هاشمی برگردد ریزش ها در نماز جمعه کمتر می شود

مسائل اقتصادی از واقعیت‌های غیرقابل اجتناب زندگی و کشور ما است. مسائلی از قبیل اقتصاد خانواده، اقتصاد دولتی و ملی، اقتصاد سوسیالیستی، کمونیستی و بازار آزاد که این‌ها انواع و اقسام مقوله‌هایی است که در حوزه اقتصاد مورد بحث است. در همین رابطه، ائمه جمعه نیز به تناسب توان و اطلاعاتی که دارند، در حوزه موضوعات اقتصادی، سخنرانی و بحث می‌کنند. من شخصا به اقتصاد علاقه‌مند هستم و از ابتدا نیز - به تناسب مسائل و موضوعاتی که در کشور پیش آمده - در خطبه‌های نماز جمعه‌ام به مباحث اقتصادی پرداخته‌ام. محورهایی چون کار، اشتغال، تولید و توزیع، واردات و صادرات، استاندارد در تولیدات داخلی، صرفه‌جویی، ثروت‌اندوزی، ایجاد جریان مفید در گردش سرمایه، نقش سرمایه در بهبود وضعیت تولید و... از جمله مواردی است که در صحبت‌هایم به آنها پرداخته شده است. 

 

نمی‌توانم بگویم مباحث اقتصادی، اولویت اول در مباحثی است که در سخنرانی‌های ائمه جمعه به آنها پرداخته می شود. نظر به این که نماز جمعه یک فعالیت عبادی و سیاسی است، طبیعی است که حوزه اول نماز جمعه، فرهنگی و حوزه دیگر آن، سیاسی است و طبیعتاً به این دو حوزه بیشتر پرداخته می‌شود. اما اقتصاد از سیاست و فرهنگ قابل جدا کردن نیست و بدون پرداختن جدی به مباحث اقتصادی، ارائه تحلیل درست در بسیاری از مباحث اقتصادی و فرهنگی، میسر نخواهد بود.

 

بین خطیبان جمعه، فردی که در خطبه‌های اقتصادی خیلی مسلط است، آیت‌الله هاشمی رفسنجانی است. آیت‌الله هاشمی دارای نگرش فراگیری در مباحث عبادی، سیاسی و اقتصادی است. ایشان به اقتصاد، خیلی خوب می‌پردازد ولی این معنایش این نیست که نگرش وی، تک بعدی است بلکه ایشان فردی است که حتی به مسائل اجرایی نیز خیلی مسلط است و بهتر است بگوییم همه جانبه است. آیت الله هاشمی در خطبه‌هایشان هم به مسائل عبادی، سیاسی، فرهنگی می‌پرداخت و هم به مسائل و موضوعات اقتصادی. 

 

باید توجه کنیم که تحولات سیاسی، آهنگ سریع‌تری نسبت به تحولات اقتصادی دارد و ملموس‌تر از تحولات اقتصادی است و بنابراین روال طبیعی کاری ائمه جمعه، پرداختن به مسائل سیاسی است اما اگر در یک برهه زمانی، یک چالش مهم یا معضل جدی اقتصادی پیش بیاید، قطعاَ ائمه جمعه به آن می‌پردازند. البته، باید دقت کرد که چگونگی و گستره پرداختن به این مباحث، به تناسب اطلاعات و آشنایی هر یک از خطبای جمعه با حوزه مباحث اقتصادی، متفاوت خواهد بود. به طور کلی، به تناسب تحولات سیاسی، فرهنگی و اقتصادی کشور، ائمه جمعه در خطبه‌هایشان به این مقوله‌ها می‌پردازند. برای نمونه، در حوزه مباحث اقتصادی، برخی مسائل مورد اهتمام جامعه بوده و اثرات آنها در زندگی مردم ملموس است. مباحثی چون گرانی‌ و ارزانی اجناس‌، نیاز مردم به تأمین کالاهای اساسی و بررسی تبعات تحریم‌های اقتصادی، از جمله مباحثی است که اکثر ائمه جمعه در خطبه‌هایشان به این موضوعات اشاره می‌کنند. 

