تشنگی در سرزمین آهوها/ مرگ تدریجی یک فلات

زاینده‌رود یا زنده‌رود به معنی دهنده‌زندگی، بزرگترین رودخانه فلات مرکزی ایران است که از کوه‌های زاگرس مرکزی به ویژه زردکوه بختیاری سرچشمه گرفته و در کویر مرکزی ایران به سمت شرق حدود ۲۰۰ کیلومتر پیش می‌رود و در نهایت به باتلاق گاوخونی می‌ریزد.

زاینده‌رود ۱۱۸اُمین اثر طبیعی است که توسط سازمان میراث فرهنگی در ۲۰ بهمن ماه سال ۱۳۸۹ در فهرست میراث طبیعی ایران قرار گرفت.

در طول مسیر زاینده رود از استان چهارمحال بختیاری که عبور می‌کنید و به اصفهان می‌رسید دشت‌هایی وسیعی را می‌بینید که سراسر از درختان گردو، هلو، زردآلود و انگور پوشیده شده است.جولان پازن‌ها و آهوها در پارک وحش «تنگ‌صیاد» محیط را هنوز زنده نگه داشته است. کمی جلوتر، پل تاریخی زمان‌خان را می‌بینید که این روزها دیگر از بی‌آبی رمقی به جان ندارد و این مسیر تا شرق اصفهان و تالاب گاوخونی ادامه دارد.

اختلافات ناشی از بحران آب، به درازای همین مسیر زنده‌رود، مردمان آن سرزمین را تحت تاثیر قرار داده است. این اختلافات اما، هنوز چنان به سطح شفاف رفتاری میان مردمان آن سرزمین نرسیده است و به اعتقاد بسیاری هنوز فرصتی مانده تا از آتش زیر خاکستری که دامن مردمان آن سرزمین‌ها را گرفته، جلوگیری کند. از اختلافات حق‌آبه کشاورزان گرفته تا دغدغه‌های محیط زیستی شهروندان همه بخشی از این اختلافات است.

بیشترین آب جاری در زاینده‌رود وارد استان اصفهان می‌شود. برای انتقال آب کوهرنگ به اصفهان اقداماتی به عمل آمده‌است که از آن جمله می‌توان به اولین تونل در منطقه کوهرنگ در زمان رضاشاه اشاره کرد. تونل دوم نیز در همین منطقه در زمان محمدرضاشاه راه اندازی شد. عملیات حفر تونل سوم در همین زمان شروع ولی بعدا متوقف شد. پس از انقلاب اسلامی با تاخیر بسیار، عملیات حفاری تونل از سرگرفته شد. از این رودخانه، جهت آبیاری باغ‌ها، عمارت‌ها و کشتزارهای داخلی اصفهان، پنج شاخه بزرگ، جدا شده که در گویش اصفهان به آنها «مادی» می‌گویند.

رودخانه زاینده رود سال‌هاست که برای مقاطع بلندمدت خشک شده و تنها راهکاری که کارشناسان سند آمایش سرزمین، برای زنده ساختن زنده رود ارائه داده‌اند، استراتژی انتقال آب است. این استراتژی در قالب دو تونل گلاب و بهشت‌آباد در استان چهار محال و بختیاری حالت اجرایی به خود می‌گیرد.

 هر چند شهروندان چهار محالی از این انتقال راضی به نظر نمی‌رسند اما جای خالی نهادهای مدنی و نداشتن برنامه مدون برای آب آن مناطق دلیل اصلی بروز برخی اختلافات است.

به هر ترتیب زنده رود خشکیده بر دستان اصفهان مانده و در شهر که قدم می‌زنید این حس خمودگی را به وضوح می‌بینید. حاشیه‌نشینی زاینده رود برای اصفهانی‌ها یک گردش اصلی محسوب می‌شد و چند سالی است که این تفریح از اصفهان ستانده شده است. از نگاه برخی از مردم اساسا تفریح در اصفهان بدون زاینده رود مفهومی ندارد. در غرب اصفهان از پارک ناژوان تا شرق اصفهان که پل شهرستان در آنجاست حاشیه زنده رود مملو از پارک‌هایی است که شهروندان اصفهانی را به سرخوشی می‌آورد. حالا این رود خشکیده و به نظر با وضعیت مدیریت فعلی چندان قابل احیاء نباشد. از دیگر عواملی که کارشناسان سند آمایش در خشک شدن رودخانه زاینده رود اشاره می‌کنند را می‌توان این گونه دسته‌بندی کرد:

1- عامل خط لوله انتقال آب سد به یزد، کرمان، کاشان و قم.

2- برداشت بی‌رویه سالیانه آب در بالادست رودخانه در محدوده سد تا پل کله توسط پمپاژ که به تنهایی بیش از کل میزان آبی است که سالانه توسط تونل دوم و تونل چشمه لنگان وارد حوضه زاینده رود می‌شود. این میزان هم اکنون در حدود ۴۹۰ میلیون متر مکعب است که سال به سال در حال افزایش است.

3- انتقال آب به استان‌های یزد و شهرهای دیگر.

4- استقرار صنایع بزرگ، پالایشگاه، نیروگاه‌ها در کنار رودخانه. خشکی رودخانه سبب‌سازِ بیکار شدن چندصدهزار ساکنان پایین دست رودخانه شده و به مهاجرت فصلی یا کامل آنها به استانهای دیگر و یا شهر اصفهان منجر گشته است.

*«بهشت‌آباد» ناجی زاینده‌رود؟
طرح بهشت‌آباد عنوانی است که برای انتقال آب از منطقه زاگرس به فلات مرکزی ایران به کار برده می‌شود. این طرح در سال ۸۴ توسط مجلس مهر اجرایی خورد اما با روی کار آمدن دولت نهم متوقف شد.

 تخصیص اولیه طرح، انتقال حدود یک میلیارد متر مکعب آب در دولت هشتم بود که در مطالعات اخیر در دولت دهم به ۵۸۰ میلیون متر مکعب کاهش یافت. این طرح اخیراً توسط مشاوران فرانسوی و اتریشی ارزیابی شده است.

 هدف این طرح برطرف کردن کمبود آب آشامیدنی و صنعتی استان‌های اصفهان، یزد، کرمان و چهارمحال بختیاری است. این طرح شامل احداث سد ذخیره‌ای-مخزنی به ارتفاع حدود ۱۸۰ متر در محل تقاطع رودخانه‌های کوهرنگ و بهشت آباد است. حجم مخزن این سد حدود یک میلیارد و ۸۰۰میلیون متر مکعب است. این سد آب بهار و زمستانه این دو رودخانه را تنظیم می‌کند. البته پیش از رسیدن آب به فلات مرکزی سهم استان‌های خوزستان و چهارمحال بختیاری داده خواهد شد.

به هر حال مشاهدات نشان می‌دهد زنده‌رود در حال احتضار است و بسیاری معتقدند در صورت تداوم خشکی زاینده رود تمدن فلات مرکزی ایران با مشکلاتی جدیدی روبه‌رو خواهد شد. این روزها در شهر اصفهان که قدم می‌زنید احساسی از خشکیدن این رود روح بخش در وجودتان می‌آید که تنها می‌خواهید فریادی بزنید از آن همه ناکارآمدی موجود. ناکارآمدی‌هایی که اصفهان را بی روح کرده، کشاورزان اصفهانی را بی‌خانمان ساخته، شهروندان چهارمحالی را به شدت نگران ساخته است و بسیاری دیگر از چالش‌هایی که پیدا و نهان همگی زیر پوست خشکی تمدن فلات مرکزی ایران در جریان هستند.