ابعاد سرمایه‌های فکری صادرکنندگان و عملکرد صادراتی آنها
امروزه همه مي دانند كه اينترنت و شبكه ي جهان گستر وب، پيام آور ظهور دوره جديدي به‌نام عصر دانش و وداع با عصر صنعتي است. در عصر صنعتي كه در دهه1890 آغاز شد بر توليد و توزيع انبوه تاكيد مي‌شد. اما در عصر دانش، آنچه كه موجب موفقيت تجارت و صنعت مي‌شود، دانش بشر است. اين دارايي نامشهود به عنوان سرمايه فكري شناخته مي شود و گسترش سرمايه فكري، حوزه حياتي ايجاد منفعت است.
سرمايه فكري به سه دسته سرمايه انساني، سرمايه ساختاري(سازماني) و سرمايه مشتري قابل تقسيم است. سرمايه انساني مهمترين دارايي يك سازمان و منبع خلاقيت و نوآوري است. در يك سازمان داراييهاي دانشيِ ضمنيِ كاركنان يكي از حياتي ترين اجزايي است كه بر عملكرد سازمان تاثير بسزايي دارد .همچنين سرمايه انساني تركيبي از دانش، مهارت، قدرت نوآوري و توانايي افراد شركت براي انجام وظايفشان و در بر دارنده ارزشها، فرهنگ و فلسفه شركت است. سرمايه مشتري كه به عنوان پل و كاتاليزوري در فعاليتهاي سرمايه فكري محسوب مي شود، از ملزومات اصلي و تعيين كننده تبديل سرمايه فكري به ارزش بازار و در نتيجه عملكرد تجاري شركت است. سرمايه مشتري يك جزء اصلي و اساسي سرمايه فكري به شمار مي‌رود كه ارزش را در كانالهاي بازاريابي و ارتباطاتي كه شركت با رهبران آن صنعت و تجارت دارد، جاي داده است.
منابع نامشهود سازمان با ایجاد توان رقابت پذیری، به عنوان مشوقی برای ورود به بازارهای جهانی و به مانند اهرمی برای توسعه فعالیت‌های بین المللی عمل می‌کنند. لذا شناخت و ارزیابی آن ها در هر سازمان می‌تواند کمک شایان توجهی به شناخت و رفع نقاط ضعف موجود کند و با تسهیل دستیابی به مزایای رقابتی، بقای آن را تضمین کند. این امر در سازمان های صادرکننده، که در یک فضای رقابتی گسترده ترو آکنده از ابهام و عدم اطمینان به سر می‌برند، بیش از سازمان های فعال در داخل اهمیت دارد.
در سالهاي اخير، مزيت رقابتي محور استراتژي‌هاي رقابتي قرار گرفته و بحث هاي زيادي درباره آن مطرح شده است شرکت ها برای بهبود عملکرد و مقابله با رقبا، بايد داراي مزاياي رقابتي باشند، تا بتوانند در شرايط پيچيده و متحول، عملكردي برتر داشته و خود را در بازارها حفظ کنند.
با وقوع انقلاب «تکنولوژی اطلاعات»، شکل گرفتن جامعه اطلاعاتی و شبکه ای و نیز رشد و توسعه سریع تکنولوژی برتر، الگوی رشد اقتصاد جهانی تغییر اساسی کرده است. در نتیجه این تحولات، دانش به عنوان مهمترین سرمایه، جایگزین سرمایه های مالی و فیزیکی در اقتصاد جهانی شده است. در یک سازمان دانش محور، روش های سنتی حسابداری، که مبتنی بر دارائی های ملموس سازمان است، برای ارزش گذاری سرمایه فکری، که بزرگترین و ارزشمندترین دارائی ناملموس سازمان ها است، ناکافی است. رشته نوظهور سرمایه فکری، حوزه تحقیقاتی جدیدی برای محققان و دست اندرکاران سازمانی است که بر ایجاد مکانیزم های اندازه گیری جدید، برای گزارش دهی متغیرهای ناملموس مهم، مثل سرمایه انسانی، سرمایه سازمانی، رضایت مشتری و نوآوری تمرکز دارد.
سرمایه فکری تحت عناوینی همچون دارایی های ناملموس، دارایی های دانش محور، سرمایه دانشی، دارایی های اطلاعاتی، سرمایه انسانی و ارزش های پنهان سازمان بکار رفته و دربرگیرنده ابداعات، ایده ها، دانش بنیادین، روش‌های مختلف طراحی محصول، برنامه های کامپیوتری و انتشارات است. به‌عبارت دیگر، سرمایه فکری دارایی هایی را شامل می شود که ناملموس بوده، اما بتدریج موجب ثروت آفرینی برای سازمان ها می‌شود. سرمایه فکری در نوآوری، بهره‌وری، رشد و نمو، رقابت جویی تجاری و عملکرد اقتصادی از اهمیت اساسی و فزاینده‌ای برخوردار است این دارایی‌ها فرصت های سازمان را افزایش می دهند. ناآگاهی از سرمایه فکری موجب عدم توجه کافی مدیریت به آن خواهد شد که این عدم بهره برداری کامل از ارزش افزوده قابلیت ها را در پی دارد.
