آمریکا چگونه با مشترکین پرمصرف انرژی رفتار می‌کند؟
- با تصویب قانون هدفمند کردن یارانه‌ها در دی ماه 88 و اجرای آن در آذر ماه 89، گام موثری در توزیع عادلانه یارانه و همچنین اصلاح الگوی مصرف انرژی برداشته شد. افزایش ناگهانی و قابل توجه قیمت حامل‌های انرژی سبب شد عموم مردم بیش از پیش کاهش مصرف انرژی را مدنظر قرار دهند. اما تاخیر در اجرای فاز دوم هدفمندی یارانه‌ها موجب شد این آثار مثبت روبه کاهش گذارد به طوری‌که دوباره روند مصرف انرژی کشور روندی صعودی گرفت.
از سوی دیگر بی‌دقتی در شیوه قیمت‌گذاری حامل‌ها در مرحله اجرای فاز دوم هدفمندی در ابتدای سال 93، سبب شد نه تنها هدفمندی به ریل اصلی خود باز نگردد، بلکه دولت برای تامین منابع لازم برای پرداخت یارانه‌ها از محل افزایش قیمت حامل‌های انرژی نیز توفیق چندانی کسب نکند. این در حالی است که کشورهایی که از شیوه‌های پیشرفته تنظیم‌گری استفاده می‌کنند، با اجرای مدل IBT در وضع تعرفه پلکانی برای حامل‌های انرژی، توانسته‌اند الگوی مصرف مشترکین انرژی را اصلاح کنند. شرکت توزیع برق و گاز سن‌دیگو (San Diego Gas & Electric) درایالـت کالیفرنیـای آمریـکا نمونه‌ای از قیمت‌گذاری هوشمندانه را به کار برده است.
مدل IBT چیست؟
در نظام تعرفه‌گذاری پلکانی افزایشی یا همان مدل IBT (Increasing Block Tariff) با توجه به روند مصرف عموم مردم، میزان مشخصی از هر حامل انرژی به عنوان «الگوی مصرف مجاز» تعریف می‌شود؛ هزینه مصرف کمتر از الگو ارزان‌تر تعیین می‌شود و با عبور مصرف از مقدار الگو، قیمت به صورت ناگهانی افزایش می‌یابد تا مشترکین پرمصرف با پرداخت هزینۀ واقعی انرژی، رفتار خود را اصلاح کنند و فشار افزایش قیمت نیز از عموم مردم برداشته شود. به عنوان مثال در حوزۀ برق، بیش از 87% مردم از یارانۀ انرژی بهره‌مند می‌شوند و فقط 13% از مشترکین که خارج از محدودۀ مجاز مصرف می‌کنند، هزینۀ تمام‌شدۀ برق را می‌پردازند.
مدل IBT چگونه در ایالات متحده آمریکا اجرا می‌شود؟
شـرکت توزیـع گاز و بـرق سـن‌دیگو (SDG&E) درایالـت کالیفرنیـای آمریـکا در مجمـوع 3.3 میلیون مشـترک بـرق و گاز خانگـی دارد. ایـن شـرکت در سـالهای اخیـر بـا اسـتفاده از مدل پلکانی افزایشی هزینه‌هـای مصـرف انـرژی مشـترکین خـود را محاسـبه می‌کنـد. تعرفه‌هـای بـرق خانگی بـرای کنتورهـای برق تک‌فـاز در نمودار زیر نشان داده شده است.
این نمودار نشان می‌دهد بـرای بـرق خانگـی چهار پله مصرف درنظر گرفته شـده اسـت. اصلی‌‌ترین نکته در مورد نمودار بالا این است که با عبور از پلکان 1 و 2 (که الگوی مصرف اغلب افراد جامعه را شامل می‌شود) به صورت ناگهانی و شدید تعرفه برق افزایش می‌یابد تا مشترکین پرمصرف (که تعداد آن‌ها نسبت به کل جامعه کم است) رفتار خود را اصلاح نمایند و یا اگر می‌خواهند رفاه بیشتری داشته باشند، هزینه آن را کل مردم نپردازند.
