چگونه به فرزندانمان آموزش تفکر انتقادی دهیم

عنوان کتاب : آموزش تفکر انتقادی
نویسنده : چت مایرز
مترجم : خدایار ابیلی
ناشر : سمت
قیمت پشت جلد : ۸۵۰۰

امروزه کارشنـاسان تعلیم و تربیـت اتفـاق نظر دارند که تفکر انتقـادی نه تنـها باید یکی ازاهـداف تعلیم و تربیت باشد، بلکه باید بخش لاینفک آموزش در هر مقطعی تلقی شود. زیرا تفکر انتقادی تفکری است که به تحلیل، ارزشیابی، گزینش و کاربرد بهترین راه حل را در انسان به وجود می‌آورد، همان چیزی که نیـاز دنیای امروز است.

از جمله ویژگی‌های کتاب آموزش تفکر انتقادی توجه ارزنده به جنبه‌های شخصی آموزش تفکر‌ انتقادی(چگونگی فرآیند‌آموزش، دانشجو و استاد‌) است. ضمن یادآوری همه‌جانبه‌بودن کنش‌های‌انسانی، باید براعتبار‌بخشی و البته کنترل جنبه‌های شخصی در آموزش و پژوهش تاکید کرد. از‌ سوی‌ دیگر دانشجو با آگاهی از شخصی‌بودن چارچوب‌ها و نظرگاه خویش باید برای کاهش وابستگی و دلبستگی به چارچوب‌های پیشین تلاش کند. اين كتاب دربرگيرنده مفاهيم، روش‌ها و فنون تدريس است که براي دانشجويان رشته‌هاي علوم تربيتي در مقطع كارشناسي و كارشناسي ارشد به عنوان يكي از منابع درس «روشها و فنون تدريس» ترجمه شده است.

و.پری، گذر از خود‌محوری به جهان‌خواهی و جهان‌فهمی را در 9 مرحله توصیف کرده است که می‌توان به مهمترین تحولات یعنی چهار‌حالت ثنویت(سادگی ادراکی:خوب/بد)، تعدد(عدم یقین: پذیرش تنوع عقاید در‌زمینه های ناشناخته)، نسبی‌گرایی(نوع فکر شخصی) و تعهد(مسولیت‌پذیری در قبال انتخاب) اشاره کرد. نقطه شروع برای تحول به‌سوی تفکر انتقادی بسته به فرد و موقعیت (بنابه موضوع و نیز زمینه) متفاوت‌ است. آموزش همواره تکلیف‌آور است. در‌این میان تکالیف کلاس باید مستند ارائه و انجام شوند. تکالیف نوشتاری به خاطر نقشی که برای تحریک تفکر انتقادی ایفا می‌کنند، ارزشی ویژه در این الگوی آموزشی پیدا می‌کنند.

 با‌توجه به تاکید روش آموزش تفکر انتقادی بر فرآیند آموختن پنج نوع تکلیف نوشتاری ۱- خلاصه‌های کوتاه که اصولا برای سنجش دریافت دانش فهمیدن و دسته‌بندی یعنی سه رده اولیه کارکرد‌های شناختی بلوم مناسب است ۲- مقاله تجزیه و تحلیل کوتاه برای تمرین سازماندهی نوشتار و محتوای آن و ارزشیابی ۳- تمرین حل مساله با استفاده از رسانه‌های گروهی، ۴- پروژه خارج از کلاس(مشاهده یا مصاحبه) و ۵- شبیه سازی (تکلیف نوشتاری با شرایط بلاغت دارای چارچوبی دربردارنده چه، برای‌که و چرا) اثر‌بخش ارزیابی شده است. ویژگی‌های مشترک آنها عبارتند از: کوتاه بودن تکلیف، پیوسته بودن فرآیند ارزشیابی، توسعه مهارت تفکر انتقادی، پرداختن به مسایل واقعی و ارائه رهنمود‌های روشن.