 

چه در زمان دولت اصلاحات و چه در دوران دولت موسوم به اصولگرا، در مقابل خطبه‌های نماز جمعه شمیرانات، واکنش‌های متفاوتی وجود داشته است. معمولا نخستین واکنش‌ها به خطبه‌های هر هفته را در مطبوعات دولتی آن هفته شاهد بوده‌ام. هر دولتی معمولا با استفاده از مطبوعاتی که در اختیار دارد به انتقادات مطروحه در خطبه‌های نماز جمعه یا دیگر تریبون‌ها، پاسخ داده و عکس‌العمل نشان می‌دهند. البته گاهی هم از طرق دیگری، برخی گله و شکایت‌ها مطرح می‌شود. 

باید بگویم نسبت به انتقاد، هم دولت مدعی اصلاح طلبی یعنی دولت خاتمی واکنش نشان می‌داد و هم دولت موسوم به اصولگرا یعنی دولت احمدی‌نژاد. اما دولتی که یک مقداری ظرفیت انتقاد را داشت و انتقاد‌ها را تحمل می‌کرد، بیشتر دولت اصلاحات بود. اوایل دوره اصلاحات، همه روزنامه‌ها هر انتقادی که می‌شد را پوشش می‌دادند و حتی گاهی خطبه‌های انتقادی من، تیتر صفحه اول برخی مطبوعات اصلاح طلب می‌شد. در حقیقت، تحملشان از انتقاد زیاد بود. البته، اواخر دولت آقای خاتمی، تحمل انتقادات قدری کمتر شد، به این معنا که تلاش می‌کردند نقد‌ها را پوشش ندهند. ولی دولت موسوم به اصولگرا ، معتقدم این دولت اصلا تحمل نقد را نداشت و بهتر است بگویم بی‌تحمل‌ترین دولت نسبت به نقد در ایران، دولت‌های نهم و دهم بوده‌اند. این دو دولت آستانه تحملش از همه دولت‌های روی کار آمده در جمهوری اسلامی پایین‌تر بوده است. هر کجا کمترین نقدی صورت می‌گرفت، عکس‌العمل نشان می‌دادند. دنبال حذف و نشان دادن عصبانیت و ناراحتی خودشان از نقد‌ها بودند. دولت‌های نهم و دهم در مقابل نقد‌ها بی‌تابی می‌کردند و تحمل نداشتند.
آنچه که در اختیارشان بود برای حذف صدای مخالف به کار می‌گرفتند. نقد‌های مطرح شده در خطبه‌های نماز جمعه را در رسانه‌هایشان پوشش نمی‌دادند و هر رسانه‌ای هم که نقد‌ها را پوشش می‌داد، با آن رسانه برخورد می‌کردند. حتی در حد قطع سهمیه کاغذ آن روزنامه یا مجله. به طور کلی دولت نهم و دهم به نظر من کم‌تحمل‌ترین دولت‌ها در حوزه نقد به حساب می‌آمدند. 

 

در برخی موارد اتفاق افتاده است که از طریق برخی مقامات مسئول شهرستان، نکاتی را مطرح می کردند. البته همان گونه که گفتم، در دوران آقای خاتمی، انصافا تحملشان بیشتر بود و برای مثال اگر موضوعی بود، مسئولان مطرح می‌کردند، در مورد آن، بحث می‌کردیم و اگر قانع می‌شدند اعتراض را ادامه نمی‌دادند و حتی در برخی از موارد، قانع شده و همراه می‌شدند. اما در دوره حاکمیت دولت گذشته، به هیچ وجه انتقادات تحمل نمی‌شد. حتی آدم جمع می‌کردند تا در نماز جمعه شلوغ کنند و نماز جمعه را بهم بریزند و شعار دهند برای اینکه فرضا این خطیب جمعه احمدی‌نژاد را قبول ندارد یا منتقد خط مشی دولت است. 

