | بیگدلی: تهران از حمایت چین و روسیه نباید دچار اعتمادبهنفس کاذب شود
به گزارش اقتصادنیوز به نقل از روزنامه سازندگی، روز پنجشنبه، ۱۹ نوامبر، در شنژن چین، سه مرد پشت یک میز خواهند نشست که هر کدام خود را نماینده یکی از قطبهای قدرت در جهان میداند. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا؛ شی جینپینگ، رهبر چین؛ و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه. این نخستین دیدار سهجانبه رهبران این سه کشور است؛ دیداری که اهمیت آن فقط به موضوعات مورد مذاکره محدود نمیشود بلکه خودِ شکلگیری چنین نشستی، حامل یک پیام سیاسی است. چه آنکه جهان همچنان بیش از آنکه با قواعد نهادهای بینالمللی اداره شود زیر سایه تفاهم یا تقابلهای بزرگ حرکت میکند.
۸۳ سال پیش نیز در نوامبر ۱۹۴۳ زمانی که جنگ جهانی دوم هنوز در اروپا و آسیا شعلهور بود، سه رهبر جهان در تهران جمع شدند تا درباره سرنوشت جنگ و جهان پس از آن گفتوگو کنند. وینستون چرچیل، فرانکلین روزولت و ژوزف استالین؛ سه رهبر بریتانیا، آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی. آن روزها ارتش هیتلر هنوز در اروپا میجنگید، جبهه شرق در آتش بود و متفقین برای گشودن جبهه دوم در غرب اروپا برنامهریزی میکردند. تهران میزبان این دیدار مشترک بود؛ دیداری که نهفقط درباره پایان جنگ بلکه درباره شکل نظم جهانی پس از آن نیز تصمیمساز شد.
۸۳ سال از آن روزها گذشته است. جهان تغییر کرده، امپراتوری بریتانیا جای خود را به واقعیتهای دیگری داده، اتحاد شوروی فروپاشیده و آمریکا با قدرتی به نام چین روبهرو شده است. از آنسو ایران عصر شاهی فروپاشیده و نظام جمهوری اسلامی سر برآورده که در دو جنگ اخیر به خصوص توان خود را بهعنوان یک قدرت موشکی در جهان به اثبات رسانده است. قدرتی که باورش نه فقط برای سران کشورهای منطقه حتی برای بسیاری از کشورهای غربی غیرقابل باور بود تا جایی که برخی از مقامات پیشین آمریکایی چون اوباما به آن اذعان کردند.
با این حال در آن زمان سه کشور (بریتانیا، شوروی و آمریکا) در قالب ائتلافی نظامی با وجود اختلافات عمیق ایدئولوژیک برای شکست هیلتر که دشمن مشترک آنها بود، همکاری میکردند اما امروز، آمریکا، چین و روسیه نه متحد یکدیگر بلکه رقبایی با اختلافات بنیادین هستند که در عین اختلافات راهبردی به ضرورت گفتوگو و مدیریت تعارضات خود رسیدهاند. به همین دلیل نگاه رسانههای غربی به این نشست، بیش از آنکه خوشبینانه باشد، محتاطانه است. ترامپ از یک شکست سنگین انتخاباتی میآید و البته گردابی که در هرمز به آن گرفتار شده است.
پوتین نیز اگرچه در ظاهر درگیر اوکراین است اما این اروپاست که پشت آن ایستاده و روسیه میخواهد، قدرت برتر اروپا شود. چین نیز نمیخواهد تصویر خود را بهعنوان مدافع چندجانبهگرایی و تجارت آزاد مخدوش کند. سازندگی برای بررسی بیشتر موضوع با سه کارشناس نیز این موضوع را مطرح کرده است.
فریدون مجلسی، دیپلمات پیشین کشور، با اشاره به اهمیت این دیدار معتقد است سه قدرت، با وجود اختلافات عمیق، در یک موضوع منافع مشترکی دارند و آن پایان دادن به بحرانی است که امنیت انرژی، تجارت جهانی و اعتبار سیاسی آنها را تحتتأثیر قرار داده است.
به گفته او، تنگه هرمز برای چین اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا بخش مهمی از انرژی مورد نیاز اقتصاد این کشور از مسیر خلیج فارس تأمین میشود. از اینرو تداوم بحران و اختلال در انتقال نفت و گاز میتواند، هزینههای سنگینی برای پکن به همراه داشته باشد. آمریکا نیز با وجود هزینههای نظامی و سیاسی در منطقه به دنبال راهی برای پایان دادن به مناقشه است؛ راهی که ضمن جلوگیری از گسترش درگیری امکان تعریف یک دستاورد سیاسی را برای واشنگتن فراهم کند.