پس می توان نتیجه گرفت که موفقیت روزافزون و بهره وری شرکت یا سازمان مرهون توجه به دانش و سرمایه فکری است. با شناخت ماهیت، مدل و روش های سنجش، اندازه گیری و ارزشگذاری سرمایه فکری، امکان طرح‌ریزی و بهینه سازی و کنترل ونظارت مستمر بر آن در شرکت ها و سازمان ها مهیا خواهد شد.
از دیگر سو بنا بر ديدگاه مبتني بر منابع، عملكرد برتر شركتها مي تواند از منابع منحصر به فرد آنها، يكپارچگي منابع و يا توانايي پاسخ گويي به محيط ناشي شود. بر اساس اين ديدگاه، تفاوت در عملكرد شركتها به دليل اين است كه سازمان‌هاي موفق داراي منابع استراتژيكي(فيزيكي، انساني و سازماني) هستند كه رقباي آنها فاقد آن منابع‌اند. پس تفاوت در منابع، نقش مهمي در ايجاد سود براي شركت دارد. از جمله منابع شركت، سرمايه فكري است كه سرمايه نوآوري و سرمايه مشتري زير مجموعه آن است.
صادرات ابزار حیاتی برای کشورهاست تا به اهداف رونق و رشد اقتصادی خود برسند. از آنجا که صادرات به بهبود تراز پرداخت‌ها، نرخ اشتغال و استاندارد زندگی کمک می کند؛ بنابراین، تعدادی از دولت ها به دنبال توسعه صادرات، صادرات بیشتر را تشویق می‌کنند متأسفانه بخش عمده درآمد ارزی کشور ما از صادرات نفت به دست می‌آید که این اتکا به چند علت مطلوب نیست زیرا:
1) قیمت نفت و در نتیجه صادرات آن دستخوش نوسان های شدید است؛ این نوسان ها پی آمدهای نامطلوبی بر فعالیت های اقتصادی کشور دارد؛
2) صادرات نفت تابع محدودیت‌های بین المللی است و افزایش صدور آن لزوما به منزله ی افزایش درآمدهای ارزی نیست؛
3) نفت داده‌ای پایان پذیر است که صدور آن همانند صدور سرمایه است و نباید آن را همپای صادرات کالاهای دیگر دانست. بنابراین، توسعه ی صادرات یکی از اهداف اساسی اقتصاد بدون نفت است. پس باید سعی شود صادرات غیر نفتی توسعه یابد تا بتواند مکمل و درنهایت جانشین درآمدهای نفتی شود. لذا افزایش رقابت در مقیاس جهانی به افزایش تعداد شرکت هایی منجر شده است که فرصت ها را در بازارهای بین المللی جستجو می کنند تا به اهدافشان نائل آیند و جایگاه بازار و بقایشان را حفظ کنند. در یک اقتصاد دانش محور، دارایی های ناملموس سازمان ها به طرز فزاینده ای به یک عامل رقابتی تبدیل شده است. چنین دارایی هایی به عنوان جوهره مزیت رقابتی نگریسته می شود.
سرمایه فکری تحت عناوینی همچون دارایی های ناملموس، دارایی های دانش محور، سرمایه دانشی، دارایی های اطلاعاتی، سرمایه انسانی و ارزش های پنهان سازمان بکار رفته و دربرگیرنده ابداعات، ایده ها، دانش بنیادین، روش های مختلف طراحی محصول، برنامه های کامپیوتری و انتشارات می باشد. به‌عبارت دیگر، سرمایه فکری دارایی هایی را شامل می شود که ناملموس بوده، اما بتدریج موجب ثروت آفرینی برای سازمان ها می شود.
پس می توان نتیجه گرفت که موفقیت روزافزون و بهره وری شرکت یا سازمان مرهون توجه به دانش و سرمایه فکری است. با شناخت ماهیت، مدل و روش های سنجش، اندازه گیری و ارزشگذاری سرمایه فکری، امکان طرح ریزی و بهینه سازی و کنترل ونظارت مستمر بر آن در شرکت ها و سازمان ها مهیا خواهد شد.
در شرح اهميت موضوع بايد گفت كه نتايج تحقيقات نشان داده است كه شركتهايي كه از سطح بيشتري از كنترل و تمركز روي دارايي هاي نامشهود خود برخوردارند به نسبت شركتهايي كه نسبت به اين داراييها و بطور اخص سرمايه هاي فكري بي توجه اند، داراي عملكرد و بازگشت سرمايه بهتر و نوسان قيمت سهام اين شركتها كمتر بوده استاين اهميت زماني نمود بيشتري پيدا مي كند كه همواره يك شركت به 4 يا 5 برابر ارزش دارايي هاي خود فروخته مي‌شود، مبلغ اضافي پرداخت شده همان ارزش سرمايه هاي فكري مثل سرمايه هاي انساني، ساختاري، ارتباطات، مارك تجاري و... مي باشد در حاليكه اكثر مواقع اين دارايي هاي با ارزش هيچ جايي در صورتهاي مالي شركتها ندارند و تعيين قيمت فروش و ارزيابي سرمايه شركتها را با مشكل و ايراداتي مواجه مي کند.
