اماواگرهای افزایش بیرویه تعداد مناطق آزاد | فروزانفرد: توسعه تجارت بدون تعامل بانکی و روابط سیاسیِ پایدار امکانپذیر نیست
به گزارش اقتصادنیوز، مناطق آزاد ایران با هدف تبدیل شدن به دروازههای جذب سرمایهگذاری، توسعه صادرات، انتقال فناوری و گسترش تعاملات اقتصادی با جهان شکل گرفتند؛ اهدافی که قرار بود این مناطق را به موتور محرک رشد اقتصادی کشور تبدیل کند. با این حال، پس از گذشت بیش از دو دهه از توسعه مناطق آزاد، بسیاری از کارشناسان معتقدند عملکرد این مناطق با مأموریتهای اولیه فاصله قابل توجهی دارد.
اقتصادنیوز: یک اقتصاددان گفت: اگر خواهان داشتن منطقه آزاد واقعی هستیم، باید مقررات ویژه مناطق آزاد در آنجا حاکم شود؛ به گونهای که گویی آن منطقه، سرزمینی جدا از مملکت است.
سهم محدود در جذب سرمایهگذاری خارجی، غلبه فعالیتهای تجاری بر تولید و صادرات، ضعف زیرساختهای اساسی، نبود خدمات مالی و بانکی بینالمللی و تأثیرپذیری از محدودیتهای ناشی از تحریمها، از جمله چالشهایی است که بارها درباره آنها هشدار داده شده است.
این در حالی است که طی سالهای اخیر نیز بر تعداد مناطق آزاد افزوده شده، اما همچنان پرسش درباره میزان اثربخشی آنها در اقتصاد ایران پابرجاست.
صرف اعلام یک منطقه به عنوان «منطقه آزاد» باعث توسعه نمی شود
در همین راستا، حسن فروزانفرد، رئیس کمیسیون حکمرانی سازمانی اتاق تهران در گفتوگو با اقتصادنیوز درباره دلایل فاصله گرفتن مناطق آزاد ایران از اهداف اولیه خود اظهار کرد: اگر بخواهم به صورت خلاصه اما مؤثر توضیح بدهم، مهمترین مسئله این است که در همه جای دنیا، مناطق آزاد زمانی میتوانند نقش توسعهای خود را ایفا کنند که دولتها و نظام حکمرانی، خود را متعهد به ایجاد زیرساختهای لازم برای توسعه این مناطق بدانند.
وی افزود: متأسفانه در ایران تصور شد که صرف اعلام یک منطقه به عنوان «منطقه آزاد» خودبهخود زمینه توسعه زیرساختها را فراهم میکند؛ در حالی که واقعیت برعکس است. منطقه آزاد زمانی به یک منطقه آزاد موفق تبدیل میشود که پیش از هر چیز، زیرساختهای لازم از سوی حاکمیت فراهم شده باشد تا این زیرساختها به مشوقی برای استفاده از ظرفیتهای آن منطقه تبدیل شوند.
رئیس کمیسیون حکمرانی سازمانی اتاق تهران ادامه داد: این مشکل تقریباً در همه مناطق آزاد ایران مشترک بوده است. شور و اشتیاق زیادی برای ایجاد مناطق آزاد وجود داشت، اما بودجه و منابع لازم برای توسعه زیرساختهای آنها تأمین نشد. در حالی که توسعه زیرساخت، یکی از تعهدات اصلی حکمرانی نسبت به منطقهای است که عنوان منطقه آزاد را دریافت میکند.
وی تصریح کرد: زمانی که زیرساخت مناسب وجود نداشته باشد، طبیعی است که سرمایهگذاران حرفهای، صادرکنندگان و تولیدکنندگانی که قصد ایجاد ارزش افزوده و تولید صادراتمحور دارند، تمایلی به حضور در آن منطقه نخواهند داشت. در چنین شرایطی، فعالیتهایی رونق میگیرد که نیاز چندانی به زیرساخت ندارند؛ مانند برخی فعالیتهای وارداتی، بهرهگیری از معافیتهای مالیاتی یا دور زدن محدودیتهای تجاری. این نوع فعالیتها نمیتوانند موتور توسعه اقتصادی باشند.
فروزانفرد گفت: تاکنون نمونهای در مناطق آزاد ایران نداریم که بتوان گفت ابتدا همه زیرساختهای لازم برای توسعه آن فراهم شده، سپس بستر جذاب و مناسبی برای فعالیت بخش خصوصی ایجاد شده و در نهایت، با وجود این شرایط، سرمایهگذار وارد نشده باشد. بنابراین نخستین ضعف، به نحوه طراحی، چارچوببندی و تعریف منطقه آزاد و همچنین مسئولیت حکمرانی در قبال آن بازمیگردد.
رقابتی شکل گرفت که هر استان تصور میکرد باید منطقه آزاد داشته باشد
او دومین مشکل را افزایش بیرویه تعداد مناطق آزاد دانست و اظهار کرد: رقابتی میان استانها، استانداران و نمایندگان مجلس برای ایجاد منطقه آزاد شکل گرفت؛ به گونهای که تقریباً هر استان تصور میکرد باید منطقه آزاد داشته باشد. این روند باعث شد منابع محدود کشور میان تعداد زیادی منطقه تقسیم شود و در نتیجه هیچکدام از آنها از پشتیبانی لازم برای تبدیل شدن به یک منطقه آزاد واقعی برخوردار نشوند. اگر به جای این تعداد، تنها دو یا سه منطقه آزاد با پشتیبانی کامل ایجاد میشد، منافع آن برای اقتصاد ملی بسیار بیشتر بود.
