سیطره آمریکا بر روابط ایران و ژاپن

به گزارش «اقتصادنیوز» میزان خرید نفت ژاپن از ایران روزانه بیش از ١۶٣ هزار بشکه افزایش یافته است. این تازه‌ترین آمار وزارت اقتصاد، تجارت و صنایع ژاپن از میزان مبادلات نفتی تهران و توکیو است که امروز منتشر شده است. براساس آمار مذکور این میزان نسبت به زمان مشابه سال گذشته میلادی بیش از ٩٨ درصد افزایش داشته است.

ابراز تمایل ژاپن برای بازگشت به اقتصاد ایران
آبان ۹۲ و در کشاکش مذاکرات ایران و اعضای گروه ۱+۵ پس از روی کار آمدن دولت اعتدال‌گرا در تهران فومیئو کیشیدا، وزیر امور خارجه ژاپن راهی ایران شد. یک ماه بعد و پس از توافق اولیه تهران و قدرت‌های بزرگ جهانی ایشه گه هیرویوکی، مدیر کل سازمان توسعه بازرگانی ژاپن (جترو) به ایران آمد و با محمدرضا نعمت‌زاده، وزیر صنعت معدن و تجارت کشورمان دیدار و گفت‌وگو کرد. 

در‌‌ همان ماه‌ها علی ماجدی، معاون وقت امور بین الملل وزارت نفت از توسعه روابط ایران و ژاپن در حوزه صنعت نفت و علاقمندی شرکت‌های ژاپنی به سرمایه گذاری در پروژه‌های عظیم حوزه بالادستی (Mega Projects) خبر داد. 

تا پیش از تشدید تحریم‌های یکجانبه و چندجانبه غرب علیه ایران که از آن به تحریم‌های ناگزیرسازی یاد می‌شود، ژاپن نزدیک به 90 درصد نفت خام مورد نیاز خود را از منطقه خلیج فارس وارد می‌کردکه در این میان سهم کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، ۷۵ درصد و سهم ایران ۱۵ درصد بود. هر چند که با افزایش محدودیت‌های اقتصادی تهران، این سهم به سمت پایین نزول کرد. علاوه براین ژاپنی‌ها ۲۳ درصد گاز وارداتی خود را هم از این کشور‌ها تأمین می‌کنند.

از منظر تجارت انرژی، هیچ کشوری به‌اندازه ژاپن به کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس وابسته نیست. عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر به‌ترتیب بیشترین میزان صادرات مواد سوختی به ژاپن را دارند. از سوی دیگر امارات متحده عربی، عربستان سعودی، عمان، قطر و کویت در میان کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس بیشترین میزان واردات از ژاپن را هم از آن خود کرده‌اند؛ ژاپن تامین پیوسته این جریان انرژی را در صدر اولویت‌های خود قرار داده است و شاید همین وابستگی و البته هم‌پیمانی با ایالات متحده بود که توکیو را وادار ساخت تا جزو نخستین کشورهایی باشد که خود را ملزم به پیروی از سیاست‌های واشنگتن در قبال تهران بداند. سیاست‌هایی که مکررا از سوی کاخ سفید تکرار می‌شود. حتی زمانی که پای پرداخت اقساط دارایی‌های ایران به میان می‌آید.

آن‌طور که جن ساکی، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا تأکید می‌کند؛ اقدام ژاپن در پرداخت قسط اول و دوم نفت ایران هیچ ارتباطی با تقویت رابطه تجاری تهران - توکیو ندارد و تنها بخشی از اجرای توافقنامه برنامه اقدام مشترک ژنو است. 

یک بام و دوهوای توکیو
با وجود خط و نشان‌های غرب اما براساس آنچه روزنامه ماینیچی ژاپن می‌نویسد، دست اندرکاران شرکت‌های دولتی توکیو با نهایی شدن کاهش بخشی از تحریم‌ها در ازای محدود شدن برنامه‌های هسته‌ای، یکی پس از دیگری به ایران سفر می‌کنند و علاوه بر کسب تجارت در زمینه صادرات قطعات یدکی هواپیما‌ها، که به عنوان بخشی از کاهش تحریم‌ها در نظر گرفته شده است، بازسازی روابط آینده را نیز مورد بررسی قرار می‌دهند. 

البته ژاپنی‌ها در سفر وزیر امورخاجه‌شان به ایران هر گونه ارتقای مناسبات با تهران را پیش از چراغ سبز طرف آمریکایی رد کرده بودند، اما با این حال یکی از دست‌اندرکاران وزارت اقتصاد ژاپن با بیان اینکه تهران و توکیو از دیر باز روابط دوستانه‌ای داشته‌اند، خاطرنشان می‌کند: پس از لغو تحریم‌ها دیگر دلیلی وجود ندارد از کشورهای غربی تبعیت کنیم و ما از سیاست خودمان پیروی خواهیم کرد. 

در حال حاضر چین، هند، کره جنوبی و ژاپن خریداران اصلی نفت خام ایران هستند و آمار‌ها حاکی از آن است که واردات نفتی خریداران آسیایی از ایران طی سال جاری با رشدی ٣٠ درصدی نسبت به سال گذشته مواجه بوده است. با وجود آنکه در طول سال، نوسانات فصلی تغییراتی را در میزان خرید پدید آورد (از جمله آنچه در ماه نوامبر سال جاری، گزارش شد که فروش نفت ایران به کشورهای آسیایی نسبت به ماه اکتبر کاهش یافت) اما این کاهش موقتی بوده است. 