مجلسی همچنین احتمال پیوند خوردن پرونده ایران و اوکراین را در محاسبات روسیه و آمریکا مطرح میکند. از نگاه او مسکو ممکن است از بحران خاورمیانه بهعنوان اهرمی برای چانهزنی درباره جنگ اوکراین استفاده کند و در مقابل خواهان انعطاف واشنگتن در پروندههای دیگر باشد. او معتقد است، گره اصلی بحران منطقه همچنان به اختلافات تهران و تلآویو بازمیگردد و حل آن نیازمند بازنگری در سیاست تقابل دائمی است. به باور این دیپلمات پیشین، ایران میتواند ضمن حمایت سیاسی و حقوقی از حقوق فلسطینیان، تعیین سرنوشت مناقشه اسرائیل و فلسطین را به خود فلسطینیها و کشورهای عربی واگذار کند. همچنین گسترش بحران هرمز به بابالمندب و دریای سرخ میتواند، امنیت تجارت جهانی را بیش از پیش تهدید کند.
توافقهای بزرگ، بدون مقدمات شکل نمیگیرند
کوروش احمدی، دیپلمات پیشین ایران در سازمان ملل، درباره دستاوردهای احتمالی این نشست معتقد است دیدارهای مهم رهبران جهان معمولاً از هفتهها و ماهها قبل برنامهریزی میشوند و نمیتوان انتظار داشت، مذاکرات پیچیده بینالمللی در یک جلسه به نتیجه برسند. او کنترل تسلیحات و خلع سلاح، بهویژه در چارچوب معاهداتی مانند استارت، را از موضوعات مورد علاقه آمریکا میداند و با اشاره به مذاکرات تاریخی ریگان و گورباچف تأکید میکند، توافقهای مهم تسلیحاتی نیازمند مذاکرات طولانی، بررسیهای کارشناسی و مقدمات فنی و حقوقی هستند.
احمدی در عین حال احتمال توافق مسکو و واشنگتن درباره اوکراین را منتفی نمیداند. به گفته او، آمریکا با استفاده از اهرم کمکهای نظامی و اطلاعاتی میتواند بر کییف فشار وارد کند اما مخالفت احتمالی اروپا و تأکید زلنسکی بر حضور کشورهای اروپایی در مذاکرات، مانعی در برابر توافق دوجانبه روسیه و آمریکا خواهد بود. او در مقایسه نقش چین در دو پرونده اوکراین و ایران میگوید، پکن در مناقشه اوکراین نقش تعیینکنندهای ندارد اما در موضوع هرمز، منافع مشترک چین و آمریکا میتواند، زمینه رایزنی و حتی هماهنگی دو کشور برای بازگشایی این آبراه را فراهم کند زیرا بازگشایی تنگه هرمز برای پکن فوریت دارد.
ایران و ضرورت استفاده واقعبینانه از فرصتها
علی بیگدلی، کارشناس مسائل بینالملل، چهار محور اصلی این نشست را جنگ ایران، جنگ اوکراین، اختلافات آمریکا و چین بر سر تایوان و مناسبات تجاری دو کشور میداند. به گفته او، کاهش حجم مبادلات تجاری واشنگتن و پکن از بیش از یک تریلیون دلار به حدود ۷۵۰ میلیارد دلار، احیای روابط اقتصادی را به یکی از موضوعات مهم مذاکرات تبدیل کرده است. بیگدلی معتقد است، چین و روسیه با توجه به منافع خود و حمایتهایی که در شورای امنیت از ایران داشتهاند ممکن است از گرفتاری آمریکا در خاورمیانه برای افزایش قدرت چانهزنی خود استفاده کنند.
با این حال تهران نباید دچار اعتمادبهنفس کاذب شود و باید از شرایط موجود با محاسبه دقیق بهره ببرد. او طرح ۷ مادهای ایران برای حل اختلافات با آمریکا را نسبتاً سنگین ارزیابی میکند و یکی از ضعفهای آن را روشن نبودن تکلیف پرونده هستهای میداند؛ از جمله سطح غنیسازی، حضور بازرسان آژانس و نصب دوربینهای نظارتی. به اعتقاد او تهران شاید در مرحله نخست بهدنبال استفاده از اهرم هرمز برای آزادسازی داراییهای بلوکه شده و رفع محاصره آمریکا باشد سپس پرونده هستهای را در دستورکار قرار دهد.
این کارشناس در نهایت تأکید میکند که با توجه به فشارهای اقتصادی داخلی، انعطافپذیری و عقلانیت سیاسی در سیاست خارجی ضرورتی جدی است و مهمترین اولویت ایران باید حل اختلافات با آمریکا باشد.