عبدالله کوثری؛ نقطه عطفی در ترجمه ادبیات آمریکای لاتین | مترجم «سور بز» 80 ساله شد

به گزارش اقتصادنیوز به نقل از ایرنا، عبدالله کوثری شاعر، ویراستار و مترجم شناخته شده ادبیات آمریکای لاتین در روز بیست‌ودوم آبان‌ماه ۱۳۲۵ در شهر همدان به دنیا آمد. او داوری بعضی دوره‌های جایزه‌ ادبی هوشنگ گلشیری، جایزه‌ ابوالحسن نجفی و نیز جایزه‌ کتاب سال ایران را بر عهده داشت.

کوثری در سال ۱۳۶۳ اولین ترجمه‌ ادبی خود را با ترجمه‌ کتاب «آنتوان بلوایه» اثر پل نیزان با تیراژ ۵۵۰۰ نسخه توسط انتشارات آگاه تجربه می‌کند و از آنجا تصمیم می‌گیرد به ترجمه روی بیاورد. او کتاب «آئورا» را در دوران جنگ ایران و عراق ترجمه می‌کند. سپس سراغ کتاب ماریا بارگاس یوسا یعنی «گفت‌وگو در کاتدرال» می‌رود و در سال ۱۳۷۰ در دو جلد آن را چاپ می‌کند. این رمان سیاسی یکی از بهترین کتاب‌های یوسا از نظر خودش است.

کوثری کتاب «پوست‌انداختن» از کارلوس فوئنتس را هم تا ۱۳۸۰ ترجمه و منتشر می‌کند. او با ترجمه‌ این اثر از فوئنتس شیفته‌ این نویسنده شد و تصمیم گرفت دیگر آثار او را هم ترجمه کند. حتی درصدد شناخت هرچه بیشتر نویسندگانی شد که آثارشان را ترجمه می‌کرد. برای مثال کتابی درباره‌ کارلوس فوئنتس از لانین آ. گیورکو ترجمه کرد که به‌نوعی شرح و تفسیر و نقد آثار و اندیشه‌های فوئنتس است. «گرینگوی پیر»، «زندانی لاس لوماس» و «کنستانسیا» از دیگر آثار فوئنتس بود که کوثری آن‌ها را در طی این سال‌ها ترجمه کرده است.

به بهانه زادروز این مترجم پیشکسوت، خبرنگار کتاب ایرنا گفت‌وگویی با مهدی سرایی مترجم آثار آمریکای لاتین انجام داد که در ادامه می‌خوانید.

***

به نظر شما کتاب‌هایی که عبدالله کوثری تا به امروز به فارسی ترجمه کرده، چه تاثیری بر روند ترجمه در ایران داشته است؟

شاید در یک طبقه‌بندی بتوان او را در نسل سوم مترجمان ایرانی قرار داد که از اواخر دهه ۶۰ شمسی با ترجمه «آئورا»، اثری کوتاه از کارلوس فوئنتس و شناساندن این نویسنده آمریکای لاتین به جامعه ادبی ایران، به‌طور جدی وارد عرصه ترجمه ادبی شد. قبل از انقلاب او اثری با موضوع اقتصاد را که از قضا رشته تحصیلیش بود ترجمه کرده بود.

واژه‌گزینی و توجه کوثری به زبان کوچه و بازار دو مولفه بارز در کارنامه موفق این مترجم محسوب می‌شوند که زبان آثارش را فاخر کرده‌اند

کوثری از کودکی و نوجوانی اهل کتاب و مطالعه بود و در نوجوانی علاقه فراوانی به شعر سنتی داشت و در همین ایام بود که به خانه هوشنگ ابتهاج می‌رفت و شعرهایش را برای او انشا می‌کرد. او در ۱۸ سالگی، در رسای کلنل محمدتقی خان پسیان شعری عالی سرود که بعدها این شعر را در مقدمه کتابی که درباره این شخصیت تاریخی ترجمه کرد به چاپ رساند. در جوانی و پس از آشنایی با شعر نو، کوثری از شاگردان مرحوم احمد شاملو شد و بعدها تجربه‌های خود در این سبک را در دفتری منتشر کرد.

از این نظر باید بگوییم با مترجمی مواجه هستیم که برخلاف نسل‌های پیشین خود دستی در شاعری دارد و این زبان شاعرانه کمک بسیاری در انتقال مفاهیم و واژه‌گزینی داشته است، به گونه‌ای که به نظرم یکی از کلماتی را که ایشان وارد آثار ترجمه‌اش کرد «پرهیب» بود که از اشعار مرحوم مهدی اخوان‌ثالث وام گرفته بود، واژه‌ای که شاید تا آن زمان مهجور مانده بود.

