روش جدید درآمدزایی از معادن متروکه
فریبا رسولی: "گشت در معدن؛ ساعتی چند؟" شاید در آینده‌ای نزدیک این یکی از شعارهای تبلیغاتی بیلبوردها برای جذب گردشگران شود، اما فعلا در معادن ایران خبری از این موضوع نیست.
در حالی که امروزه بسیاری از کشورهای جهان با پیوند صنعت گردشگری و صنعت معدن توانسته‌اند در راستای توسعه روستاها و از بین بردن فقر حرکت کنند، اما هنوز در ایران گردشگری معدن باب نشده است. بسیاری از فعالان معدنی می‌گویند " ذخایر معدن تمام شود، معدن، متروکه می‌شود".
این در حالی است که بسیاری از کارشناسان معتقدند همین متروکه‌ها تبدیل به معدن پول خواهند شد؛ چرا که در بسیاری از کشورها بازدید از معدن برای گردشگران امری متداول شده تا جایی که بررسی‌ها نشان می‌دهد این نوع گردشگری تبدیل به منبع درآمدی بسیار قوی برای کشورها شده است.
بنا بر همین کارشناسان بر این عقیده هستند که تنها گردشگری معدن می‌تواند نگاه منفی که نسبت به معادن تهی از ذخیره است را خنثی کند. چرا که تبدیل معادن به مکان گردشگری می‌تواند پلی بین صنعت گردشگری و معدن باشد.
کانال اول؛ معادن متروکه
به گزارش «اقتصادنیوز»، با توجه به اهداف کلانی که گردشگری معدن می‌تواند از آنها برخوردار باشد، کارشناسان این حوزه «معادن متروکه» را در اولویت می‌دانند. چرا که معادنی که ذخایر آنها به اتمام رسیده است می‌توانند مورد هدف صنعت گردشگری قرار بگیرند و با گشایش در آنها رو به گردشگران در راستای فرهنگ‌سازی و افزایش آگاهی قدم برداشت.
بسیاری از کارشناسان بهره‌مندی از معادن متروکه را در راستای محرومیت‌زدایی مناطق مجاور آن معدن می‌دانند. روایتی است که می‌گویند معدن مس بایچه باغ زنجان روزی در توسعه روی دست استان زنجان می‌زد؛ تا جایی که بایچه باغ سینما داشت و زنجان نداشت. اما به محضی که ذخایر این معدن تمام شد، روستا تبدیل به شهر ارواح شد. در صورتی که اگر این معدن متروکه به جاذبه گردشگری تبدیل شده بود، سرنوشت این روستا خاموشی نبود.
از منظری دیگر چنین رویکردی می‌تواند اقتصاد روستا یا هر منطقه‌ای که در آن معدن وجود دارد، فعال کند و از طرفی متروکه‌ها بستر علم و آموزش شود. این در حالی است که بسیاری از کارشناسان معتقدند با تغییر معدن متروکه به جاذبه گردشگری سرمایه‌گذاری‌های قبلی که در گذشته برای فعالیت‌های معدنی در آن معدن صورت می‌گرفت، دوباره احیا می‌شوند و به‌کار گرفته می‌شود.
کارشناسان حوزه معدن معتقدند گردشگری معدن در داخل کشور می‌تواند برای عموم مردم از دانش‌آموزان مقطع اول دبستان گرفته تا دانشگاهیان رشته زمین‌شناسی و معدن مفید و جذاب باشد. از منظری دیگر شاید گردشگران خارجی معادن ما آلمانی‌ها و روسی‌ها باشند؛ چرا که سابقه حضور آلمان‌ها در معادن ایران به زمان جنگ جهانی دوم برمی‌گردد. در آن سا‌ل‌ها آلمان‌ها و روس‌ها در معادن انارک ما فعالیت معدنی انجام می‌دادند و برای بازدید آثار به جا مانده فعالان معدنی کشور خود در ایران مشتاق به نظر می‌رسند.
نگاه‌های کارشناسی به این قضیه حاکی از این است که بسیاری از معادن نیمه‌تعطیل یا تعطیل هستند که پتانسیل تبدیل شدن به جاذبه گردشگری را دارند اما این روزها همین معادن بلااستفاده افتاده‌اند و تبدیل به متروکه شده‌اند. در شرایطی که می‌توان با ورود گردشگران به آنها چرخه اقتصادی را به آن منطقه برگرداند. مصداق این معادن معدن نمک چهرآباد و معدن سنگ داش کسن زنجان است که دارای نقش برجسته‌هایی از دوران ایلخانی دارند و امروز نیاز شدید به مرمت دارند.
