چرا کارآفرینان از ساختن فردا بازمیمانند؟ | نااطمینانی چگونه سرمایهگذاری و رفاه را کاهش میدهد؟ | آیندگان هیچ سخنگویی در نسل امروز ندارند
به گزارش اقتصادنیوز، «چرا کارآفرینان از ساختن فردا بازمیمانند؟» این سوالی است که هفته نامه تجارت فردا در شماره جدید خود به آن پاسخ داده است.
از محافل اقتصادی تا کوچه و خیابان، پرسشها یکی است. آینده چه خواهد شد؟ به کدام سو میرویم؟ اکنون چه باید کرد؟ کارآفرین ایرانی سالهاست با این نااطمینانی زندگی میکند و نمیتواند تصمیم بگیرد که کارخانهای بسازد، تولید را ادامه دهد یا دست از کار بکشد. پیامد این وضعیت برای جامعه، سرمایهگذاری کمتر، فرصتهای شغلی محدودتر و کاهش رفاه برای نسلهای فعلی و آینده است.
فرانک نایت در کتاب «ریسک، نااطمینانی و سود» میان ریسک و نااطمینانی تمایز گذاشت و توضیح داد که در وضعیت ریسک، احتمال وقوع رویدادها را میتوان برآورد کرد اما در وضعیت نااطمینانی، مبنای قابلاتکایی برای تعیین این احتمالها وجود ندارد.
نااطمینانی چگونه سرمایهگذاری و رفاه را کاهش میدهد؟
«محمد طاهری» سردبیر هفتهنامه تجارت فردا، در یادداشتی در این مجله نوشت:
آنها که دستی در اقتصاد یا سیاست دارند، هر روز در کوچه و خیابان با انبوهی از پرسشهای بیپاسخ روبهرو میشوند. آینده چه میشود؟ به کدام سو میرویم؟ در این شرایط چه باید کرد؟ در کشوری مانند ایران، حتی رئیسجمهوری هم لزوماً پاسخ روشنی برای این پرسشها ندارد. اما گرفتاری از آنجا آغاز میشود که مردم باید در همین بیخبری از آینده، برای زندگی و کسبوکارشان تصمیمهای مهم بگیرند. برخی تصمیمها شخصیاند و پیامدشان به یک یا چند خانواده محدود میشود، اما برخی دیگر میتوانند سرنوشت افراد بسیاری را تغییر دهند. تصمیمهای کارآفرینان از همین جنساند که آینده یک اقتصاد و جامعه را میسازند.
این روزهای اقتصاد ایران را با رجوع به اندیشههای «فرانک نایت» بهتر میتوان فهمید. اقتصاددانی که از پیشگامان نظریهپردازی درباره نااطمینانی و اثر آن بر کسبوکارها بود. نایت بر این واقعیت تاکید داشت که فرد کارآفرین، امروز هزینه میکند، اما نتیجه تصمیمش در آینده آشکار میشود، بنابراین تصمیم او برای سرمایهگذاری، به نوع نگاهش درباره آینده و میزان اعتمادش به این نگاه بستگی دارد. هرچه مبنای این داوری با ابهام بیشتری همراه باشد، تردیدش برای سرمایهگذاری بیشتر میشود. پیامد این تردید، علاوهبر زیانی که به نسل امروز تحمیل میکند، به زیان آیندگان نیز تمام میشود.
اما موضوع اینجاست که آیندگان هیچ سخنگویی در نسل امروز ندارند. مردم معمولاً به تعطیلی واحدهای صنعتی و بیکاری کارگران حساساند اما کارخانهای که قرار بوده ساخته شود، اما بهدلیل ترس سرمایهگذار از آینده نیمهتمام مانده یا اصلاً ساخته نشده، هیچ مدعیالعمومی ندارد، کارگری هم نیست که به ازدسترفتن شغلش اعتراض کند و محصولی هم ندارد که نبودش در بازار احساس شود. به این ترتیب با الهام از اندیشه نایت، میتوان بخشی از فقر جامعه را در همین سرمایهگذاریها و فرصتهای تحققنیافته جستوجو کرد. پس باید پرسید چرا بسیاری از فعالیتها هرگز آغاز نمیشوند و چرا صاحبان منابع، از فعالیت جدید هراس دارند؟

بارها از فعالان اقتصادی شنیدهایم که مشکل اصلی خود را فقط تحریم و محاصره و دشواری تامین مواد اولیه نمیدانند و مسئله اصلی برایشان این است که امروز چگونه به امید فردا سرمایهگذاری کنند؟ ممکن است درباره قیمت محصول یا تامین مواد اولیه، اختلاف برآورد داشته باشند، اما گرفتاریشان آنجاست که نمیدانند آینده چه میشود. واضحتر اینکه نمیدانند در زمان به بار نشستن احتمالی سرمایهگذاری، مقررات چقدر تغییر میکند، چگونه درآمدشان را وصول خواهند کرد و کدام تعهد رسمی معتبر میماند. فعالیت اقتصادی بدون پیشبینی دقیق امکانپذیر است، اما بدون حداقلی از اعتماد به چهارچوب تصمیمگیری و سیاستگذاری، بسیار دشوار و پرهزینه میشود.
کارآفرین میتواند با تکیه بر سابقه کار ماشینآلات، احتمال خرابی آنها را برآورد کند، بخشی از خسارتهای ناشی از حوادث و بلایای طبیعی را بیمه کند و نوسان فروش را در محاسباتش بگنجاند. اما چگونه باید درباره ساخت کارخانهای تصمیم بگیرد که نمیداند چه زمانی میتواند وارد کشور کند یا پس از راهاندازی، انرژی مورد نیازش تامین میشود؟ حتی اگر مشتری محصولش را پیدا کند، باید بداند با چه ضوابطی میتواند آن را بفروشد یا صادر کند، چگونه پول فروش را دریافت میکند و تا چه اندازه میتواند به قواعدی تکیه کند که امروز مبنای تعهداتش قرار داده است. ممکن است بداند یک ماه قطع برق چه زیانی به او میزند، اما نداند محدودیت مصرف برق با چه ضابطهای، از چه زمانی و برای چه مدتی اعمال خواهد شد. همین ابهام کافی است تا پروژهای که میتواند سودآور باشد، به تعویق بیفتد.
نایت یادآوری میکند که سرمایهگذاری درنهایت به این اعتماد وابسته است که میتوان امروز برای فردا تعهدی پذیرفت و در زمان اجرای آن، به قواعدی معتبر تکیه کرد و حکمرانی هم با اعتبار دادن به این قواعد، امکان تصمیمگیری در برابر آیندهای ناشناخته را فراهم میکند. با این توضیح آیا میتوان از کارآفرین ایرانی خواست که برای نسل آینده سرمایهگذاری کند، وقتی هیچ تصوری حتی از فردای خود ندارد؟