جای خالی ایران در ائتلاف علیه داعش
به گزارش «اقتصادنیوز» کشورهایی چون پادشاهی سعودی که دلارهای نفتی خود را خرج ایجاد ناآرامی در مناطق حوزه استحفاظی ایران و کشورهایی چون عراق و سوریه کرده و حالا که قرار است ائتلافی برای مبارزه با این گروه‌ها تشکیل شود ایران را از دایره سیاست گذاری‌های آن حذف کرده‌اند.
شمشیر ریاض علیه تهران
این نخستین بار نیست که سعودی‌ها در تلاش برای کناره گذاشته شدن تهران از معادلات منطقه‌ای هستند. این کشور در گیر و دار رقابت با ایران همواره حکم به نادیده گرفتن تهران داده و این بار نیز با امکان برخوداری از امتیاز میزبانی نشست جده یکی از کشورهای تاثیرگذار منطقه را از ائتلاف برای نابودی داعش حذف کرده است.
این در حالی است که ایران نخستین کشوری بود که با اعلام آمادگی برای مبارزه با این گروه تروریستی در کنار پیشمرگان کردستان عراق قرار گرفت و به آزادسازی منطقه آمرلی کمک کرد. سعودی‌های ناخشنود از روی کار آمدن دولت اعتدال گرای ایران تمایلی به اوج گیری مجدد تهران در معادلات منطقه‌ای ندارند و از هر اهرمی برای به چالش کشیدن سیاست‌های آن استفاده می‌کنند.
البته بی‌توجهی نسبت به نقش سازنده ایران در معادلات نظام منطقه‌ای با واکنش‌هایی از سوی مقامات رسمی تهران نیز همراه بوده است. مرضیه افخم با بیان این مطلب که ائتلاف بین‌المللی مبارزه با داعش که پس از اجلاس سران ناتو در ولز اعلام موجودیت کرده، با ابهامات جدی مواجه است، می‌گوید: در این ائتلاف جدیت مبارزه ریشه‌ای و صادقانه با تروریسم وجود ندارد.
سخنگوی وزارت امور خارجه با تاکید بر این موضوع که برخی کشورهای درون این ائتلاف در شمار حامیان مالی و امنیتی تروریست‌ها در عراق و سوریه بوده‌اند، خاطرنشان می‌کند: برخی دیگر هم به امید ایجاد تغییرات سیاسی مطلوب خود در عراق و سوریه، در عمل به مسئولیت بین المللی خود کوتاهی کرده‌اند.
وی تاکید می‌کند: این کشور‌ها قبل از اقدامات نمایشی که به نظر می‌رسد برای پاک کردن سابقه خود در حمایت از تروریست‌ها بدان متوسل شده‌اند، لازم است اگر واقعا از گسترش ابعاد تروریسم دچار هراس شده‌اند، بدون توسل به اقدامات شعاری و بهره‌برداری‌های سیاسی، به رویکرد دوگانه خاتمه داده و صداقت خود را برای مبارزه جمعی و فراگیر با تروریسم و علیه افراطی‌گری به اثبات برسانند.
سعودی‌ها که تحت تاثیر فشارهای آمریکایی‌ها تن به تشکیل ائتلاف بین المللی مقابله با داعش داده‌اند پیش از این در برابر تحرکات این گروه مهر سکوت بر لب زده بودند. در همین حال تردید غیرقابل توضیح و مشکل‌ساز عربستان سعودی در مقابل ظهور این گروه نوظهور سوال جدی را ایجاد کرده بود که آیا سعودی‌ها متوجه نیستند داعش آنها را هم تهدید می‌کند؟
روزنامه آمریکایی «هافینگتون‌پست» در گزارشی تحلیلی درباره رابطه وهابیت و گروه داعش آورده است: حتی اکنون مشخص است که نخبگان حاکم عربستان سعودی دچار دو دستگی شده‌اند. برخی مبارزه داعش علیه دولت‌های شیعی را تایید کرده و آن را جنگ بین شیعه و سنی می‌دانند؛ جنگی که در آن یک دولت سنی جدید در قلب جایی که سنی‌ها آن را میراث تاریخی خود می‌دانند (عراق)، شکل می‌گیرد و با ایدئولوژی متعصبانه سلفی داعش اداره می‌شود.
اما سایر سعودی‌ها نسبت به داعش بیمناک‌ترند و تاریخ شورش اخوانی‌های وهابی علیه عبدالعزیز را یادآور می‌شوند؛ شورشی که نزدیک بود وهابیت و آل‌سعود را در اواخر دهه ۱۹۲۰ میلادی متلاشی کند. بسیاری از سعودی‌ها عمیقا درباره تئوری افراطی داعش نگرانند و به تدریج سئوالاتی درباره وجوه خط مشی و گفتمان عربستان سعودی برایشان شکل می‌گیرد.
هراس ریاض از اصلاح‌طلبی ایران
کوتاهی سعودی‌ها در برخورد با گروه‌های فرقه‌گرا تنها به دلیل ماهیت وجودی این پادشاهی است. محمدعلی سبحانی، سفیر اسبق ایران در اردن و لبنان با بیان این مطلب اظهار کرده که سعودی‌ها از هر امری که به اصلاح و اصلاح‌طلبی منجر شود واهمه دارند و برهمین اساس مخالف کشورهایی که با داعیه اصلاح طلبی در منطقه هستند، به شمار می‌روند.
وی در گفت‌و‌گو با «اقتصادنیوز» خاطرنشان می‌کند: نحوه مواجهه ریاض با تهران در وهله نخست به جهت مقابله با روحیه اصلاح طلبی ایران است؛ همانطور که شاهد بودید این کشور یکی از مخالفان سرسخت بهار عربی و تغییرات در کشورهای منطقه و حتی اخوانی‌ها بود.
