نظریه بازی‌ها و جدال نفتی ایران و عربستان
اجلاس کشورهای تولیدکننده نفت در دوحه، پایتخت قطر، به دلیل اختلافات عربستان با ایران بر سر سقف تولید، با مشکل و تاخیر روبرو شده است. به نظر می رسد عدم توافق کشورهای بزرگ تولیدکننده نفت باعث خواهد شد تا دوشنبه با بازگشایی بازارهای نفت قیمت بیش از پیش کاهش پیدا کند. عربستان همچنان اصرار بر حفظ تولید در سطح ژانویه 2016 را از سوی همه کشورهای تولیدکننده نفت را دارد. اما چرا سطح تولید ماه ژانویه 2016؟
عربستان در ماه ذکرشده رکورد تولید نفتش رو ثبت کرده و بیشتر از آن به نظر می‌رسد نه می‌تواند و نه می‌خواهد که تولید کند! اما سوال من از حکام سعودی این است که چرا حجم تولید به جای ژانویه 2016 در سطح ژانویه 2012 نباشد؟! زمانی که ایران سهم حداکثری و قانونی خودش رو از بازار نفت داشت و عربستان نیز سهم خود را. پاسخ به این سوال می تواند گره گشای بسیاری از مشکلات نفتی ایران و عربستان باشد که به نظر می رسد عربستان قصد پاسخگویی به آن را ندارد.
در حقیقت بازار نفت امروز و تقابل نفتی ایران و عربستان مثال بارزی از "نظریه بازی ها (Game Theory)" به صورت اعم و "معمای زندانی (Prisoner's dilemma)" به صورت اخص در اقتصاد و تا حدی هم سیاست می باشد. در این مسئله ریاضی، نشان داده می شود که چطور دو نفر در همکاری برای این که خود به سود بیشتری برسند به خودشان ضرر وارد می‌کنند و استراتژیهای آنان نهایتا مشخص می کند که از لحاظ ریاضی کدام طرف ضرر بیشتری و سود کمتری را متحمل می شود. البته نکته مهمتر این است که تعریف "سود" از منظر علم اقتصاد با تعریف آن در منظر علم مالی و حسابداری باهم متفاوت بوده که بحث در این مورد را میتوان در یادداشتهای بعدی انجام داد. اما سوء تفاهمی که شیوخ سعودی در خصوص بالابردن حجم تولید خود به صورت فزاینده و غیراقتصادی در طول چهار سال گذشته داشته اند به دلیل غفلت از همین اصل ساده تفاوت سود اقتصادی و حسابداری است! در اقتصاد کلان، سود اقتصادی که شامل هزینه فرصت نیز می شود مهمتر و بنیادی تر بوده و معمولا در تحلیل های کلان اقتصادی بیشتر مورد استفاده قرار گرفته و برای برنامه ریزی های میان مدت و بلند مدت اقتصادی کلان، ملاک سود اقتصادی است نه سود حسابداری!
در واقع عربستان در سال‌های گذشته و پس از تحریم های گسترده بین المللی علیه ایران، برای به زانو در آوردن کشورهای رقیب (بخوانید ایران) اقدام به تولید و فروش نفت مازاد در بازار کرد.
غافل از این نکته که کاهش قیمت نفت در بلندمدت ضرر بیشتر را متوجه تولیدکننده بزرگتر خواهد کرد چرا که حاشیه سود تولید کننده بزرگتر در بازه زمانی وسیعتر با کاهش قیمت کالا به شدت کاهش پیدا می کند و افزایش تولید، قیمت نهایی محصول را با توجه به افزایش بی رویه عرضه و نبود تقاضای لازم به شدت کاهش خواهد داد. اصل واضح و ساده اقتصادی که سعودی ها آن را به دلیل سیاستهای شتابزده و احساسی خود علیه ایران فراموش کردند. البته گویا اینکار را برمبنای این پیش فرض که نهایتا کاهش شدید قیمت نفت، برخی از تولیدکنندگان ضعیفتر (از لحاظ قدرت چانه زنی با خریداران در زمان تحریم ها) مثل ایران را با ورشکستگی در بخش نفت و چه بسا فروپاشی اقتصادی روبرو خواهد کرد آغاز کرده بود! اما بقول معروف شاهنامه آخرش خوش است. در واقع رفع تحریم های نفتی ایران تا حد زیادی عربستان را در موضع ضعف قرار داده و حالا شیوخ سعودی حجاز قصد ترمیم بازار را دارند.
نکته مهم این است که از لحاظ سیاسی، توافق ایران با عربستان بر سر انجماد سطح تولید نفت کاملا عاقلانه میباشد اما از لحاظ اقتصادی بهتر است که ایران همچنان به افزایش تولید ادامه دهد تا اقتصاد تشنه خود را تا حد زیادی با دلارهای نفتی سیرآب کند. حالا تصمیم‌گیری با دولتمردان ایرانیست که سیاست خارجی خود را برمبنای اقتصاد پایه ریزی کنند و یا همچنان به خاطر ملاحظات سیاسی از منافع اقتصادی چشم‌پوشی کنند که به نظر می رسد شخص وزیر باتجربه نفت، گزینه اول را بیشتر می پسندد و از لحاظ منطق ریاضی و اقتصادی و براساس نظریه بازی ها، با یک حساب سرانگشتی ساده، ایران برنده نهایی این جدال نفتی بوده و هزینه بیشتر متوجه حکام سعودی خواهد شد.
البته در این تحلیل صرفا وضعیت قیمت آتی نفت را براساس چالش بین عربستان و ایران بررسی کردیم اما اگر نقش بازیگران بزرگ دیگر مانند روسیه به عنوان یک تولیدکننده بزرگ انرژی را هم به این معادله پیچیده اضافه کنیم، به مسئله غامض تر و کلافی سردرگم تر برمیخوریم که دورنمای بهای نفت را در ماههای آتی بسیار پیچیده تر خواهد کرد اما در هر صورت و با فرض ثبات وضعیت کنونی، ثبات قیمت طلا و ادامه گزارشات در خصوص آمارهای امیدوارکننده اقتصادی ایالات متحده آمریکا، انتظار جهش قیمت نفت (افزایش بیشتر از 10-15 درصد) چندان منطقی به نظر نمی رسد مگر اینکه سعودی ها با کاهش سقف تولید خود موافقت کرده و ایران و روسیه نیز همراهی لازم را نشان دهند که در بازه کوتاه مدت (تا ماه سپتامبر) این امر چندان واقعگرایانه به نظر نمی رسد.
*دانشجو و دستیار تحقیقاتی فایننس (مالی) دانشگاه ساسکاچوان کانادا