آسیب تنش های بین المللی به مناطق آزاد
وی با اشاره به عامل سوم افزود: مسئله اقتصاد سیاسی و روابط بینالمللی نیز نقش تعیینکنندهای دارد. طی دو دهه گذشته، ایران به طور مستمر با تنشهای بینالمللی مواجه بوده و طبیعی است که مناطق آزاد بیش از سایر نقاط از این وضعیت آسیب ببینند؛ زیرا اساس شکلگیری آنها بر توسعه تجارت خارجی، جذب سرمایهگذاری و گسترش ارتباطات اقتصادی با جهان است.
رئیس کمیسیون حکمرانی سازمانی اتاق تهران ادامه داد: زمانی که یک فعال اقتصادی به واسطهی ایرانی بودن، صرفنظر از اینکه در منطقه آزاد فعالیت میکند یا سرزمین اصلی، امکان برقراری ارتباط مؤثر با دنیا را از دست میدهد؛ چه در حوزه صنعت، چه تجارت و بهویژه در ارتباطات بانکی، دیگر منطقه آزاد مزیت ویژهای برای او ایجاد نمیکند. حتی ممکن است این مناطق نسبت به سایر نقاط کشور عقبماندهتر شوند، زیرا فلسفه شکلگیری آنها بر تعاملات بینالمللی استوار بوده است.
وی گفت: سرمایهگذار یا صنعتگری که منطقه آزاد را انتخاب میکند، حتماً با نگاه بینالمللی وارد آن منطقه شده است؛ در غیر این صورت دلیلی برای حضور در منطقه آزاد وجود ندارد. بنابراین اگر مبنای طراحی منطقه آزاد، تعاملات خارجی باشد اما این تعاملات در عمل امکانپذیر نباشد، نتیجهای جز رکود و عقبماندگی حاصل نخواهد شد.
فروزانفرد در پاسخ به این پرسش که برای تبدیل مناطق آزاد به ابزاری مؤثر در جذب سرمایهگذاری و توسعه تجارت خارجی چه اقداماتی ضروری است، اظهار کرد: نخستین اقدام، پذیرش مسئولیت از سوی حاکمیت برای تأمین زیرساختهاست. نمیتوان صرفاً زمینی بایر را به عنوان منطقه آزاد معرفی کرد و انتظار داشت سرمایهگذار خود همه زیرساختها را ایجاد کند.
نگاه غالب در مناطق آزاد این است که سرمایهگذار منبع تأمین مالی بروکراسی تلقی میشود
او افزود: سرمایهگذار باید از همان روز نخست به خدماتی مانند برق، آب، گاز، ارتباطات، نظام بیمهای، خدمات بانکی و سایر زیرساختهای مورد نیاز با هزینهای رقابتی و مناسب دسترسی داشته باشد. در حالی که امروز نگاه غالب این است که سرمایهگذار منبع تأمین مالی بروکراسی تلقی میشود و باید انواع عوارض و هزینهها را پرداخت کند؛ به گونهای که بخش قابل توجهی از منابع او صرف همین هزینهها میشود و سرمایه کافی برای سرمایهگذاری مولد باقی نمیماند.
هزینههای اولیه سرمایهگذاری باید حداقل و رقابتی باشد
او تأکید کرد: در یک منطقه آزاد حرفهای، هزینههای اولیه سرمایهگذاری باید حداقل و رقابتی باشد تا سرمایهگذار منابع خود را صرف فعالیت مولد کند و در بلندمدت، منطقه از محل توسعه فعالیتهای اقتصادی او منتفع شود.
فروزانفرد با بیان اینکه تاکنون هیچیک از مناطق آزاد ایران به استانداردهای بینالمللی نزدیک نشدهاند، گفت: سرمایهگذار امروز امکان مقایسه مناطق آزاد ایران با مناطق آزاد کشورهای همسایه را دارد و وقتی این مقایسه انجام میشود، طبیعی است که گزینههای خارجی جذابتر باشند.
وی در ادامه یکی از مهمترین کاستیهای مناطق آزاد ایران را نبود خدمات بانکی بینالمللی عنوان کرد و افزود: حتی نتوانستهایم در یکی از مناطق آزاد کشور شعبه بانک خارجی مستقر کنیم تا بخشی از محدودیتهای بانکی موجود را جبران کند. این در حالی است که وجود بانکهای بینالمللی یکی از ابتداییترین ویژگیهای مناطق آزاد موفق در دنیاست.
در شرایط فعلی نمیتوان از مناطق آزاد انتظار معجزه داشت
رئیس کمیسیون حکمرانی سازمانی اتاق تهران خاطرنشان کرد: در بسیاری از موارد، حتی دسترسی به خدمات بانکی در مناطق آزاد از سرزمین اصلی نیز محدودتر بوده است؛ زیرا همه بانکهای داخلی نیز در این مناطق شعبه ندارند، اما در مقابل، هیچ بانک خارجی هم حضور ندارد. در حالی که در مناطق آزاد موفق منطقه، یکی از مهمترین مزیتها، حضور بانکها، شرکتهای بیمه و مؤسسات مالی بینالمللی است که بستر تجارت را برای سرمایهگذاران فراهم میکنند.
وی در پایان تأکید کرد: توسعه تجارت بدون تعاملات بانکی و روابط سیاسی پایدار با شرکای تجاری امکانپذیر نیست. در شرایط فعلی نمیتوان از مناطق آزاد انتظار معجزه داشت. منطقه آزاد تنها زمانی موفق خواهد بود که هم زیرساختهای لازم در آن فراهم شود و هم زمینه تعامل مؤثر با اقتصاد جهانی وجود داشته باشد. در غیر این صورت، طبیعی است که بازیگران خارجی تمایلی به حضور در این مناطق نداشته باشند و توسعه واقعی نیز محقق نشود.
