چگونگی قوی سازی بخش خصوصی

ساز و کار قویتر شدن بخش خصوصی در فرآیند خصوصی سازی چیست؟ نگاهی به تحقیقات انجام شده در این حوزه، نشان از آن دارد که موضوع از زوایای مختلفی مورد بحث و بررسی قرار گرفته شده است و به نظر می رسد مبانی نظری کاملی در این حوزه وجود دارد. موضوعاتی از قبیل تاریخچه خصوصی سازی، فرآیند خصوصی سازی، اثرات خصوصی سازی، مراحل گام به گام خصوصی سازی و موضوعات بیشمار دیگری که در ارتباط با موضوع خصوصی سازی به نگارش درآمده اند. اما با وجود همه این مبانی نظری ها و با همه تجربیات انجام شده در ایران، هنوز فرآیند خصوصی سازی با اما و اگر های زیادی مواجه است که آخرین آن ها خصوصی سازی دو باشگاه بزرگ استقلال و پرسپولیس است.
قبل از نگارش این مطلب، به همایشی با موضوع تهیه مسکن برای "پزشکان و اساتید" دعوت شده بودم. تعدادی از پزشکان و مدیران خوشنام بیمه ای شرکتی را تاسیس نموده اند که هدف آن تهیه مسکن برای پزشکان و اساتید دانشگاه است. حاضرین در جلسه به طور خصوصی دعوت شده بودند و از چند و چون همایش هیچ خبری نداشتن. اما با تشریح برنامه ها و با معرفی موسسین شرکت، به دلیل جایگاه و اعتبار افراد، تقریباً تمامی حاضرین در جلسه به عضویت شرکت درآمدند و با پرداخت مبلغ قابل ملاحظه ای توسط هر عضو، منابع قابل توجهی برای شرکت فراهم گردید تا برنامه های خود را به مرحله اجرا درآورد. طبیعتاً ادامه حضور شرکت کنندگان در برنامه-های آتی منوط به ارائه برنامه و موثر و سودده بودن برنامه های شرکت خواهد بود.
برنامه خیلی ساده بود، اعتبار هیات موسس منجر به اعتماد حاضرین گردید. با این مقدمه بر می گردیم به بحث خصوصی سازی.
تعاریف متعددی برای خصوصی سازی بیان شده است. طبق یکی از تعاریف مطرح، خصوصی سازی فرایندی اجرایی، مالی و حقوقی است که دولتها در بسیاری از کشورهای جهان برای انجام اصلاحات در اقتصاد و نظام اداری کشور به اجرا در می‌آورند. واژه «خصوصی سازی» حاکی از تغییر در تعادل بین حکومت و بازار و به نفع بازار است. در مبانی نظری در ارتباط با خصوصی سازی، بیان می شود که خصوصی سازی وسیله‌ای برای افزایش کارایی (مالی و اجتماعی) عملیات یک موسسه اقتصادی است؛ زیرا چنین به نظر می‌رسد که مکانیسم عرضه و تقاضا و بازار در شرایط رقابتی باعث بکارگیری بیشتر عوامل تولید، افزایش کارایی عوامل و درنتیجه تولید بیشتر و متنوع‌تر کالاها و خدمات و کاهش قیمتها خواهد گردید.
همانطور که در سطور فوق بیان گردید، در فرآیند خصوصی سازی با فرض اینکه بخش خصوصی کاراتر عمل می¬نماید، دولت به دنبال راه کارهای واگذاری شرکت ها یا فعالیت های اقتصادی به بخش خصوصی است. منتهی باید دقت شود کدام بخش خصوصی؟ به عبارت دیگر منظور از بخش خصوصی، دقیقاً چه افراد یا موسساتی هستند؟
به زعم اکثر صاحبنظران، خصوصی سازی در ایران به شکلی اجرا شده است که اگر اجرا نمی شد بهتر بود. چرا که در فرآیند خصوصی سازی، قسمتی از واگذاری ها از دولت به موسسات و نهادهای شبه دولت رسیده است. شبه-دولتی که نه ابزارهای نظارتی بر آن وجود دارد و نه از کارایی لازم برخوردار است. همچنین قسمتی از فرآیند خصوصی سازی از کانال سهام عدالت انجام شده است که تقریبا کمتر کسی از سرانجام آن اطلاع دقیقی دارد. البته بوده است خصوصی سازی هایی که توانسته اند نمره قبولی بگیرند اما عمدتاً فرآیند خصوصی سازی از نقاط ضعف زیادی برخوردار بوده است.
کالبدشکافی فرآیند خصوصی سازی در ایران نیاز به کاوش های دقیق و مفصلی است تا بر مبنای داده ها بتوان راه-حل هایی ارائه نمود که در این اختصار نمی گنجد. اما در ادامه سعی می شود تا با استفاده از همایش توصیف شده در ابتدای گزارش، تحلیلی ارائه گردد.