 

به این شکل که شما مطرح می‌کنید، نه. چون آزادی، دست دولت نبوده و نیست. خطیبان جمعه، تابع دولت نیستند ولی حامی دولت قانونی هستند. البته شاید تا حدی با ایجاد فشار سیاسی توسط یک دولت‌ یا برنامه‌ریزی جهت اختلال در یک نماز جمعه، برخی محدودیت‌ها برای خطبای جمعه پیش آید، اما به عنوان مثال، بنده هرگز در مقابل این فشار‌ها تسلیم نشدم. چند نوبت در نماز جمعه شمیرانات، افرادی آمدند و علیه من و به نفع دولت احمدی‌نژاد شعار دادند و در شعار‌هایشان، به من بی‌احترامی کردند. آنجا که بیان نقدی را لازم دانستم، هیچگاه در مقابل هیچ فشاری تسلیم نشدم و از نقد دولت، هرگز فاصله نگرفتم. به عبارت دیگر فشارهای سیاسی دولت‌ها هرگز من را تسلیم نکرده و همواره ایستادگی کرده‌ام. انصافاً در برخی موارد، فشار‌ها خیلی بالا بود. سازمان‌دهی برای بر هم زدن نماز جمعه‌ و همچنین، سایر بداخلاقی‌های سیاسیدر شهرستان‌ که به هدف متوقف کردن صدای نقد برخاسته از تریبون نماز جمعه، صورت می‌گرفت. انصافا به لحاظ اخلاق سیاسی در طول تاریخ انقلاب اسلامی، دولت نهم و دهم، بد‌ترین کارنامه را دارا بوده است. 

 

تا حالا هیچگونه اعتراضی من نشندیم. در مقابل نقدهای مطرح شده هم، تا الان ایستادگی نشده یا در مقابلش عکس‌العملی نشان داده نشده است. اعضای کابینه دولت یازدهم در مقابل انتقادات مطرح شده، تا به حال موضع گیری تندی نداشته‌اند.

 

شورای سیاستگذاری ائمه جمعه در چارچوب سیاست‌های کلی نظام فعالیت و نظارت دارد. اگر امام جمعه یا خطیبی از سیاست‌های کلی نظام فاصله بگیرد، به وی تذکر داده می‌شود. اما اگر در چارچوب وظایف قانونی‌اش کار کرده باشد، طبیعی است که تذکری ندارد. 

 

در نماز‌های جمعه هم ریزش وجود داشته است و هم رویش که این امر متناسب با خطبه‌های نماز جمعه بوده است، متناسب با عملکرد خطیب جمعه، ریزش‌ها و رویش‌ها رخ می‌دهد. ما در برخی نماز‌های جمعه‌های کشور می‌بینیم شور و نشاط و ازدحام زیادی وجود دارد و در کنارش، ریزش‌ها را هم می‌بینم. هر خطیبی که به مسائل نو و به روز پرداخته و به جوان‌ها توجه کرده، نیاز سنجی کرده و متناسب با نیاز جوانان بحث کرده، طبیعتا نماز جمعه‌اش شلوغ تر شده و مورد استقبال مردم قرار گرفته و در مقابل، هر خطیبی که به این مسأله توجه نکرده، در نماز‌های جمعه‌اش ریزش داشته است. برای نمونه، در نماز جمعه شهر اردبیل این رویکرد، اتخاذ شده و خطبه‌های نماز جمعه، مورد استقبال مردم و جوانان قرار گرفته است.
به طور کلی باید بگویم هر امام جمعه‌ای که نوگرایی داشته، موفق شده است که جوانان و مردم را جذب کند. البته این موضوع فصلی هم است. به این معنی که نمازهای جمعه‌ در ماه رمضان و محرم رویش دارند. البته، متاسفانه در نماز جمعه تهران، ریزش زیاد شده است. متناسب با جمعیت تهران، نماز جمعه تهران مخاطب زیادی ندارد. خطبه‌ها را گوش می‌دهم، متاسفانه در برخی موارد، نیاز مردم و خصوصا نسل جوان در نظر گرفته نشده و متناسب با نیازهای جامعه مطالب اولویت‌بندی نمی‌شود. غالبا خطیبان جمعه در نماز جمعه تهران موقت بوده و در برخی حوزه ها ضعیف هستند و به همین جهت، نماز جمعه تهران قابل نقد است. متأسفانه بعد از مقام معظم رهبری و آیت الله هاشمی، خیلی کم در نماز جمعه تهران شاهد تحول مثبت برای قانع کردن افکار عمومی و پاسخگویی به نیاز افکار عمومی بوده‌ام. 

