پشت پرده تهاتر محرمانه در مسکو
رامین فروزنده: وقتی خبر امضای تفاهم‌نامه تهاتر بین ایران و روسیه روز سه‌شنبه منتشر شد، بسیاری گمان می‌کردند ماجرا مثل خبر زودهنگامی که ژانویه امسال منتشر شد، در حد حرف است. به خصوص که خبر تهاتر 20میلیارد دلاری ژانویه، اوایل سال توسط علی ماجدی، معاون امور بین‌الملل و بازرگانی وزارت نفت، تکذیب شده بود و از سوی دیگر وزارت انرژی روسیه سه‌شنبه گذشته اعلام کرد ظرف یک روز آینده، اعلان جدیدی در ارتباط با موضوع منتشر می‌کند.
اما تصاویر بیژن زنگنه و الکساندر نواک، وزرای دو کشور در حال امضای قرارداد جای شکی درباره اصل موضوع باقی نمی‌گذاشت و تنها محل تردید، مفاد تفاهم‌نامه بود. اما بیانیه روز چهارشنبه هفته گذشته وزیر انرژی روسیه، پایانی به تردید‌ها بود.
تایید روسیه، تکذیب ایران
براساس گفته وزیر انرژی روسیه، این کشور در صورت اجرایی شدن تهاتر جدید، به تامین کالا و خدمات مورد نیاز ایران در زمینه متالورژی و معدن، صنعت اتومبیل، مهندسی و کشتی‌سازی، نیروی الکتریسیته، پتروشیمی، زیرساخت‌ها، حمل‌ونقل، مجتمع‌های کشت و صنعت و صنایع دارویی خواهد پرداخت.
نیازهای مورد اعلام ایران نیز شامل تجهیزات پمپ و کمپرسور، توربین‌های گازی، فلزات، لوله، تجهیزات نیروگاهی، گندم، دانه‌های روغنی، گوشت، چوب و محصولات چوبی، ماشین‌آلات و تجهیزات صنایع چرم و نساجی است.
به گفته نواک، براساس پیشنهاد طرف ایرانی، روسیه می‌تواند در سازماندهی عرضه نفت خام، از جمله در روسیه مشارکت کند که حجم آن متناسب با نیازهای بازار خواهد بود.
این بخش اخیر از صحبت‌های نواک، اشاره به تهاتر دارد. بلافاصله بعد از اعلام این اخبار، شبکه اطلاع‌رسانی نفت و انرژی (وابسته به وزارت نفت) اعلام کرد که ماجدی «امضای تفاهم نامه خرید نفت ایران از سوی روسیه را» تکذیب کرده است.
مهر نیز به نقل از ماجدی نوشت: «این تفاهم‌نامه شامل توسعه همکاری‌های اقتصادی، تجاری و حتی نفتی می‌شود اما توافقی برای فروش نفت انجام نگرفته است. این تفاهم‌نامه اقتصادی و تجاری بوده که ممکن است تهاتر نفت و کالا هم بخشی از آن باشد».
رویترز در ژانویه امسال از مذاکرات بر سر تفاهم‌نامه‌ای نفتی به ارزش 5.1 میلیارد دلار در ماه خبر داده بود که شامل فروش 500هزار بشکه نفت خام در روز می‌شد. براساس گزارش راشا تودی به نقل از روزنامه روسی کومرسات، روحانی و پوتین در دیداری محرمانه در سپتامبر سال گذشته، به توافق اولیه درباره قرارداد دست یافته بودند.
کومرسات رقم بخش تجارت نفت از تفاهم‌نامه اخیر را 35.2 میلیارد دلار در سال اعلام کرده است. «تجارت فردا» پس از انتشار اخباری درباره تهاتر، موضوع را از علی ماجدی و اسدالله عسگراولادی پیگیری کرد.
با وجود تکذیب علی ماجدی، اسدالله عسگراولادی ماجرا را تایید کرده و گفته است: «این قرارداد در واقع یک تفاهم‌نامه همکاری است و مواردی را دربر می‌گیرد که می‌توانیم در قبال فروش نفت و قسمتی از گاز کشور کالاهای مورد نظرمان را از روسیه و دیگر کشورهای اروپایی وارد کنیم.»
امتیاز نفتی به روسیه؟
محتمل‌ترین جنبه از تفاهم اخیر، همکاری بیشتر دو کشور واقع در لیست تحریم است. علاوه بر ایران، روسیه نیز از ماه آوریل امسال مورد تحریم‌های اروپا و آمریکا قرار گرفته است. در آخرین دور از تحریم‌های آمریکا موسوم به تحریم‌های «بخشی»، بخش‌های نفتی و بانکی این کشور هدف قرار گرفته‌اند.
اما شاید مساله تفاهم‌نامه از جنبه دیگری نیز می‌تواند مورد بررسی قرار گیرد؛ امتیاز به روسیه در ازای همکاری بیشتر این کشور در دوران مذاکرات هسته‌ای ایران تا رسیدن به توافق جدید.
از نگاه برخی کارشناسان مشابه همین اتفاق را حدود هفت دهه قبل نیز می شد مشاهده کرد. چند روز بعد از انتخاب قوام به سمت نخست‌وزیری در سال 1324، قوام‌السلطنه در اواخر بهمن ماه در سفری به شوروی سابق، اعطای امتیاز نفت شمال را به این کشور مورد بررسی قرار داد. در مقابل این امتیاز، خروج نیروهای شوروی از کشور و توقف حمایت از جدایی‌طلبان آذربایجان مورد درخواست قرار گرفته بود.
توافق‌نامه قوام – سادچیکف نهایتاً در 15 فروردین ماه سال 1325 به امضای طرفین رسید و البته تصویب نهایی آن به روی کار آمدن مجلس جدید (مجلس پانزدهم) منوط شد. امری که با تاخیر فراوان صورت گرفت و بعد از دستیابی ایران به اهداف خود، عملاً با موافقت مجلس همراه نشد و به فراموشی سپرده شد.