همانطور که بیان گردید حاضرین در همایش تامین مسکن برای پزشکان و اساتید با اینکه نسبت به موضوع و چگونگی اجراء آن از اطلاعات دقیقی برخوردار نبودن، اما به دلیل اعتبار و شهرت موسسین آن، با تمامی ابهامات، حاضر به عضویت در شرکت و پرداخت حق عضویت گردیدند. تقریباً حاضرین در جلسه از موفقیت برنامه های شرکت مطمئن بودن.
در قیاس با مثال فوق، تحلیل فرآیند خصوصی سازی دو باشگاه استقلال و پرسپولیس و عدم برگزاری جلسه مزایده این دو باشگاه حاوی اطلاعات مهمی است.
اینکه آیا قیمت گذاری این دو باشگاه به درستی انجام شده بود یا خیر، جای بررسی دارد و در این تحلیل نمی گنجد. اما با توجه به مطالب ارائه شده در سطور فوق، این بحث از سه منظر قابل بررسی است:
1.اطمینان به اصل واگذاری: به نظر می¬رسد به دلیل رفتار مسئولین ورزشی کشور (نمایندگان دولت)، خریداران دو باشگاه اطمینان کامل به اصل واگذاری ندارند. به این معنی که خریداران معتقدند حتی پس از خرید و پرداخت بهای این دو باشگاه تضمینی مبنی بر عدم دخالت مسئولین دولتی در مدیریت این دو باشگاه وجود ندارد. همین دلیل باعث می شود خریداران تا اطمینان کامل نسبت به این موضوع، از ورود به فرآیند خرید این دو باشگاه پرهیز نمایند.
2.وجود افراد مورد اطمینان: به نظر می رسد در زمینه ورزش، همانند هیات موسس همایش مورد اشاره، افراد قابل اطمینان که بتوانند مرکز ثقل قرار بگیرند، یا وجود نداشته اند یا مکانیزم های لازم جهت شناسایی و معرفی آن ها وجود نداشته است.
3.ورود نهادهای شبه دولتی: خوشبختانه حوزه ورزش به طور عام و باشگاه های استقلال و پرسپولیس به طور خاص به دلیل طرفداران زیاد و پیگیری موضوع از طرف نشریات و روزنامه های کثیرالانتشار، امکان ورود شبه دولتی ها در فرآیند خرید این دو باشگاه وجود نداشته است. شاید اگر حساسیت ها به این اندازه نبود، بخش شبه دولتی وارد این حوزه نیز می گشت.
به نظر می رسد با استفاده از الگوی فوق، بتوان این الگو را جهت فرآیند خصوصی سازی پیشنهاد کرد. یعنی در هر واگذاری دولت قوانین و مقررات را طوری تنظیم نماید تا اطمینان کامل نسبت به بی طرفی و عدم دخالت دولت پس از واگذاری حاصل گردد. مطمئناً تا این اطمینان حاصل نگردد، بخش خصوصی واقعی مشارکت فعالانه ای نخواهد داشت. همچنین در تمامی فرآیندهای واگذاری باید چارچوبی طراحی گردد تا از ورود بخش شبه دولتی به فرآیند خصوصی سازی اکیداً جلوگیری گردد. قاعدتاً جهت انجام این موضوع، در وهله اول دولت مسوول است تا نهایت دقت خود را انجام دهد و تحت تاثیر لابه قدرت قرار نگیرد. نشریات و روزنامه های کثیرالانتشار و همچنین حساسیت آحاد مردم همانند واگذاری باشگاه های استقلال و پرسپولیس بر عدم واگذاری به بخش شبه دولتی تاثیرگذار خواهد بود.
اما مهمترین حلقه در این تحلیل، وجود افراد قابل اعتماد و کارا همانند هیات موسس مورد اشاره در همایش تامین مسکن برای پزشکان و اساتید است. افرادی که بتوانند با خرج اعتبار خویش، از تک تک افراد یک مجموعه بسازند و از سرمایه های خرد، سرمایه های کلان فراهم نمایند تا با استفاده از آن مبادرت به انجام فعالیت های بزرگ نمایند.
بعید به نظر می رسد که خاک حاصلخیز ایران توانایی پرورش افراد در حوزه های مختلف را نداشته باشد و از آن بعیدتر اینکه افراد واجد شرایط تری بهتر از این افراد را بتوان پیدا نمود. بنابراین لازم است تا فرآیندهای لازم جهت شناسایی این افراد فراهم گردد.
ضعف فرهنگی ما در اجتماع شکل دادن در فرآیند خصوصی سازی نیز تاکنون به هر دلیلی وجود داشته است اما لازم است تمامی تلاش های لازم و تمامی بسترهای ممکن فراهم گردد تا بتوان از طریق با هم بودن، فرآیند خصوصی سازی انجام گردد. خصوصی سازی به معنی یک جریان فردیت نیست، بلکه جریان عقلی و خرد جمعی است برای استفاده از تجارب بهترین ها و مشارکت همه افراد صاحب نظر.