یکی از نقدهایی که به ائمه جمعه تهران وارد است این است که معمولا اخبار را از بولتن‌های خبری پیگیری می‌کنند ولی سایت‌ها و روزنامه‌های مختلف را رصد نمی‌کنند و لذا گاها به نظر می‌رسد که یکسویه موضع گیری می‌شود. چون عموما ائمه جمعه تهران، موقت هستند، بنابراین مکانی برای مراجعه مردم ندارند تا مردم پیشنهادات و نظراتشان را با آنها در میان بگذارند. موضوع دیگر این است که به نظر می‌رسد، برخی ائمه جمعه تهران به علت مشغله کاری زیاد، نمی‌توانند برای ایراد خطبه‌هایشان فرصت و وقت کافی اختصاص دهند. اگر خطبه‌ای می‌خواهد قانع کننده باشد و نیاز مردم را پوشش دهد باید قبل از ایراد آن خطبه مورد مطالعه قرار بگیرد. من از برخی خطبه‌هایی که در نماز جمعه تهران مطرح می‌شود، احساس می‌کنم پشت مسائل مطرح شده، مطالعه‌ عمیقی نیست و این کاستی در مطالعه فراگیر برای تهیه خطبه‌های نماز جمعه، یکی از اشکال‌های جدی است. البته سلیقه و دیدگاه خطیبان جمعه هم موثر است. متاسفانه یکی از عوامل ریزش در نماز جمعه تهران، تندروی برخی خطبا است. اگر گاهی تندروی در نماز جمعه می‌شود این تند روی در افکار عمومی تاثیر گذار است. هر خطیبی تند روی کند حوزه نماز جمعه را با کاستی روبرو می‌کند. 

 

اخبار را از تلوزیون و سایت‌ها پیگیری می‌کنم. سایت‌هایی مانند ایلنا، ایسنا و... روزنامه هم، هر روز صبح، جمهوری اسلامی را می‌بینم و سعی می‌کنم برخی روزنامه‌های دو طرف را نیز ببینم. گاهی روزنامه اعتماد و گاهی کیهان. از هر دو جناح، تند‌ترین‌هایشان را مطالعه می‌کنم. اخبار شبکه‌های خارجی را از روی اینترنت می‌بینم. 

 

آیت الله هاشمی هم، یک نفر است و اگر ایشان برگردند، در یک حوزه مشکل حل می‌شود و ریزش کمتر می‌شود، ولی خطبای مختلفی در نماز جمعه تهران هستند و آیت‌الله هاشمی به تنهایی نمی‌تواند هر هفته در نماز جمعه حضور پیدا کند. من احساس می‌کنم مدیریتی که سخنرانان قبل از نماز جمعه را تعیین می‌کند شاید دقت کافی ندارد که از چه افرادی دعوت کند که بتوانند جوان‌ها را جذب کنند و به نیاز روز مردم و به خصوص جوانان توجه کنند. 

 

من در شمیران امام جمعه هستم و تمایلی به ایفای نقش به عنوان خطیب موقت را ندارم. علت هم این است که موقت بودن به معنای این است که دو ماه یک بار صحبت کنم. خوب بهتر این است که تریبون خودم را که دائمی است داشته باشم. 