بررسی تجربه دو کشور شیلی و هند نشان می‌دهد معادن متروکه برای گردشگران توانسته جاذبه‌هایی بیافریند. معدن کوپیاپو در شیلی که روزی در عملیاتی 33 معدنچی را 69 روز در عمق 700 متری زمین گرفتار کرده بود، این روزها تبدیل به محل پر رفت و آمد گردشگرانی شده که حتی تماشای وسایل مورد استفاده برای نجات معدنچیان برای آنها لذت‌بخش است. در این کشور بسیاری از معادن قدیمی طلا و زغالسنگ که حالا تبدیل به متروکه شده‌اند، قرار است تبدیل به جاذبه‌های گردشگری شوند. این موضوع در کشور هند هم صدق می‌کند؛ تا جایی که این کشور قصد دارد معادن متروکه بسیاری که قبلا برای استخراج طلا از آنها استفاده می‌شد را به دریاچه‌های مصنوعی تفریحی تبدیل کند.
کانال دوم؛ معادن فعال
با وجود این، بهره‌مندی از معادن فعال هم روی دیگر قضیه است. امروزه به دلیل بوروکراسی و صدور مجوز بازدید از معادن فعال، کمتر کسی به بازدید از معدن تمایل نشان می‌دهد، در صورتی که اگر بازدید از معادن فعال برای عموم آزاد و برای گردشگران خارجی تبدیل به یک جاذبه گردشگری شود، بسیاری از علاقمندان می‌توانند فعالیت‌های معدنی از جمله استخراج، اکتشاف و تبدیل یک سنگ به محصولی دیگر را از نزدیک مشاهده کنند.
بسیاری از گردشگران و گروه‌های گردشگری اعم از داخلی و خارجی هستند که به بازدید از معادن ایران علاقه دارند اما شرایط و قانون به آنها اجازه نداده از معادن کشور بازدید کنند. در صورتی که گردشگری در معادن فعال می‌تواند به چرخه اقتصادی آن معدن کمک کند و از منظری باعث توسعه مناطق اطراف آن شود.
کانال سوم؛صنایع دستی
البته می‌توان برای توسعه گردشگری معدن کانال دیگری هم پیشنهاد داد. ترکیب صنایع دستی در جوار معادن متروکه و فعال می‌تواند علاوه بر رونق اقتصادی به جاذبه‌های گردشگری آن مکان بیافزاید. از سویی با ایجاد مشاغل خانوادگی در آن منطقه که در همه دنیا مرسوم است، از خوشه‌های صنعتی و معدنی متمرکز شده در آن منطقه بهره‌مند شد.
گردشگری در معادن فعال از آنجایی می‌تواند گردشگر جذب کند که امکان بازدید از معادن روباز، مس، طلا، آهن و سنگ‌های ساختمانی و احیانا اکتشاف سرب و روی فراهم شود. تماشای مراحل استخراج و اکتشاف و تبدیل سنگ‌ها برای بسیاری از گردشگران جالب به نظر می‌رسد و این موضوع در کشورهای دیگر بارها تجربه شده است.
به باور کارشناسان از آنجایی که پیشینه معدنکاری ایران به 700 سال می‌رسد و معادن موجود میراثی از دوره هخامنشیان، اشکانیان و ... هستند این امکان وجود دارد بسیاری از گردشگران را به سمت خود جذب کند.
گردشگری معدن پیوندی دو سویه است؛ چرا که هم فعالان معدنی مشتاق ورود گردشگران به معدن‌شان هستند و هم گردشگران به بازدید از معادن تمایل نشان می‌دهند. بنابراین می‌توان متوجه شد در ایران پیوند صنعت گردشگری و معدن جواب مطلوبی دارد.
اما بررسی‌ها نشان می‌دهد مشکل عمده‌ای که در بحث گردشگری معدن وجود دارد، فراهم نبودن زیرساخت‌های آن از سوی دولت است و تا زمانی که مشکلات این زیرساخت‌ها مرتفع نشود، کاری از دست بخش خصوصی هم بر نمی‌آید. فعالان بخش خصوصی معتقدند برای ورود آنها به این فعالیت درآمدزا در وهه اول باید دولت شرایط قانونی آن را آماده کند و در وهله بعد سازمان میراث فرهنگی و منابع طبیعی با بخش خصوصی همکاری کنند.
به گزارش «اقتصادنیوز»، اگرچه وزارت صنعت از سال 89 درصدد است تا طرح گردشگری معدن را نهایی و اجرا کند، اما باید منتظر بود تا به لحاظ کارشناسی کدام استان‌ها برای تحقق این هدف مستعدتر معرفی خواهند شد. با وجود این، آیا زمان آن نرسیده که هر چه زودتر معادن ارزشمند کشور را از مرگ نجات و به عمر متروکه‌ها پایان داد؟