از سوی دیگر، کوثری توجه خاصی به زبان عامیانه دارد. برخلاف نسل جدید مترجمان که با شکستن واژه‌ها، دیالوگ‌های محاوره را در آثارشان ترجمه می‌کنند، او گوش شنوایی در شنیدن و ضبط اصطلاحات کوچه و بازار دارد و در این زمینه بسیار موفق عمل کرده است. به طوری که مرحوم ابوالحسن نجفی ترجمه کتاب «گفت‌وگو در کاتدرال» کوثری را در کلاس‌های ترجمه خود تدریس می‌کرد و کاربرد کلمات محاوره توسط او را بسیار می‌پسندید.

به طور خلاصه می‌توان گفت که واژه‌گزینی و البته توجه کوثری به زبان کوچه و بازار دو مولفه بارز در کارنامه موفق این مترجم محسوب می‌شوند که زبان آثارش را فاخر کرده‌اند.

نقش عبدالله کوثری را در شناساندن ادبیات امریکای جنوبی چگونه ارزیابی می‌کنید؟

در یک کلمه می‌توان گفت که کوثری همچون «قلاوز» در شناخت ادبیات آمریکای لاتین عمل کرده‌است. «قلاوز» یعنی راهنما، همان طور که مولانا در مثنوی می‌گوید: «ره نمایم‌، همرهت باشم رفیق/من قلاووزم درین راه دقیق». به معنی دقیق کلمه و بدون هیچ اغراقی می‌گویم که او چنین نقشی در ترجمه ادبیات آمریکای لاتین داشته است.

بی‌اغراق کوثری یک‌تنه این بار را بر دوش کشید و سهم بزرگی در معرفی این نویسندگان دیگر کشورها به فارسی‌زبانان داشت

پیش از انقلاب، چند اثری از آمریکای لاتین ترجمه شده بود که مهمترین آنها کتاب «انفجار در کلیسای جامع» نوشته الخو کارپانتیه و «صد سال تنهایی» نوشته گابریل گارسیا مارکز بود. اثر اولی را سروش حبیبی ترجمه کردند که اخیر با عنوان «عصر روشنگری» بازچاپ شده است و اثر دوم با ترجمه مرحوم بهمن فرزانه چاپ شد و در دهه‌های اخیر بارها و بارها ترجمه یا کتاب‌سازی شده است. هر دوی این آثار از زبان دوم به فارسی ترجمه شدند و تا آن زمان اسپانایی زبانی نداشتیم که این آثار را از زبان اصلی ترجمه کند. کوثری در یادنامه‌ای که از شبکه چهار از ایشان پخش شد عنوان کردند که اثر کارپانتیه تاثیر زیادی رویش گذاشت و او را به سوی ادبیات آمریکای لاتین سوق داد زیرا تصور می‌کردند که نویسندگان این خطه چیزی را بیان می‌کنند که در دیگر آثار جهان وجود نداشت.

از قصد به قبل از انقلاب اشاره کردم تا موضوع را برجسته کنم. نخست اینکه ادبیات موسوم به شکوفایی آمریکای لاتین که به «بوم» شهرت دارد از سال ۱۹۶۰ در کشورهای آمریکای لاتین با نویسندگانی همچون کارلوس فوئنتس (مکزیک)، ماریو بارگاس یوسا (پرو)، گابریل گارسیا مارکز (کلمبیا)، خوسه دونوسو (شیلی) و خولیو کورتاسار (آرژانتین) آغاز شد. البته این افرادی که نام بردیم بخشی از این جریان بودند و شاید بهتر باشد که از این تعبیر استفاده کنم که در نوک پیکان قرار داشتند و هر کدام با یک یا چند اثر توانسته بودند توجه منتقدان را به خود جلب کنند. انقلاب ایران در سال ۱۹۷۹ رخ داد و نزدیک به دو دهه با ادبیاتی فاصله داشتیم که جهانی شده بود و فقط چند اثر از آنها به فارسی زبانان معرفی شده بود.

بی‌اغراق کوثری یک‌تنه این بار را بر دوش کشید و سهم زیادی در معرفی این نویسندگان دیگر کشورها به فارسی‌زبانان داشت. در اواخر دهه ۶۰ و موشک‌باران تهران او کتاب «آئورا» را ترجمه کرد و بعد از آن نیز به سراغ «پوست انداختن» از این نویسنده‌ مکزیکی رفت. اثری که خوانش آن پوست از تن مخاطب می‌کند. بعد سراغ بارگاس یوسای پرویی رفت و کتاب «گفت‌وگو در کاتدرال» را ترجمه کرد، اثری به غایت غریب و پیچیده و تو در تو که گاها در یک خط چند راوی می‌دیدیم. بعد از آن کوثری سراغ «داستان‌های کوتاه آمریکای لاتین» رفت و در آنجا بود که طیف گسترده‌ای از این نویسندگان را معرفی کرد و درباره هر نویسنده و آثارش توضیحاتی در چند صفحه ارائه داد تا مخاطب را در جریان این تحولات قرار دهد.