 

*با وجود این، افرادی مثل شما و آیت الله هاشمی می‌توانند جو نماز جمعه تهران را از یک دستی فعلی و ریزش دور کنند و شاهد فضایی باشیم که همه جناح‌ها و افراد را پوشش دهند. 

درست است. با تمام این‌ها، اگر دستور داده شود مخالفتی ندارم که گاهی برای ایراد خطبه به نماز جمعه تهران بروم البته در صورتی که حضرت آقا دستور بدهند، فقط ایشان. من سربازم، هرکجا دستور بدهند انجام وظیفه و فرمانبرداری می‌کنیم. 

 

خیلی تفاوتی ایجاد نشده است. در دولت روحانی، به دلیل مشکلات اقتصادی ناشی از عملکرد دولت‌های نهم و دهم ، تعداد مراجعات برای رفع نیازهای اقتصادی بیشتر شده است. مشکلاتی ناشی از گرانی و تورم و در مقابل مراجعات زیادی هم داشته‌ام که رضایت داشته‌اند. نوعا مراجعاتی که دارم یا مربوط به دستگاه‌های اجرایی است که باید مجوز صادر کنند که در صدور مجوز تعلل می‌کنند. یا مردم می‌خواهند وام بگیرند یا مراجعه می‌کنند برای حل مشکلات اداری در ثبت یا منازعاتی که حقوقی هست، مسائل ملکی و ثبتی هم جزو مراجعات است. در رابطه با رسیدگی نیز به هیچ وجه من سفارش نمی‌کنم. از اول انقلاب تا به حال من توصیه کسی را به نهاد یا سازمانی نکرده‌ام. در نامه‌هایم می‌نویسم در چارچوب قانون باشد. 

 

احساسم این است که تیم اقتصادی دولت یازدهم، تورم را توانسته مهار کند. آثار مهار تورم هم پیدا است. امسال در قیمت‌ها تقریبا افزایش زیادی نداشته‌ایم. ثبات و آرامش در بازار اقتصادی و حوزه اقتصادی احساس کرده‌ایم. به نظر می‌رسد برنامه ریزی‌ها عاقلانه است. البته مشکلاتی وجود دارد. انصافا در حوزه توزیع سبد کالا و دور دوم هدفمندی یارانه‌ها کاستی‌هایی بوده است. ارائه سبد کالا به آن صورت، کار درستی نبود. دولت یازدهم باید تصمیم بگیرد و اجرا کند. باید یارانه‌ها به نیازمندان داده می‌شد. این دولت باید بدون تعلل افراد نیازمند واقعی را که عمدتا تحت پوشش کمیته امداد، بنیاد شهید، بهزیستی و سایر موسسات خیریه رسمی هستند را در کشور زیر نظر بگیرد و به آنها یارانه دهد. دولت باید یارانه را به افراد نیازمند می‌داد و به مرور زمان به حجم افراد یارانه بگیر اضافه می‌کرد. نکته دیگر این است که دولت یازدهم نتوانسته است از درون خودش، به موقع آفت زدایی کند. احساسم این است که برخی از حلقه‌های جریان انحراف در درون دولت یازدهم باقی مانده یا نفوذ کرده‌اند. باید این دولت، ساختار جریان انحراف را هر چه هست و مهره‌هایش را شناسایی می‌کرد و جا‌به‌جا می‌کرد و دولت خودش را از مهره‌های جریان انحراف که در حال توطئه هستند و وفادار به جریان انحراف هستند، پاکیزه می‌کرد. مهره‌های جریان انحرافی در هر پستی که هستند طبق دستورات حلقه اصلی جریان انحرافی عمل می‌کنند. اگر این مهره‌ها در دولت بمانند قطعا در دراز مدت برای دولت یازدهم مشکلات زیادی ایجاد می‌کنند. به عبارت دیگر بدنه جریان انحرافی در دولت یازدهم باید شناسایی شود. آنهایی که به دولت اعتدال وفادار نیستند شناسایی و تسویه شوند. ملاحظه کاری در این زمینه به ضرر دولت یازدهم است.