دستاورد این الگوی آموزشی همان هدف نظام آموزشی و بنابه‌گفته نویسنده برای جامعه آمریکا خوب بار‌آمدن افراد و دانستن چگونگی استفاده از دانش است. در این راستا با اشاره دوباره بر تعدد منابع و حجم دانش، وظایفی برای استاد(ازجمله دانستن تفکر انتقادی در چارچوب رشته تخصصی، تدارک فرصت برای تمرین مهارت و روش تفکر انتقادی، هم‌آموزی و گسترش افق دید) و دانشجو(درک فواید و نسبیت دیدگاهها، احترام و علاقه برای روند تحولی تفکر انتقادی) به منزله همیاران فرآیند آموزش مطرح است.

آموزش تفکر انتقادی، از جمله الگوهای آموزشی مبتنی بر دیدگاه سازایی‌گری اجتماعی است. در این کتاب چت مایرز کوشیده است با توجه دادن به ضرورت آموزش همه‌جانبه و توجه به سه‌جانبه‌بودن (شناختی، عاطفی و رفتاری) بازخوردکنشگران، فرآیند آموزش را برای طراحی یا سنجش هر‌گونه فرآیند یا فراورده آموزشی مورد توجه قرار‌دهد. کتاب ۱۳۷ صفحه‌ای در ۹ فصل و در‌قالب ۳ بخش با پیشگفتار‌هایی از مترجم و نویسنده، در چاپ پنجم با اصلاحاتی نسبت به چاپ‌های گذشته، از‌سوی انتشارات سمت عرضه شده ‌است. بنابر ضرورت و چیستی الگوی‌آموزشی، چگونگی فرآیند(جنبه‌های عملی الگو) و نمونه تجربه شده و بازخورد‌سنجی الگو، کتاب در سه بخش کلی فضا‌سازی شده‌ است.

مترجم در پیشگفتار با اشاره به نسبی بودن دانش افراد، هدف عمده آموزش را وادار‌سازی به‌عبارت‌دیگر تمرین تفکر و هدف نظام تعلیم و تربیت را پرورش شیوه‌ای خاص از تفکر یعنی تفکر همه‌ سویه‌نگر انتقادی ذکر‌ کرده، بر‌این اساس رسالت آموزگار و استاد را نه انتقال دانش بلکه یاریگری برای پویا‌سازی فرآیند آموزش و تحول آموزش از الگوی یاد‌سپاری به الگوی تفکر‌انتقادی از طریق کاهش موانع و بهبود شرایط آموزش می‌داند. وی محتوای کتاب را بررسی چیستی و چگونگی تفکر انتقادی از جهات گوناگون و پیشنهادهای کاربردی برای بکارگیری الگو می‌نمایاند.

 نویسنده نیز در یادداشت نخستین، نارسایی مهارت دانشجویان در‌تفکر‌انتقادی را دلیل برای بازنگری و پرداختنی دیگر به چیستی و چگونگی پرورش مهارتهای فکری عنوان می‌سازد و با اشاره به سیل فناوری و عرضه انفجاری دانش، پرداختن به مهارتهای کسب و بکارگیری دانش(مهارتهای تفکر و تحلیل) را مهم‌تر از انباز‌ کردن پاره‌ای اطلاعات می‌داند. وی به‌زعم خود، بگونه‌ای متفاوت به این موضوع پرداخته و ضمن توجه به تفاوت روش اجرا در رشته‌های مختلف، بر ارج‌نهادن توام با هشیاری به ویژگی‌های شخصی(استاد و دانشجو) در‌کنار اهمیت تعاملی نگرش عینی و انتزاعی فرآیندکسب‌دانش پافشاری نموده‌، اقدام به پرسش و پژوهش و بحث و تبادل فکری گروهی برای ارزیابی را در‌فرآیندی متوالی مورد تاکید قرار‌می‌دهد و مدل‌های آزموده‌شده‌ای از آموزش تفکر‌انتقادی در دانشگاه‌ها را عرضه ‌می‌دارد. به‌گمان نویسنده مخاطبان نوشتار او بنابر رسالت و چشم داشت‌های نهاد ‌دانشگاه (تحول دانشجو از چارچوب بسته خود‌محوری به اندیشه ورزی و پذیرش تکثر) به‌ویژه استادان دانشگاه و مدیران آموزشی هستند.