ایران و ژاپن در آیینه تاریخ
روابط سیاسی ایران و ژاپن گذشته از سوابق تاریخی، با بستن یک قرارداد دوستی در سال ۱۳۰۸ خورشیدی برقرار گردید. دولت ژاپن در سال ۱۳۰۵، اقدام به تاسیس یک نمایندگی بازرگانی در ایران کرد و به دنبال آن تمایل خود را برای برقراری روابط سیاسی ابراز داشت که مورد استقبال ایران واقع شد. بدین ترتیب در فروردین ماه سال ۱۳۰۸، پیمان نامه که حدود و اساس روابط دو طرف را مشخص می‌ کرد به امضا رسید و در تیر ماه سال ۱۳۰۹، سفارت ایران در توکیو گشایش یافت. 

با وقوع جنگ جهانی دوم در سال ۱۳۲۱، روابط دو کشور قطع گردید و با فشاری که از سوی متفقین بر دولت ایران وارد می‌شد، ایران مجبور شد در ۹ اسفند ماه سال ۱۳۲۳ رسماً به ژاپن اعلان جنگ کند. البته خصومت و تضاد منافع بین دو کشور وجود نداشت. اعلان جنگ به ژاپن ناشی از فشارهای بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی که ایران را در اشغال خود داشتند، صورت گرفت. ولی عملاً به علت شرایط خاص جغرافیایی و عدم نفوذ نیروهای ژاپنی به منطقه خلیج فارس، جنگی میان دو کشور رخ نداد. بعد از شکست ژاپن در جنگ جهانی دوم، ایران نیز همانند بسیاری از کشورهایی که با ژاپن در حال جنگ بودند، در کنفرانس صلح سانفرانسیسکو شرکت و عهدنامه صلح با ژاپن را امضا کرد. به دنبال ین اقدام، مجدداً سفارتخانه‌های دو کشور در تهران و توکیو در ۱۰ آبان ۱۳۳۲ (پس از ۹ سال) باز شد. 

روابط سیاسی ایران و ژاپن از این تاریخ به بعد در حال گسترش بوده است. با پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ ایران، ژاپن با اعزام نماینده ویژه، علاقه‌مندی خود را در زمینه گسترش روابط مجدداً اعلام داشت و در سال‌های پس از آن نیز روابط دوستانه و توسعه آن در دستور کار دو کشور بوده‌است اما مناسبات اقتصادی تهران و توکیو مخصوصاً از هنگام نخستین مرحله افزیش قیمت نفت خام در سال ۱۹۷۳، با افت و خیزهای فراوانی همراه بوده است به طوری‌که در سال ۱۹۶۷، حجم روابط تجاری دو کشور فقط ۶۰۵ میلیون دلار بود که ۷۷ میلیون دلار آن مربوط به صادرات ژاپن به ایران و ۵۲۸ میلیون دلار آن به واردات از ایران اختصاص داشت؛ در سال ۱۹۷۷، ژاپن کالاهایی به ارزش نزدیک به دو میلیارد دلار به ایران صادر کرد و متقابلا بیش از چهار میلیارد دلار از ایران واردات داشت که بدین ترتیب، حجم روابط تجاری در مقایسه با سال ۱۹۶۷، یعنی حدوداً ده سال قبل از آن، ۱۰ برابر افزیش یافت. 

متاسفانه برخلاف روابط سیاسی مناسبات اقتصادی ایران و ژاپن در سال‌های استقرار دولت‌های نهم و دهم متاثر از سیاست‌های این دولت‌ها و البته اعمال تحریم‌های یکجانبه، چندجانبه و جهانی در سراشیبی بسیار تندی قرار گرفته بود و این روند به دلیل پابرجا بودن سیستم اجرای تحریم‌ها همچنان به قوت خود باقی است. براساس آمار گمرک ایران در هشت ماهه سال ۹۳ میزان صادرات ایران به ژاپن بالغ بر ۲۲ میلیون دلار و میزان واردات از آن کشور بیش از ۱۳۵ میلیون دلار بود که کالاهای صادراتی ایران بیشتر محصولاتی سنتی و واردات آن جعبده دنده به جز انواع مورد استفاده در سواری، سواری کار، وانت وتراکتور کشاورزی، بیل‌های مکانیکی مستعمل باقدرت بیش از ۱۵۵ اسب بخار، ماشین‌ها ودستگاه‌های تهویه مطبوع بدون دستگاه مولدسرما و... را شامل می‌شود. 

ایران و ژاپن بعد از توافق
براساس آنچه مقامات ژاپنی می‌گویند، توکیو همچون دیگر کشورهای اروپایی و آمریکا تمایل فراوانی برای سرمایه گذاری در حوزه‌های نفتی و گازی ایران دارد و براساس آنچه سونیوکی کاتو، معاون اجرایی سازمان جتروی ژاپن (سازمان تجارت خارجی ژاپن) می‌گوید: به زودی هیات تجاری این کشور راهی تهران می‌شود و به نظر می‌رسد این سفر همزمان با قوت گیری احتمال توافق سیاسی ایران و ۱+۵ در اسفندماه ۹۳ و دستیابی به توافق جامع هسته‌ای در تیرماه ۹۴ در دستور کار مقامات ژاپنی قرار گرفته باشد.