کوثری دوست دارد کتاب «زمین ما» از فوئنتس را ترجمه کند اما از آنجا که بخشی از آن از ممیزی خارج نمی‌شود از خیر ترجمه گذشته است

در اواخر دهه ۹۰ شمسی کوثری خوسه دونوسو(نویسنده اهل شیلی) را به مخاطب فارسی معرفی کرد و دو اثر مهم این نویسنده‌ شیلیایی را ترجمه کرد: «باغ همسایه» و «حکومت نظامی». در کنار این آثار سرشناس ایشان مجموعه مقالات این نویسندگان را نیز گاه به گاه در مجلات معرفی ترجمه می کرد تا خواننده فارسی زبان در جریان نظرات و دانش این نویسندگان قرار گیرد. بعدها گزیده‌ای از این مقالات در کتاب «دعوت به تماشای دوزخ» منتشر شد. البته چند وقت پیش در جایی خواندم که کوثری دوست دارد کتاب «زمین ما» از فوئنتس را ترجمه کند اما از آنجا که بخشی از آن از ممیزی خارج نمی‌شود از خیر ترجمه گذشته است. فقط یک نقل قول از یکی از دوستان فوئنتس نقل می‌کنم که می‌گفت خواندن این اثر حجیم نیاز به یک بورسیه تحصیلی دارد تا مخاطب متوجه اثر شود و به چند و چون داستان پی ببرد.

به یاد دارم در یکی از شماره‌های مجله «نگاه نو» یادنامه‌ای درباره مرحوم محمد قاضی منتشر شده بود و کوثری هم یادداشتی درباره ایشان نوشته بودند. در آن مطلب اشاره کرده بود که ترجمه‌های قاضی بسیار عالی هستند اما نقدی هم به آن مرحوم داشت که چرا تا این اندازه در آثار ایشان پراکندگی وجود دارد. البته این حقیقتی بود و شاید کسی که «دن کیشوت» را چنان ترجمه می‌کند چرا باید اثری از یک نویسنده دست چندم اسپانیایی برای نوجوانان کتاب ترجمه کند. به نظرم کوثری اشتباه برخی مترجم‌های قدیمی را مرتکب نشد و از هر نویسنده‌ای ترجمه نکرد و شاید راز مانایی او در تمرکز و انتخاب آثار برتر آمریکای لاتین باشد.

شما هم مترجم کتاب‌هایی از امریکای جنوبی هستید، این زبان چه ویژگی‌ها و پیچیدگی‌هایی دارد؟

در این باره باید بگویم که هر زبانی مطمئنا پیچیدگی‌های خود را دارد اما می‌خواهم نکته‌ای از کوثری را در نخستین تماسم با او یادآوری کنم. وقتی به کوثری گفتم کتابی ماریو بارگاس یوسا را ترجمه کرده‌ام و بخشی از داستان را گفتم، او گفت که فراموش نکن که در ترجمه زبان مبدا مهم است اما بخش مهم‌ترش زبان مقصد است و گفت که نسبت آن ۲۵ به ۷۵ است، یعنی زبان مقصد ۷۵ درصد و زبان مبدا ۲۵ درصد. شاید در آن زمان چندان به کنه حرف ایشان پی نبردم اما با گذشت زمان و ترجمه چند اثر دیگر به این حرف او رسیدم. البته این حرف نشان می‌دهد که چرا برخی مترجم‌ها بر سر زبان می‌افتند. کوثری به پشتوانه زبان غنی توانست آثاری ترجمه کند که در ادبیات فارسی مانا شدند.

گفته شده کسی که ترجمه بد بخواند، از کتاب و ادبیات فاصله می‌گیرد، به نظر شما عبدالله کوثری توانست فاصله مخاطب و متون لاتین را کم کند؟

کوثری نقطه عطفی در ترجمه آثار آمریکای لاتین محسوب می‌شود

از منظر کسی که زبان اسپانیایی در محیط آکادمیک فراگرفته است، خدمت شما عرض می‌کنم که قطعا کوثری نقطه عطفی در ترجمه آثار آمریکای لاتین محسوب می‌شود و نظیر ایشان را ما در این عرصه نداشته‌ایم.

عبدالله کوثری در یک مصاحبه گفته بود که از محمد قاضی تاثیر گرفته است، به نظر شما مترجمان بر هم تاثیر می‌گذارند؟ آیا شما هم از ترجمه او تاثیر گرفتید؟

مطمئنا مترجمان بر هم تاثیر می‌گذارند. مترجمان در کنار خواندن آثار اصلی به زبان مبدا از مطالعه آثار ترجمه شده و دیگر آثار فارسی نباید غافل باشند. مترجمان جدید به پشتوانه ترجمه‌های نسل قبل توانسته‌اند وارد عرصه ترجمه شوند. شاید بشود از این تعبیر استفاده کرد که نسل جدید روی شانه‌های آنها ایستاده است.