مقدار مصرف پلکان‌ها بـاتوجه به اقامت مشـترکین در هـر یـک از چهـار منطقـه جغرافیایـی شـامل نوار سـاحلی، مناطق خشـکی عـادی، منطقه کوهسـتانی و منطقـه بیابانی تعییـن می‌شـود. پلکان‌ها طوری تنظیم شده‌اند که متوسـط قیمـت فروش برق در ایـن منطقه برابر با 23.3 سـنت معادل 700 تومـان می‌شود. جالب اینجاست که علیرغم پاییـن‌تـر بـودن شـدت مصـرف انـرژی در آمریکا نسـبت بـه کشـورهای درحـال توسـعه، فـروش انـرژی الکتریکـی در شرکت‌های ایالتی این کشور به صـورت پلکانـی صورت می‌گیـرد تـا مشـترکین بـه اصلاح الگوی مصرف ترغیب شوند.
نکته دیگر در مورد شیوه قیمت‌گذاری شرکت توزیع گاز و برق سن‌دیگو این است که نیازی به تغییر سالیانه پلکان‌ها وجود ندارد؛ چرا که مقدار مصرف پله اول (baseline) برابر با 53% مقدار مصرف مشترکین در سال قبل قرار داده شده است و پلکان‌های بعدی نیز بر اساس آن تنظیم می‌شوند. به عبارت دیگر، فرمول پلکان‌ها به‌طور خودکار هر ساله عوض می‌شود و هرچقدر مردم مصرف را کاهش می‌دهند، پلکان‌ها نیز نسبت به سال قبل سخت‌گیرانه‌تر می‌شوند.
این شیوه قیمت‌گذاری، علاوه بر کاهش مصرف سبب حرکت بخشهای مختلف پژوهشی و صنعتی به سمت توسعه فناوری‌های نوین کم‌مصرف می‌شود و از این طریق پویایی دائمی نظام تحقیق و توسعه بر اساس استفاده بهینه از انرژی تضمین می‌شود.
آیا شیوه قیمت‌گذاری پلکانی در قانون هدفمندی بر مبنای مدل IBT است؟
اگرچه در قیمت‌گذاری برخی از حامل‌های انرژی مانند برق و گاز در فازهای اول و دوم هدفمندی یارانه‌ها، پلکان‌های مصرف تعبیه شده‌اند و قیمت به تدریج افزایش می‌یابد، اما چون افزایش قیمت معناداری میان پلکان‌ها نیست، مشترکین پرمصرف تمایلی به اصلاح شیوه زندگی خود ندارند و سایر مشترکین نیز به سمت استفاده از تجهیزاتی مثل کولر گازی، خودروهای لوکس و پرمصرف، لوسترهای تزئینی و ... ترغیب می‌شوند. در شکل زیر، شیوه قیمت‌گذاری برق و گاز در کشور بعد از اجرای قانون هدفمند کردن یارانه ها با نظام پلکانی شرکت توزیع گاز و برق سن‌دیگو مقایسه شده است.
بررسی دقیق این نمودار نشان می‌دهد غفلت از افزایش ناگهانی قیمت برای مشترکین پرمصرف، عامل اصلی ناکارآمدی فعلی هدفمندی یارانه‌ها در کنترل مصرف برخی از حامل‌های انرژی مانند برق و گازاست و باعث شده است که عموم مردم از مزایای اجرای مدل IBT محروم شوند.
جمع‌بندی
پرداخت هزینه واقعی انرژی توسط عده‌ای که خارج از الگوی مصرف رفتار می‌کنند سبب می‌شود این افراد درصدد اصلاح شیوه زندگی خود برآیند و هزینه انرژی پرمصرف‌ها به عموم مردم تحمیل نشود. از سوی دیگر، تمامی مشترکین برای کاهش مصرف و پرهیز از ورود به پلکان‌های بالا انگیزه پیدا می‌کنند و درنتیجه، مصرف بی‌رویه انرژی متوقف می‌شود. با پیروی از الگوی IBT و افزایش ناگهانی تعرفه برای پرمصرف‌ها، امکان تحقق اهداف اصلی قانون هدفمند کردن یارانه‌ها، که همانا کاهش مصرف انرژی و عدالت در توزیع یارانه‌هاست، فراهم می‌شود.