اما امروزه روشن شده که تزریق مقادیر معتنابهی ازسرمایه های فیزیکی و مالی لزوماً تسریع روند رشد و توسعه این کشورها را در پی ندارد. بلکه کشورهایی که از سازمان های قوی و نهادهای اداری کارآمد و در عین حال از سرمایه های انسانی کارا و متخصص برخوردارند، می توانند سرمایه فیزیکی و مالی خود را به نحو مناسب تری جذب و در تسریع روند رشد و توسعه به کار گیرند. در اقتصاد نوین، تولید ثروت و رشد اقتصادی عمدتاً از دارایی های نامشهود (فکری) سرچشمه می گیرد. لذا سرمایه فکری منبع اصلی توسعه ی اقتصادی محسوب می شود و سایر عوامل سنتی تولید مانند زمین، نیروی کار و سرمایه مالی در مرتبه بعدی اهمیت قرار می گیرند. در چنین شرایطی سرمایه فکری، عامل کلیدی ارتقای عملکرد در هر سازمان به شمار می رود.
سرمایه فکری و اجزاي تشكيل دهنده سرمايه فكري
سرمايه فكري به سه دسته سرمايه انساني ، سرمايه ساختاري(سازماني) و سرمايه مشتري قابل تقسيم است.
سرمايه انساني مهمترين دارايي يك سازمان و منبع خلاقيت و نوآوري است. در يك سازمان داراييهاي دانشيِ ضمنيِ كاركنان يكي از حياتي ترين اجزايي است كه بر عملكرد سازمان تاثير بسزايي دارد. همچنين سرمايه انساني تركيبي از دانش، مهارت، قدرت نوآوري و توانايي افراد شركت براي انجام وظايفشان و در بر دارنده ارزشها، فرهنگ و فلسفه شركت است.
سرمايه ساختاري را ادوينسون و مالون به عنوان سخت افزار، نرم افزار، پايگاه داده ها، ساختار سازماني، حقوق انحصاري سازمان، علايم تجاري و تمام توانايي هاي سازمان كه حامي بهره وري كاركنان است، تعريف مي كنند. سرمايه ساختاري چيزي است كه، هنگامي كه كاركنان شب به خانه مي روند در شركت باقي مي ماند. سرمايه ساختاري به چند دسته تقسيم مي شود: فرهنگ شركت، ساختار سازماني، يادگيري سازماني، فرآيند عملياتي و سيستم اطلاعاتي.
سرمايه مشتري كه بعنوان پل و كاتاليزوري در فعاليتهاي سرمايه فكري محسوب مي شود، از ملزومات اصلي و تعيين كننده تبديل سرمايه فكري به ارزش بازار و در نتيجه عملكرد تجاري شركت است. سرمايه مشتري يك جزء اصلي و اساسي سرمايه فكري به شمار مي رود كه ارزش را در كانالهاي بازاريابي و ارتباطاتي كه شركت با رهبران آن صنعت و تجارت دارد، جاي داده است.
عملكرد صادرات
شركتهاي تجارت صادرات جهاني در حدود یک چهارم از توليدات خانگي را در بر مي گيرند (بانک جهانی، 2003). با اين وجود موجي از سرمايه گذاري خارجي مستقيم در سالهاي اخير به‌وجود آمده است كه شركتها در بسياري از اقتصادهاي پي در پي با نقشي كه در صادرات براي ريسك در بازارهاي خارجي بوجود مي آيند پديد مي آيند . آنها اقدام به تجديد بهره در اهميت صادرات مي كنند كه براي محققان تجارت بين المللي با ايجاد سود در علم اقتصاد حائز اهميت است.
در سطح كلان، دانشمندان عملكرد صادرات اساسي را در تئوريهاي تجاري بين المللي مانند هاکسچر و اهلین مورد بررسي قرار مي دهند. برخي از نتايج حاصله در برگيرنده ي رقابتهاي صادرات ملي ، اهميت و جريان هاي تجارت مستقيم بين ملتها و چگونگي تاثيرات سياست ملي بر فعاليتهاي صادرات در بخش هاي خصوصي و صنايع است.
اينگونه مطالعات داراي يافته هايي است كه جريانات تجاري بين ملتها و عملكرد عامل سطح كشور و سياستهاي دولت را مورد بررسي قرار مي دهد.
*مدرس دانشگاه و کارشناس ارشد مدیریت مالی