مدیر کل پیشین خاورمیانه وزارت خارجه می‌گوید: سعودی‌ها می‌ترسند که نسیم بهار عربی کشورهای منطقه، به سمت ریاض نیز بورزد و این کشور را با چالش‌های اساسی در انقلاب‌های مردمی مواجه سازد.
همکاری‌های ضد تروریستی تهران و واشنگتن
با نگاهی اجمالی به دیدگاه‌های مقامات کاخ سفید در رابطه با استفاده از پتانسیل‌های ایران در مسیر مبارزه با تروریست درمی‌یابیم که دعوت نکردن از ایران برای حضور در نشست جده نه از جانب واشنگتن بلکه از سوی حاکمان ریاض صورت گرفته است. بیان این جمله از سوی باراک اوباما، که گفته بود برای اولین بار کاملا مشخص است که مشکل پیش روی دولت‌های سنی مذهب که بسیاری از آنها از متحدان آمریکا هستند، ایران یا موضوع شیعه و سنی نیست، نشان می‌دهد که دیگر واشنگتن، تهران را تهدیدی برای منافع منطقه‌ای خود نمی‌داند.
روزنامه «شیکاگو تریبیون» در گزارشی با طرح این موضوع که بهترین راه حل برای شکست گروه داعش، ایجاد ائتلاف میان آمریکا و ایران برای حمله جدی علیه این گروه است، می‌نویسد: در حمله به داعش باید از حملات هوایی آمریکا و نیروهای زمینی ایران استفاده شود؛ شکست جنگجویان داعش بدون استفاده از نیروهای زمینی بسیار سخت است. همزمان نباید آمریکا نظامیانش را وارد جنگ زمینی با داعش کند، زیرا این اقدام منجر به جنگ بزرگی در عراق و سوریه می‌شود؛ حتی اگر داعش شکست بخورد گروه تندروی دیگری مانند داعش بروز خواهد کرد.
این روزنامه در ادامه می‌آورد: برهمین اساس تنها شریک استراتژیک آمریکا که می‌تواند در منطقه ثبات به وجود بیاورد ایران است. در صورتی که آمریکا با ایران، هم پیمان شود فشار‌ها بر اسد برای تقسیم قدرت با شورشیان مخالف داعش افزایش می‌یابد. علاوه بر این هیچ کس به جز ائتلاف ایران - آمریکا نمی‌تواند بر شیعیان عراقی برای تقسیم قدرت با سنی‌های این کشور اعمال فشار کند.
تاریخ مذاکرات تهران و واشنگتن نشان می‌دهد که آمریکایی‌ها پیش از این نیز با برگزاری گفت‌و‌گوهای دو جانبه با ایران به برخی مشکلات منطقه فیصله داده بودند.
محمدجواد ظریف، وزیر امورخارجه ایران در بخشی از کتاب خاطرات خود که با عنوان «آقای سفیر» منتشر شد، نوشته است: اواخر سال ۸۰ یعنی بیش از یک سال قبل از حمله آمریکا به عراق، در سفری که به عنوان معاون وزارت امورخارجه به نیویورک داشتم از سوی جمهوری اسلامی ایران به دبیرکل سازمان ملل پیشنهاد کردم که همانند افغانستان که گروه ۲+۶ را تشکیل داده بود برای عراق هم جمعی را ایجاد کند که شامل همسایگان عراق و اعضای دائم شورای امنیت شود، تا از بروز یک بحران تازه در منطقه جلوگیری شود.
وی ادامه می‌دهد: دبیرکل به گرمی از این پیشنهاد استقبال کرد و قرار شد با اعضای دائم و همسایگان (برگزاری این نشست را) پیگیری کند؛ آمریکا به شدت با این طرح مخالفت کرد و از طریق دبیرکل پیغام داد که مایل است مستقیما با ایران گفت‌و‌گو کند.
ظریف در بخش دیگری از این کتاب یادآور می‌شود: ما مجموعا سه دور با آمریکایی‌ها گفت‌و‌گو کردیم. دور اول در پاریس و دور دوم و سوم در ژنو. دو دور مذاکرات قبل از حمله به عراق بود و یک دور پس از حمله.
وی تاکید می‌کند: ما در این مذاکرات، به ویژه قبل از حمله، خطرات و پیامدهای حمله به عراق را تذکر دادیم. از طرفی هم القائات اعراب و دیگران در مورد شیعیان، حزب بعث و ارتش عراق را تصحیح کردیم.
بیان این جملات از سوی رئیس دستگاه سیاست خارجی ایران نشان می‌دهد که در گذشته نیز همگرایی میان تهران و واشنگتن در مقوله مبارزه با تروریسم وجود داشته است. هر چند که حالا جاش ارسنت، سخنگوی کاخ سفید می‌گوید: ایران از دشمنان داعش محسوب می‌شود اما آمریکا برای مقابله با داعش با ایران همکاری نمی‌کند. براساس گفته‌های این مقام آمریکایی، واشنگتن مایل نیست که همکاری با ایران آمریکا را مجبور به امتیازدهی در مذاکرات هسته‌ای گردد.
دلایل سخنگوی کاخ سفید در رابطه با دلایل همکاری نکردن تهران و واشنگتن در ائتلاف علیه داعش اگرچه موضوعی غیرمنطقی اما با معیارهای حاکم بر نظام بین‌الملل انطباق‌پذیر است اما هنوز معلوم نیست که چرا علی‌رغم دست‌دوستی تهران به سوی ریاض، سعودی‌ها همچنان ایران را یکی از دشمنان اصلی خود می‌دانند.
